MÁSKEÝ: JEŃIS PARADYNA KIMDER BARADY?
Keńester Odaǵy degen alyp el fashızmmen kúreste Uly Jeńiske jetti. Sol Jeńis sol alyp eldiń quramyna kirgen barlyq respýblıkalar úshin kezinde ortaq boldy. Keıin sol respýblıkalar táýelsiz memleketterge aınalǵanda, bul jeńiske kózqaras ózgerdi.
Ony durys deıik, burys deıik, biraq bul – shyndyq. Árkim ózinshe topshylaıdy, árkimniń kózqarasyn syılaýymyz kerek deımiz. Osy biz kim úshin soǵystyq, kim úshin qan tóktik dep pálsafa soǵatynymyz da bar. Osy suraqtardy sol soǵysta qaza tapqandarǵa qoıa almaımyz. Biraq olar óz ólimderimen jaýap berip ketti. Kúni keshe ótken Baýkeńe – Baýyrjan Momyshulyna da qoıa almadyq. Qoryqtyq. Baýkeńniń jaýabynan qoryqtyq. Jaýap berýdiń ornyna Baýkeń: “Ne dep shatyp tursyń, aqymaq!” dep aıqaı salýy múmkin edi. Sonda suraq qoıǵan keıbir múskinderdiń júregi jarylyp keter edi.
Bizdiń atalarymyz ben aǵalarymyz maıdanǵa qasıetti Otandy qorǵaý úshin attandy. Sol Otannyń bir pushpaǵyn qazaq jeri qurady. Sol jer úshin qazaqtardyń ata-babalary da qan tókken. Qajettilik týsa, búgingi, bolashaq urpaǵymyz da sol jerdi qorǵaýǵa bas tigedi. Osydan 65 jyl buryn qol jetken Jeńis bizge sol úshin qymbat. Bul – sol soǵysta kóz jumǵan shahıdterge taǵzym.
Sóıtse de bul soǵys orystar úshin qymbattyraq. Olardyń ult bolyp, halyq bolyp qalýy tarazyǵa túsken edi. Soǵysta orystardyń qany kóbirek tógildi. Maıdanǵa attanǵandarǵa ǵana emes, beıbit halyq ta kóp qyryldy. Sol Jeńistiń orystarǵa qýanyshy kóbirek. Biraq basqalarǵa da menshe qýan dep talap etýi artyqtaý, ókpeleýi de orynsyz.
Sol Jeńis orystarǵa kóbirek qýanysh ákelgendikten de, úlken toıdyń Máskeýde ótetini de zańdy. Toıǵa barý, qýanysh bólisý de paryz. Máskeýdegi ulan-asyr toıǵa kóptegen elderdiń basshylary kelmek. Muny da jurt saıasatqa aparyp tireıdi. Kelmegenderdi sol jeńisti syılamaǵandyq, moıyndamaǵandyq, Reseıdi qurmettemegendik dep te qabyldaıtyndar kóp. Ony tipti memlekettik deńgeıde solaı qabyldaıtyndar jetkilikti. Sirá, keıbir elderdiń basshylary sol toıǵa sondaı pikir týmasyn dep te, dıplomatııalyq ádep saqtap ta barýy ábden múmkin.
Shaqyrý alǵanyna kóp bolsa da, aıtalyq, Qytaı basshysy Hý Szıntao Máskeýge keletinin paradqa bir apta qalǵanda ǵana habarlap, orys aǵaıyndardy myqtap qýantty. Qytaıdaı alyp eldiń kelgeni – úlken abyroı. Oǵan deıin Eýropanyń biraz eliniń basshylary Máskeýdegi paradty kórmekke baratynyn málimdep úlgergen. Fransııa prezıdenti Nıkolıa Sarkozı, Chehııa prezıdenti Vaslav Klaýs, Bolgarııa prezıdenti Georgıı Pyrvanov, Italııa premer-mınıstri Sılvıo Berlýskonı, Germanııa kansleri Angela Merkel, Serbııa prezıdenti Borıs Tadıch, sondaı-aq TMD elderinen Armenııa prezdıenti Serj Sargsıan, Tájikstan prezıdenti Emomalı Rahmon, árıne, bizdiń basshymyz Nursultan Nazarbaev baratyndaryn habarlady. Izraıl prezıdenti Bınıamın Netanıahýdyń keletindigine de túsinistikpen qaraısyń – sol soǵysta eń úlken qasiret shekkenderdiń biri de evreı halqy ǵoı. Bul rette ýkraın men belarýs halyqtarynyń atynan sol elder basshylary Vıktor Iаnýkovıch pen Aleksandr Lýkashenkonyń da Máskeýge barǵany jón sııaqty edi, biraq olar óz elderinde de parad bolady, sonda qalamyz degendi aıtty. Sarapshylar budan da saıasat tabyn ańǵaryp otyr.
Sol paradqa baratyndardyń birazyn atadyq, taǵy da baratyndar qosylar. Endi barmaıtyndarǵa keleıikshi, Moldavııa prezıdentiniń mindetin atqarýshy Mıhaı Gımpý jaımashýaqtatpaı, birden ashyp aıtty, barmaımyn dedi. Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder de bul jeńiske qýana qoımaıtyny belgili. Sol úshin olarǵa ókpelemese de bolady. Ár eldiń óz tarıhy, óz taǵdyry bar. Áste de, bireýge bir saıasatty tyqpalaýdyń jóni joq.
