Un eksporty: Qaı naryq tıimdi?

Saıası turaqsyzdyq Aýǵanstanmen aradaǵy alys-berisi jolǵa qoıylǵan elderdiń saýda operasııalaryn ýaqytsha toqtatýǵa májbúr etti. Onyń ishinde Qazaqstan da bar. Birshama ýaqyt boıy bankaralyq tranzaksııalar men temirjol vagondaryn jetkizý múmkin bolmady. О́ıtkeni vagon ıeleri olardyń saqtalýy men keri qaıtarylýyna alańdaýshylyq bildirdi.

«Alaıda qazirgi ýaqytta problemalar sheshildi. Tranzaksııalar úshinshi elderdiń bankteri arqyly júzege asyrylady. Vagondardy jóneltý qalpyna keltirildi», dep habarlady Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi. Qyrkúıek pen qazan aıynyń basynda Qazaqstannan Aýǵanstanǵa 60,2 myń tonna un men 15,6 myń tonna astyq jóneltilgen. Jetkizý qarqyny birtindep arta bermek.

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń bizge usynǵan resmı aqparatyna súıensek, byltyr eli­mizde 3,4 mln tonna un ón­di­­ril­gen. Bıylǵy kólem de ót­ken jyl­dyń deńgeıinde bolmaq. 2021 jyldyń birinshi jarty­jyl­­dyǵynda Qazaqstan men Aýǵan­stan arasyndaǵy saýda aı­na­lymy 229,7 mln dollardy qura­dy. Saýda aınalymynyń negizgi bóligi nemese 99 paıyzy eksporttyń úlesinde. Onyń ishin­de un eksportynyń úlesi jo­ǵary. Aıtalyq, byltyr Aýǵan­stanǵa 333,9 mln AQSh dollaryna 1 mln 152,6 myń tonna un eksport­talǵan. Bul 2020 jylǵy jalpy un eksportynyń 66 paıyzyna teń. Bıylǵy meje de osymen shamalas.

Qazaqstan astyq ósirýshiler odaǵynyń ókili Evgenıı Kara­banovtyń pikirinshe, Aýǵanstan naryǵynan aıyrylýǵa bolmaıdy. El Úkimetiniń talıbandarmen ortaq mámilege kelýi – quptar­lyq qadam. О́ıtkeni bizdegi kom­panııa­lardyń deni Aýǵanstan naryǵyna baǵyttalǵan. Máselen, QazTrade dereginshe, Qazaqstan aýmaǵynda jumys isteıtin 300 un eks­port­taýshynyń 183-i Aýǵanstan nary­ǵymen ózara is-qımyl jasaýda. Taǵy 49-y tek Aýǵanstanǵa ǵa­na júk jóneltýmen aınalysa­dy. Eksporttaýshylardyń kólik dáliz­­de­ri rettelgen. Jańa bı­lik­tiń kezin­de de jumysyn jal­ǵas­­tyrýǵa múm­kindik bere­tin berik baılanys ta or­natyl­ǵan. Qazaqstannyń aýyl sharýashy­lyǵy ónimderin Balh, Baǵlan, Tahar jáne Qundyz seki­ldi Aýǵan­stan­nyń soltústiktegi provın­sııalary, sondaı-aq astana aımaǵy ári Kabýl qalasy paıdalanady.

Sondaı-aq byltyr Aýǵan­stan­nan bólek, otandyq undy О́z­bekstan (342 myń tonna), Tá­jik­stan (96,5 myń tonna), Qyr­­ǵyz­stan (78,1 myń tonna) mem­­leketteri ımporttaǵan. Baıqa­ǵa­­ny­­myzdaı, О́zbekstan naryǵy da biz úshin tartymdy. Biraq bul na­ryqqa shyǵýdyń kedergileri bar.

Birinshi másele temir jol ta­rıf­­terine baılanysty. О́zbek­stan­­d­yq kompanııalarǵa arnal­ǵan ishki temir jol tarıfi men qazaq­standyq eksporttaýshylarǵa taǵa­ıyndalǵan tranzıttik tarıf arasynda úlken aıyrmashylyq bar. Aldymen osyny rettegen durys.

