Kúz kelip, jerdiń tońy qalyńdaı bastaǵannan-aq barlyq ónim jınalyp bitýi tıis. Jaz boıy etken eńbegi men tókken teriniń ótemin sharýalar túsken ónimniń paıdasynan kútetini anyq. Al endi sol jınalǵan ónimge suranys bolsa jaqsy. Bolmasa tipti qıyn. Qarasha aıynyń qara sýyǵy jergilikti sharýalarǵa da ońaı tıip otyrǵan joq.
Máselen, Jambyl aýdanynyń baǵbandary qazirgi kezde almalaryn jınap úlgere almaı jatyr. Az ǵana ýaqyttyń ishinde bárin jınap-terip úlgermese, júzdegen tonna ónimniń úsikke urynyp qalý qaýpi bar. Qystyń qyr astynda turǵanyn eskersek, másele tipti kúrdelene túsedi. Onyń ústine, ónim jaqsy jınalǵanmen, sol ónimge degen suranys az bolyp otyr.
Jalpy, Jambyl aýdany – oblystaǵy alma ósirýmen aınalysatyn birden-bir aýdan. Alma óndirisin jolǵa qoıǵan aýdanda jyl saıyn júzdegen tonna ónim jınalady. Mundaǵy birqatar aýyldar baǵbandyqpen aınalysyp, sol arqyly tirligin tikteýde. Memleket qoldaýynyń nátıjesinde tıisti qarjylaryn da alyp, násibin kásibinen tabýda. Aýdan ortalyǵy Asa aýyldyq okrýgine qarasty Altyn Alma aýyldyq kooperatıvi bıyl 50 gektar jerge alma ekken. Kooperatıv basshysy Ulbala Qulybekovanyń aıtýynsha, ol bul sharýamen úsh jyldan beri aınalysyp keledi. «Alma baqty tamshylatyp sýarý ádisimen sýaramyz. Qondyrǵy nasos úlken úsh basseındegi sýdy 27 myń túp alma aǵashyna jetkizedi. Qazir jıyn-terinniń naǵyz qyzǵan shaǵy. Munda kúndik aqyǵa 55 jumysshy jumyldyryp otyrmyz. Ár azamatqa 5 myń teńgeden tóleımiz. Arnaıy júk artatyn 2 tehnıka alqapta júr. Bıyl 300 tonna alma jınaımyz degen jospar bar. Saýdaǵa Polsha memleketinen ákelingen almanyń chempıon, golden, breber, gala suryptaryn shyǵaramyz. Biraq ónimdi ótkerý ońaıǵa soqpaıdy. Almanyń ár kılosy 150 teńgeden kem emes», deıdi ol. Búgingi tańda jıyn-terin naýqanyna jergilikti turǵyndar da kirisip ketken. Alaıda sharýalar kól-kósir ónimdi ótkizetin jer tappaı otyr. Shyǵyn kóp, suranys az bolyp tur. Tutynýshylar arzan baǵamen suraıdy. Kásipkerler qolda bar ónimdi qoıma jaldap saqtaýǵa májbúr bolýda. Al qalanyń qara bazarlarynda qyrǵyz almasynyń dáýreni júrip tur. Jergilikti turǵyndar da ózimizden góri, ózgeniń ónimin paıdalanýǵa qulyqty. Qazirgi kezde Altyn Alma kooperatıvi ónimderiniń alǵashqy legin Nur-Sultan qalasyna jiberipti. Al munda suranys tómen.
Aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri Amanaly Qurbanovtyń aıtýynsha, aýdanda Asa, Aqbulym, Aqbastaý aýyldarynyń sharýalary alma baq salyp, mol ónim alyp otyr. Degenmen aýdan boıynsha alma ósirip otyrǵan osy úsh aýyldyń ǵana sharýalary emes ekeni belgili. Máselen, Qumtıyn aýylyndaǵy alma baqtyń jumysyn 2017 jyly 10 otbasy birigip bastapty. Olar memlekettiń «Qarqyndy almabaq» jobasy arqyly jeńildetilgen nesıe alyp, 50 gektar jerge gollandııalyq alma kóshetterin otyrǵyzǵan. Tórt jyldan keıin máýeli baq jemis berip otyr. Bul baqta 1200 túp alma aǵashy bar. Bıyl sharýalar ár túpten 10 kılodan astam jemis jınaýda. Biraq muny da jumysshylar ýaqytynda jınap úlgere almaı keledi. Áli 150 tonnaǵa tarta jınalmaǵan alma bar. Munda da kúnine 30-40 adam jumys isteıdi. Sonyń ózinde jumys kúshi jetkiliksiz bolyp otyr. «Biz kóktem mezgilinen bastap jumys isteımiz. Jumysty shóp shabýdan bastaımyz. Sóıtip osy jerde alma jınap bitkenshe bolamyz. Jumysy joq adamdar kelip, osy jerden kúndelikti aqshasyn alyp jumys istep jatyr. Aýyldan 20 adam jumys isteıdi. Kúnine eki-úsh tonna alma jınaımyz. Aqysyna kúndelikti 4 myń teńge alamyz. Sonymen qatar 5-6 kılo almamyzdy ala ketemiz», deıdi О́rnek aýylynyń turǵyny Kúlzábıra Baıbekova.
Biraq alma baqtardyń endigi taǵdyry kásipkerlerdi alańdatýda. «Biz bıyl 300 tonna alma jınasaq, ol ózin ózi aqtady degendi bildirmeıdi. Al 1 myń tonna ónimge jetetin bolsaq, alǵan lızıngtiń de aqshasyn tóleýge shamamyz keledi. Lızıngti biz jyldyǵyna 6 paıyzben alyp otyrmyz», deıdi Ulbala Qulybekova. Atalǵan Altyn Alma kooperatıviniń jyldyq shyǵyny 40 mıllıon teńgeni quraıdy eken. Al almanyń ár kılosy kúzdik kóterme baǵamen 100-150 teńgeden satylady. Eger ónim kólemi 1000 tonnadan aspasa, sharýalar shyǵynnyń astynda qalǵaly tur. Sonymen qatar ıntensıvti baqtarǵa jańa tehnologııalar jetispeıdi. Sondyqtan da sharýalar daıyn ónimdi óńdeı almaı otyrǵanyn aıtady. Qazir kásip ıeleri almalardy saqtaıtyn qoıma men ony óńdeıtin sehqa zárý. Sharýalar endi osy máselege baılanysty memleketten qoldaý bolsa deıdi. Al jergilikti bılik ókilderi bul máselege oraı óz jaýabyn berip otyr. «2019 jyly barlyq sharýalar memlekettik qoldaý aıasynda sýbsıdııalar aldy. Talǵa, tamshylatyp sýarý ádisine jáne alma baqtardyń ústińgi japqyshyna 70 mıllıonnyń kóleminde aqsha berildi. Basynda qurylǵan kezde usynys retinde alma shyryny sehyn ashý josparlanǵan. Quryltaıshylaryna biz habarlama retinde aıttyq. Jalpy, Jambyl aýdanynda 616 gektar alma baǵy bar. Onyń 237 gektary – ıntensıvti alma baq. Mamandar osy qarqyndy alma baqtardyń sońǵy kezderi jemisti mol berip, tıimdiligin kórsetip otyrǵandyǵyn aıtady», deıdi Jambyl aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Samat Jarasbaev.
Jambyldyq baǵbandardyń bul máselesi ózekti kúıinde qalyp otyr. Shyǵyn kóp, suranys joq bolǵan jerde kásiptiń de órge baspasy anyq.
Jambyl oblysy