Túrkııa Uly Ulttyq Májilisiniń tóraǵasy, professor Mustafa Shentop: Qazaqstannyń jetken jetistikteri biz úshin de maqtanysh

– Túrkııa Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash moıyndaǵan el ekeni tarıhtan belgili. Eki el arasyndaǵy qarym-qaty­nas búginde qandaı deńgeıde damýda?

– Túrkııa men Qazaqstan arasynda uzaq tarıhı, tereń mádenı baılanystar men halyqtar arasyndaǵy berik dostyqqa negizdelgen saıası, dıplomatııalyq jáne ekonomıkalyq qarym-qatynastar jelisi qalyptasqan.

Túrkııa men Qazaqstannyń aımaq­tyq jáne halyqaralyq platformalardaǵy yn­tymaqtastyǵy joǵary deńgeıde. Eýrazııa geografııasynda beıbitshilik pen tynysh­tyq ornatý úshin eki eldiń basshylyǵy­men Túrkitildes elderdiń sammıti qurylyp, Túrki keńesi men TúrikPA-nyń qurylýyn­da Túrkııa men Qa­zaqstan mańyzdy ról oınady. Túr­kitildes respýblıkalar ara­syn­daǵy má­de­nı qatynastardy retteıtin Túriksoı uıy­my Túrki keńesiniń qura­my­na kiredi. Qazaqstanda sondaı-aq Halyqara­lyq Túr­ki akademııasy ornalasqan. Bilim men má­denıet salasyndaǵy yntymaqtas­tyq – eki el arasyndaǵy qarym-qatynas­tyń mańyz­dy bóligi bolyp tabylady. Bul oraıda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Ha­lyqara­lyq túrik-qazaq ýnıversıteti óte mańyzdy fýnk­sııa atqarady. Osy turǵydan alǵan­da, Túrkistan geografııasy úshin de, aımaq úshin de eki dos ári máńgilik baýyrlas elder arasyndaǵy yntymaqtastyq neǵur­lym myqty bolsa, túrki álemi de soǵurlym kúsh­ti bolady. Sondyqtan muny júzege asyrý­da kóp kúsh jumsaǵan Prezıdentimiz Rejep Taııp Erdoǵan myrzaǵa jáne túrki ále­miniń aqsaqaly Nursultan Nazarbaev myrzaǵa alǵys aıtý kerek.

Rýhanı kóshbasshy sanalatyn Qoja Ahmet Iаsaýı eki el halyqtary qur­met­­teıtin ortaq tulǵa, onyń ilimi qa­zaq jáne túrik áleminiń ortaq rýhanı qun­dy­­­lyq­­tarynyń nyshany bolyp tabylady. Ǵasyrlar boıy Ana­dolyda ósken Iýnýs Emre, Máýlana Djelaleddın Rýmı, Qajy Bektash Ýálı jáne Qajy Baı­ram Ýálı sııaqty basqa da rýhanı kósh­­bas­shy­larymyz Iаsaýıdiń mura­ger­leri sanalady.

Túrkııa Qazaqstannyń táýelsizdigin birinshi bolyp moıyndaǵany – asa ma­ǵy­naly ári mańyzdy dúnıe, alaıda bul jerde ásireleıtin nárse joq. Shyn má­ninde, bul bizdiń ortaq tarıhymyz ben ba­ýyr­lastyǵymyzdyń bizge júktegen pa­ry­zynyń oryndalýy ǵana.

Bıyl Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy atap ótilýde. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, bir nárseni túsindirip ketkim keledi. Iá, múmkin 30 jyl týraly sóz qozǵap otyrǵan shyǵarmyz, biraq bul eshkimdi jańylystyrmaý kerek. Bul qysqa merzimniń túbinde myńdaǵan jyl­dyq tarıh pen memlekettik dástúr jatyr. Biz, túrkiler, muny óte jaqsy bilemiz, se­bebi Túrik qaǵanatynan bastaý alǵan (Kók túrikter) bul bizdiń ortaq tarıhymyz.