Ekinshi másele ımporttyq taýar­larǵa belgilenetin aksızderge qatysty. О́zbekstannyń Mı­nıstr­ler kabıneti 2018 jylǵy 24 ta­myzda 2011-2017 jyldar ara­lyǵynda qoldanylyp kelgen ım­portt­alatyn unǵa 10-15 paıyz mól­sherinde aksız belgileý normasyn alyp tastady. Osylaısha, syrt­tan jetkiziletin astyq ónim­deri kedendik tólemderden bosatyldy. Alaıda 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap О́zbekstan syrttan ákelinetin unǵa 10 paıyz kóleminde ımporttyq bajdardyń saralanǵan mólsherlemesin engizdi. Bul bizdiń eksporttaýshylar úshin tıimsiz.

Endigi bir áleýetti naryqtyń biri – Qytaı. Alaıda olar she­karasyn kim kóringenge asha ber­meıdi. Atalǵan elge ónim eks­port­taýdyń qıyndyǵy kóp. Soǵan qaramastan Qazaqstan unyn Qytaıǵa kóp kólemde eks­port­taý boıynsha tıisti ju­mys­tar júrgizilýde. Bul rette Qytaı naryǵyna otandyq tamaq ónim­­deriniń (bıdaı uny, bıdaı kebegi, bıdaı krahmaly, bı­daı glıýteni, jarma, makaron ónim­deri) turaqty jetkizý arna­syn qurǵan Eksporttyq akse­lera­sııa baǵdarlamasy jumys isteıdi. 2020 jylǵy Akselera­sııa baǵdar­lamasynyń 35 qatysýshysynyń 10-y un tartý ónerkásibine tıesili.

Sonymen qatar turaqty ne­gizde saýda-ekonomıkalyq mıs­sııa­lardy, kórmelerdi, ulttyq stend­terdi uıymdastyrý arqyly eksportty ilgeriletý boıynsha jumystar júrgizilýde. Máselen, 2020 jyly Shanhaı qalasynda Ulttyq stend uıymdastyrylyp, oǵan qazaqstandyq óndirýshiler, onyń ishinde un óndiretin «Mıller ı K», «Novo-Aldjanskıı melkombınat», «Sultan-Marketıng», «Best Qostanaı», «Danı-Nan», «Arýana-2010» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestikteri qatys­qan. Qazir Qytaıǵa ónim jetkizý kvotasyn ulǵaıtý, kvota alýshy kompanııalardyń tizbesin keńeıtý máseleleri pysyqtalyp jatyr.

Osy oraıda Qytaı 3 qazan kúni «Dostyq» jáne «Altynkól» stansalary arqyly Qazaqstan tarapynan jóneltilgen birqatar júkti qabyldaýdan bas tartqan bolatyn. Onyń ishinde astyq ta bar. Qytaı tarapy bul qadamdy ko­ro­navırýsqa qarsy sharalarmen baı­lanystyrdy. Áıteýir, másele úki­met­tik deńgeıde sheshilip, 21 qa­zan­­da jaǵdaı retteldi. Eldala.kz-tiń habarlaýynsha, 30 qazan kú­ni qytaı tarapy 21 astyq tası­tyn vagondy qabyldap alǵan. Demek jaǵdaı qalpyna kele bastady degen sóz.

Qazaqstan unyn Reseıge jet­kizý de mańyzdy. Alaıda sol­tús­tik­tegi kórshimizdiń dúnıe ­júzin­d­egi iri astyq óndirýshi­ler­diń biri ekenin eskersek, Reseı naryǵy qazaqstandyq unǵa zárý emes. Bul naryqta undy satý Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń bir­yńǵaı ekonomıkalyq keńis­t­igi sheńberinde júrgiziledi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń habarlaýynsha, sońǵy jyl­dary ımporttaýshy elderde astyqty qaıta óńdeýdiń damýyna, olardyń tarıftik jáne tarıftik emes retteý sharalaryn engizýi­ne baılanysty un eksporty kóleminiń qysqarýy baıqalady. Bul tutastaı alǵanda un tartý salasynyń damýyna áser etedi. Dese de yntalandyrý jumystary júrgizilýde. Iаǵnı undy tereńdete qaıta óńdeýge basymdyq berilýde. Sonyń nátıjesinde krahmal ónim­deri, glıýten, bıoetanol sekil­di ónimder alynady.