Fashısterge qarsy soǵysta Reseıge odaqtas bolǵan Ulybrıtanııanyń úkimet basshysy Gordon Braýn da Máskeýge bara almaıdy. Ol óz elindegi saılaýmen álek. AQSh prezıdenti Barak Obama da kelemin dep qulshynbaıtyn kórinedi. Toı toılaýdan da mańyzdyraq sharýalary bar shyǵar.
Jalpy, keldiń, kelmediń dep, sodan saıasat jasaýdyń da qajeti joqtaı. Árkimniń óz qalaýy, óz baǵalaýy bar.
ÝKRAINA: TEKETIRES DÁSTÚRGE AINALǴANDAI
Bul eldegi prezıdent saılaýynan soń, aldymen qarsylastar biraz qaqtyǵysqannan keıin, árkim óz ornyn bilip, jaǵdaı birshama qalyptasqandaı edi. Prezıdent Vıktor Iаnýkovıchtiń alǵashqy qadamdaryn jurt maquldaǵandaı bolǵan. Biraq sońǵy kúnderi jaǵdaı qaıta ýshyqty.
Oǵan basty sebep Reseı Qara teńiz flotynyń Qyrymda ornalasý merzimin uzartý jónindegi kelisimdi parlamentte bekitý boldy. Bul másele burynnan aıtys-tartysqa negiz bolyp kelgen. Jańa prezıdent birden Reseıge betburys ańǵartty. Muny belgili dárejede oppozısııaǵa qyr kórsetý deýge de bolǵandaı edi.
Oppozısııa buǵan kónbedi. Bilek sybanyp, Joǵarǵy Radada tóbeleske shyqty. Muryn qanady, tumsyq buzyldy. Ony búkil álem kórdi. Kóp adam oǵan kúldi de. Mundaı turpaıy áreketti barynsha aıyptaǵanmen, bar kináni oppozısııaǵa jaba salýǵa da bolmastaı. Bılikke kelgender halyqtyń kóńil kúıin de ańǵarsa jón edi. Sol máseleni dál qazir sheshpese de, kúıip ketpes edi. Egemendik, ult múddesi degen shetin máseleler halyqtyń aıtarlyqtaı bóligin tolǵandyryp otyrǵandyǵy da belgili. Oppozısııa ony paıdalanyp qaldy. Biraz adam sol parlamenttegi tóbeles úshin ult múddesin qorǵaýshylar dep oppozısııaǵa ish tartty.
Aıtysarǵa ilik tappaı otyrǵan oppozısııadaǵy basty tulǵa Iýlııa Tımoshenko belsendi áreketke kóshti. Bıliktegilerdi banda dep atap, olar Ýkraınany birjola qurtýǵa kiristi degen aıypty alǵa tosyp, halyqty kóterilýge shaqyrdy. Árıne, oppozısııa aıyptaıdy eken dep, bıliktiń qajetti áreketten bas tartpaýy kerek. Sóıtse de, osynaý ótpeli kezeńde halyqty bóletin, olardy orynsyz áreketke ıtermeleıtin qadamdardan tartyla turǵan da jón edi. Tımoshenko shaqyrdy dep halyq kóteriliske shyqpas, biraq halyqtyń belgili bir toby dúrligetini anyq. Ýkraına úshin dál qazir onyń bolmaǵany qajet.
Reseıdiń “Gazpromy” men Ýkraınanyń “Naftagazyn” biriktirýdiń ekonomıkalyq tıimdiligi qanshalyqty ekenin ýaqyt kórseter. Al saıası turǵyda dál qazir elde birshama teris pikir týdyratyny anyq. Taǵy da bıliktegiler sol halyqtyń kóńil-kúıin esepke alǵany jón emes pe deısiń. Halyqtyń belgili bir bóliginiń narazylyǵyn týdyrǵanynan olar eshnárse uta qoımas. Onsyz da halyqtyń bólinýinen, saıası kúshterdiń orynsyz teketiresinen bul eldiń kóp utylǵany bar.
Kúni keshe parlamentte bolǵan tóbeles alda da jalǵasatyn syńaıly. Iýlııa Tımoshenkonyń blogy (IýTB) prezıdent Vıktor Iаnýkovıchke senimsizdik bildirý máselesin kún tártibine shyǵaryp otyr. Prezıdenttiń ımpıchmenti úshin depýtattardyń úshten ekisi daýys berýi kerek. Iаnýkovıchke ondaı qorqynysh joq, depýtattardyń basym kópshiligi ony jaqtaıdy. Biraq tóbeles shyǵarýǵa máseleniń qoıylysynyń ózi jetip jatyr.
О́z kezeginde bılik burynǵy premer-mınıstr Iý.Tımoshenkoǵa qarsy is qozǵap úlgerdi. Bas prokýratýranyń aıyptaýyna qaraǵanda, onyń bılik tizginin ustaǵan kezinde 12,5 mıllıard dollar qarjy iz-tússiz joǵalyp ketipti. Qalaı quryǵanyn dáleldeı almasa, túrmege jeteleıtin qylmys. Al bılik Iýlııa hanymdy aıaıyn dep otyrǵan joq.
Qarap tursań, bul elde bılik pen oppozısııa arasyndaǵy kúrestiń bitispes teketires sıpatyna kóshýi dástúrge aınalǵandaı. Til tabysý bularǵa jattaı kórinedi. Sonyń bir jamany – budan halyq búlinedi. Qoǵam búlinedi. Elden bereke ketedi.
Mamadııar JAQYP.