Qazaqstan táýelsizdik alǵan kúnnen beri bizdiń baýyrlastyqqa negizdelgen qarym-qatynastarymyz strategııalyq seriktestik deńgeıine jetti. Biz ekonomıkadan saýdaǵa, mádenıetten qorǵanys ónerkásibine deıin túrli salalarda kóp ólshemdi yntymaqtastyqty júzege asyrýdamyz.

Sońǵy ýaqytta pandemııa saldarynan joǵary deńgeıdegi baılanystar­dyń májbúrli sırep qalǵany baıqalady. Alaıda osy kúzden bastap munyń ornyn tez arada toltyramyz dep úmittenemiz. Munyń alǵashqy qadamy – ekijaqty sapar júzege asyrý ári Túrki álemi el­deri Parlamentteriniń Spıkerleri jınalatyn TúrikPA plenarlyq otyrysyna qatysý maqsatynda 26-29 qyr­kúıekte Ata jurtymyz Qazaqstanǵa barý boldy. Osy oraıda, 2021 jylǵy 12 qarashada Ys­tan­bul qalasynda ótkizi­letin Túrki keńesi lıderleriniń 8-shi sam­mıti – Túrki álemi kóshbasshylaryn bir shańyraq astyna jınaý turǵysynan úlken mańyzǵa ıe.

– О́tken jyly Túrkııa Uly Ulttyq Má­jilisiniń qurylǵanyna 100 jyl toldy. Osy turǵyda, Májilistiń el ómi­rindegi róli týraly aıtyp ótseńiz.

– Iá, siz aıtqandaı, ótken jyly Túr­kııa Uly Ulttyq Májilisiniń 100 jyl­dyǵyn atap óttik. Árıne, Túrkııada zań shyǵarýshy bıliktiń táýelsiz paıda bolý tarıhy erterekten, ıaǵnı sonaý alǵashqy Parlament (Medjılıs-ı Mebýsan) keze­ńinen bastaý alady.

Túrkııa Uly Ulttyq Májilisi – Túr­­kııa­­­nyń eń alǵashqy májilisi jáne qahar­­­­many bolyp tabylady. Ol Ult-azat­­­tyq kúresti júrgizgen. Mustafa Kemal Atatúrik ol kezde Túrkııa Uly Ult­­t­yq Májilisiniń tóraǵasy retinde Ult-azattyq kúresimizge kóshbasshylyq et­ken. Bul jaǵdaı túrik ultynyń erik-ji­geri kóri­nis tapqan Májilisimizdiń bas­qa kóptegen eldiń májilisterine qaraǵanda erekshe ekenin aıqyndap tur.

TUUM osydan biraz ýaqyt buryn, ıaǵnı 2016 jyly óziniń jeńimpaz ekenin taǵy bir márte kórsetti. Fetýllahshy ter­ror uıymynyń (FETO) músheleri 15 shildedegi tóńkeris áreketi kezinde bizdiń Parlamentke shabýyl jasaýǵa tyrysty. FETO opasyzdary TUUM ǵımaraty­na ushaqtan úsh bomba tastady. Sol túni bar­lyq saıası partııalardan shyqqan depýtattarymyz sol shabýylǵa qaramastan Parlamentke kelip, opasyzdyq áreketine qarsy turdy. Qaharman halqymyz tank­terdi jalań qoldarymen toqtatý arqyly Otanymyz ben Parlamentimizdi osy opasyz terrorıstik uıymnan óz ómirlerin qııa otyryp qorǵady.

Dál 100 jyl buryn qandaı batyl kúres júrgizilse, 15 shildede Fetýl­lah­shy terror uıymy uıymynyń múshe­lerine qarsy dál sondaı kúres júrgizildi. Satqyndar men zııandy qaýymdastyqtar 100 jyl bu­ryn elimizge «mıssııa men qorǵaý» atyn jamylyp basyp kirýdi jospar­laǵandaı, dál sol oqıǵa 15 shilde­de qaıtalandy. Bul uıymnyń bir ǵana maq­saty bar ekenin kórip otyrmyz – ózderi shoǵyrlanǵan elderdi basyp alý jáne ózde­rine berilgen tapsyrmalarǵa sáıkes uıym­darynyń qyzmetin jú­zege asyrý. Túrik ulty retinde biz 15 shil­dede osy uıymdy jáne onyń qury­lymyn Prezı­dentimizdiń erkimen jáne ultymyzdyń tolyq qoldaýymen óz jerimizden julyp alyp tastadyq. 100 jyldyq tarıhy bar Má­jilisimiz qaharman retinde eki márte tarıhtan óz ornyn alyp, álemdik demokratııa tarıhynda teńdessiz qurmetke ıe boldy. Bul – ózimizden keıingi urpaqqa qal­dyratyn uly muralarymyzdyń biri.