Sondaı-aq kásiporyndardy qurýǵa jáne keńeıtýge ınvestı­sııalyq sýbsıdııa berý, qosymsha qun salyǵyn 70 paıyzǵa tómendetý, salyqtyq jeńildikter usyný, qaıta óńdeýshi kásiporyndardyń tereńdete óńdegen ónimderine qajetti shıkizatty satyp alýǵa arnalǵan shyǵyndaryn sýbsıdııalaý arqyly undy shıkizat retinde damytýdy yntalandyrýǵa kóńil bólinýde. Bul rette un makaron ónimderine, tez daıyndalatyn unnan jasalǵan ónimderge, kon­dıterlik ónimderge shıkizat retin­de qoldanylady. Máselen, sońǵy 5 jylda krahmal, glıýten, bıoetanol óndirý úshin jylyna 172 myń tonna bıdaıdy tereńdete óńdeıtin ınnovasııalyq zaýyt, 93 myń tonna makaron ónimderin óndiretin 3 kásiporyn, 6,5 myń tonna tez da­ıyndalatyn kespeler óndiretin 2 kásiporyn, 32 myń tonna ónim shyǵaratyn 3 kondıterlik fabrıka paıdalanýǵa berilgen.

Qazir elimizde bıdaıǵa eksport­tyq baj engizý máselesi tal­qy­lanyp jatyr. Biraq Memleket bas­shysy osy jyldyń qyrkúıek aıynda Soltústik Qazaqstan obly­syna sapary kezinde bul shara­lardyń ýaqytynan buryn jasal­ǵandyǵy týraly pikir bildirdi. Al mınıstrlik un óndirýshiler úshin óndiris kólemin ulǵaıtý maqsatynda tıisti jaǵdaılar jasalady dep sendirdi.

«Mysaly, eksport kezinde qosymsha qun salyǵyn jedel qaı­tarý kózdelgen. О́ńdel­gen ónimdi tasymaldaýǵa memlekettik qoldaý sharalary da qarastyrylǵan. Eksportqa shekteýler engizý tabıǵı jaǵdaılarǵa baılanysty ótken jylmen salystyrǵanda tómen ónim alǵan fermerlerdiń qar­jylyq jaǵdaıyna áser etetin­digin atap ótken jón. Sony­men qatar agrarııler shyndy­ǵyn­da ónimdilikti arttyrý ju­mysyn kúsheıtýi tıis. Bul de­geni­miz – aýyspaly egisti saqtaý, tyńaıt­qyshtardy engizý kólemin arttyrý jáne zamanaýı tehnologııalardy engizý. Tıisti qoldaý sharalary jaqynda Úkimet maquldaǵan 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan agroónerkásipti damytý jónindegi Ulttyq jobada kózdelgen», dep habarlady Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi.

Osy oraıda «eksporttyq bajǵa qatysty áńgime qaıdan shyǵyp otyr?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Onyń tórkini mynada. Kórshi memleketterde bizdiń ónimge degen suranys joǵary jáne ol jyl ótken saıyn artyp keledi. Bul eksporttaýshylarǵa tıimdi, álbette. Biraq bul undy qaıta óńdeýshiler úshin tıimsiz. О́ıtkeni qaıta óńdeýge bolatyn astyqtyń deni shetelge jóneltilip jatyr. Sondyqtan qaıta óńdeý­shiler astyqqa eksporttyq shekteý qoıýdy usynǵan bolatyn. Mun­daı norma irgedegi Reseıde qol­danylady. Sonda eksporttaýshy­lar shetelge jóneltiletin bıdaı­dyń ár tonnasy úshin bıýdjetke aqsha tóleýi kerek. Budan túsken qarjyny agroónerkásipti qoldaý sharalaryna jumsaýǵa bolady.

Evgenıı Karabanovtyń piki­rin­she, bıdaıǵa eksporttyq baj engizý Qazaqstandy Ortalyq Azııa naryǵynan aıyrýy múmkin. Al bul naryqtaǵy Qazaqstannyń ornyn Reseı basýy yqtımal.

– Reseılik eksporttaýshylar Ortalyq Azııa men Aýǵanstan naryǵyna kire almaı otyr. Buǵan eki faktor kedergi keltirýde. Birinshi, bul elde bıdaı eksportyna kedendik baj engizilgen. Shekaradan shyqqan bıdaıdyń ár tonnasyna 58,7 dollar tóleý qajet. Ekinshi – ishki jáne tran­zıttik tarıfter arasyndaǵy aıyr­mashylyq joǵary. Shamamen 27 dollarǵa teń. Bizdiń qaıta óńdeýshiler Qazaqstannan eksporttalatyn bıdaıdyń tonnasyna 50 eýro nemese 57,5 dollar kóleminde baj salýdy usynýda. Bul kólem Reseıdikimen birdeı. Al Reseı tranzıtke qatysty máse­leni jedel sheshedi. Bul jaǵ­daıda Qazaqstan astyq pen undy ót­kizetin negizgi naryǵynyń jartysynan aıyrylyp qalýy múmkin, – deıdi ol.