Osy oraıda, birqatar elde bilim berý atyn jamylyp, qyzmetin jalǵastyryp kele jatqan bul uıymnyń ártúrli maq­sat­­tary bar ekenin jáne ózderi turatyn el­derge qaýip tóndiretinin atap ótkim keledi.

Sizdiń suraǵyńyzdyń ekinshi bóligi­ne jaýap retinde TUUM óz tarıhynan alatyn qaınar kúshimen eldiń zań shy­ǵa­rýshylyq jáne baqylaý qyzmeti turǵysynan azamattarymyzdyń ómirinde mańyzdy ról atqaratynyn jetkizgim keledi. Atap aıtqanda, prezıdenttik bas­qarý júıesi bizdiń Májilisimizdiń óki­lettigin áldeqaıda keńeıtip, zań shy­ǵarýdy tolyǵymen TUUM men depý­tat­tarǵa júktedi. 600 depýtaty bar Túrkııa Uly Ulttyq Májilisi azamat­tarymyzdyń ómirine qatysty barlyq máseleni barynsha egjeı-tegjeıli qarastyrý arqyly zań shyǵarý bıligin muqııat júzege asyryp otyr.

Bul turǵyda bizdiń Májilis – bar­lyq azamattardyń memlekettik basqarý­ǵa qatysýǵa degen erik-jigerin biriktire­tin, elimizde beıbitshilik pen tynyshtyqta ómir súrýdiń kepili bolyp tabylatyn eń negizgi ınstıtýt.

– Qazaqstan-Túrkııa parlamentara­lyq baılanystary týraly ne aıtar edińiz, qan­daı baǵa berer edińiz?

– Ulttyq Májilister – tikeleı saılaý jo­ly­men halyq óz erkin bildirý arqy­ly tań­dalatyn ókilderden tura­dy. Son­dyq­tan parlamentaralyq qaty­nas­tar elder arasyndaǵy saıası qarym-qaty­nastar­dan bólek, gýmanıtarlyq baılanystardy ny­ǵaıtý turǵysynan da óte mańyzdy. Túrik-qazaq qatynastaryna keler bolsaq, onda tipti Májilisterdiń mindeti odan ári arta túsedi.

Bul turǵyda, biz parlamenttik dıp­­­­lomatııa arqyly túrik-qazaq qaty­nas­taryna úles qosýdy maqsat etip otyrmyz. Shyn­dy­ǵynda, Qazaqstanǵa kelgen maqsa­tym­nyń biri de – osy. Bul taqyryp­ta qazaq­stan­dyq áriptesterimmen tolyq ke­li­setinimiz­di atap ótkim keledi.

Árıne, parlamentaralyq qatynas­tardyń da kópjaqty ólshemi bar. Biz ár­túrli halyqaralyq parlamenttik platformalarda Qazaqstan Májilisimen únemi baılanystamyz jáne yntymaq­tastyq júr­gizýdemiz.

Biz túrki álemi elderiniń Parlament bas­shylaryn biriktiretin TúrikPA-nyń qyzmetine úlken mán beremiz. 26-28 qyr­kúıekte Túrkistan qalasynda Túrik­PA kezdesýlerin ótkizdik. Biz Par­lament re­tinde túrik áleminiń yntymaq­tasty­ǵy­nyń odan ári damýyna qosatyn úlesi­mizge úlken den qoıamyz. Bizdiń par­lament­ter arasyndaǵy qarym-qaty­nas qansha­lyq­ty kúshti bolsa, bizdiń halyq­tardyń jú­rekteri soǵurlym birge soǵatyn bolady.

– О́zderińiz biletindeı, Túrkistan – Túr­ki áleminiń rýhanı astanasy. Eki jyl buryn qalaǵa oblys ortalyǵy már­­tebesi be­rildi. Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bul sheshimin túrik hal­qy qalaı qabyldady?

– Túrkııa retinde biz Túrkistan qalasyn Túrki áleminiń rýhanı astanalarynyń biri dep jarııalaý týraly sheshimdi qoldadyq jáne árıne, qýana quptadyq.

Qoja Ahmet Iаsaýı – Túrkııa túrik­teri úshin de, búkil túrki álemi úshin de baǵa jetpes tulǵa. Iаsaýıdyń Iasy qala­synda jandyrǵan rýhanı otynyń ush­qyndary myńdaǵan shaqyrym qashyq­tyqta Anadoly men Balqan elderinde myńdaǵan jyldar ótse de jarqyrap tur. Biz bıylǵy jyldy Iаsaýı dástúrin jal­ǵas­tyrýshy Iýnýs Emre men Qajy Bek­tash Ýálı jyly retinde atap ótýde­miz.

Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń erekshe kóńil bólýimen Túrkistannyń sońǵy jyldary jetken jetistikterine ja­qynnan kýá bolyp otyrmyz. Nazar­baev myrza – Qazaqstan úshin ǵana emes, túrki álemi úshin de kókjıekti ashatyn uly kóshbasshy. Onyń perspektıvala­ry, qaǵıdalary, eńbekqorlyǵy men taban­dylyǵy úlgi bolyp otyr. Álemdegi beı­bit­shilik úshin jasaǵan qadamdary da óte mańyzdy. Ol kisiniń Túrkistannyń túr­ki álemi men búkil adamzattyń mádenı ortalyǵy bolýy úshin jasaǵan isterin de maqtanyshpen jáne rızashylyqpen kórip otyrmyz.

Túrkistandy qaıtadan tartymdy or­­talyqqa aınaldyrýda túrik kompa­nııa­larynyń da úles qosyp jatqanyn maqtan tutamyz. О́zderińiz biletindeı, oblysty Qazaqstannyń basqa aımaq­tary­men ári álem elderimen baılanys­tyratyn Túrkistan áýejaıynyń qury­lysyn túrik kompanııasy júrgizgen bo­la­tyn. Dál osy kompanııa áýejaıdyń ákim­­shilik jumy­syn da óz moınyna aldy. Sol sııaq­ty qalada­ǵy basqa da týrıstik ny­­san­darda túrik kásipkerleriniń úlesi bar.

Maǵan da TúrikPA otyrysy aıasynda Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine barý, sondaı-aq Túrkistanda­ǵy jańalyqtarǵa óz kózimmen kýá bolý múmkindigi buıyrdy. Aldaǵy ýaqytta, pandemııanyń báseńdeýimen Túrkistanǵa Túrkııadan kóptegen týrıstiń baratynyna senimdimin. Negizinen, tikeleı reıster ashylǵaly beri Túrkııadan Túr­kistanǵa kelýshiler sanynyń artyp kele jatqanyn kórip otyrmyz.

– Sońǵy kezderi kún tártibinde qy­zý tal­qylanatyn suraqtardyń biri – Aýǵan­stan máselesi. Túrkııanyń bul elge kóz­qarasy qandaı?

– Biz Aýǵanstanmen tarıhı tyǵyz dos­­­tyq pen mádenı baılanystamyz. Biz­­diń elimiz Aýǵanstannyń damýy men ór­kendeýi úshin Respýblıka ta­rı­hyn­­daǵy gýmanıtarlyq jáne teh­nı­­ka­lyq qoldaýdyń eń aýqymdy baǵdarla­ma­­larynyń birin júzege asyrdy. Aýǵan­­stan­daǵy sońǵy oqıǵalar aıasynda turaqtylyq pen beıbitshilikti tezirek ornatý mańyzdy bolyp otyr.

Túrkııa Aýǵanstanda aýqymdy úkimet qurýdy ol bastan qoldap, barlyq aýǵan­dardyń sol úkimetke ózderin tıesili se­zinýi kerek ekenin jetkizdi. 2021 jyly 7 qyrkúıekte jarııalanǵan Ýaqytsha úkimet halyqaralyq qoǵamdastyqtyń jan-jaqtylyq jónindegi úmitin tolyq aqtaı almady. Eldegi mekemeler men uıym­­dardyń qyzmetin jal­ǵas­tyrý tur­ǵysynan ýaqytsha bolsa da, úkimettiń jarııalanýymen basqarý­daǵy belgisizdikti joıýǵa tyrysatyny túsinikti jaǵdaı. Turaqty basqarý qurylymdaryn qurý kezinde uzaq merzimdi turaqtylyq úshin búkil eldi qamtıtyn tásilmen áreket etý mańyzdy. Aýǵan halqynyń úmitine sáıkes halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń úlesimen ótken kezeńde qol jetkizilgen áleýmettik quqyqtar men negizgi quqyq­tarǵa qatysty bostandyqtardy saqtaý mańyzdy. Túrkııa retinde biz bul proseske qatysý saıasatyn qabyldadyq. Osy oraıda, bizdiń Kabýldaǵy elshiligimiz úzilissiz ashyq boldy jáne baılanystaryn úzgen joq.

Qazirgi ýaqytta aldynda tur­ǵan te­reń gýmanıtarlyq jáne ekono­mı­kalyq daǵdaryspen tıimdi kúresý – Aýǵanstan­nyń basymdyǵy bolyp taby­lady. Bul kezde halyqaralyq qaýym­dastyq aýǵan halqyna qoldaý kór­setýi qajet. Ýaqyt­sha úkimettiń halyq­aralyq qoldaýdy qam­­tamasyz etý turǵysynan óz áreketin jan-jaqty kózqaraspen júzege asyrýy da mańyzdy. Túrik Jarty Qyzyl Aıy Aýǵan­standa shuǵyl gýmanıtarlyq kómek kór­setý jumystaryn jalǵastyrýda. Bizdiń el bu­rynǵydaı únemi aýǵan halqynyń janynda bola beredi.

– Bıyl Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyl­dyǵy. 30 jyldaǵy damý deńge­ıin qa­laı baǵalar edińiz?

– Biz Qazaqstannyń jetistikterin óz jetistigimiz dep bilemiz jáne qol je­t­ki­zilgen damý deńgeıimen maqtanamyz.

90-jyldardan bastap Qazaqstan basshylyǵy, ásirese Nazarbaev myrza, óz kózqarasyn usynyp, ony júzege asyra bildi. Elbasy Nazarbaev myrzanyń kóregen jetekshiligimen Qazaqstan saıası turaq­tylyqta, órkendeý men damýdaǵy jetis­tikteri arqasynda óz óńirinde jáne álemde úlken mártebege ıe boldy. Qazaq­stannyń jetken jetistikteri biz úshin de maqtanysh. Túrki áleminiń aqsaqaly Nazarbaev myrza óziniń «Abaı amanaty» atty maqalasynda «barlyq qazaq halqy erkin ómir súretin meken týraly armanyn» jeke ózi júzege asyrdy. Bul damý baǵyty Prezıdent Toqaevtyń basshylyǵymen jalǵasyp jatqanyn kórip qýanýdamyz. Prezıdent Toqaev saıası, ekonomıkalyq, modernızasııa, memlekettik basqarý, kedeılik pen sybaılas jemqorlyqqa qatysty ustanymymen eldiń damýyna jańa serpin bergisi keledi.

Aımaqtyq jáne jahandyq oqıǵalar jedel ózgerip jatqan kezeńdi bastan ótke­rip jatyrmyz. Mundaı kezeńderde berik kóshbasshylyqty, ulttyq birlik pen bú­tindikti, turaqtylyqty saqtaý mańyzdy. Qazaqstan bul turǵyda úlgi kórsetetini sózsiz. Mundaı kezeńder – baýyrlas elder yntymaqtastyǵynyń mańyzy arta túsetin kezeńder. Túrkııa men Qazaqstan aldaǵy ýaqytta da qos halyqtyń tilegimen ekijaqty ynty­maq­tastyqty tereńdete beredi dep senemin.

Áńgimelesken

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»