Este joq eski zamannan beri myń buralyp qatar aqqan Ámý men Syr Araldyń alyp aıdynyn tolassyz toltyryp turypty. О́tken ǵasyrdyń belortasynan aýa osy tepe-teńdik buzyldy. Qos darııanyń jaǵasyn qonys etken halyq kóbeıip, sonyń saldarynan teńizge quıylatyn sý mólsheri jyl sanap sarqyla berdi. Beı-bereket bógelgen ózen sýlary kólemi ulǵaıyp kele jatqan kúrishtik pen maqtalyq alqaptarǵa jumsalyp jatty.
Osynyń saldarynan az jylda aıdyn jaǵalaýynan jyraqtap, balyǵy taıdaı týlaǵan teńizdiń tolqynyn kózben uzatyp salǵan jurt ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary amaldyń joǵynan kóshtiń betin ózge óńirlerge bura bastaǵan edi. Kezindegi ortaq teńizdiń tabany az jylda qum sýyrǵan mıdaı jazyq dalaǵa aınaldy. Tuzdy daýyly jan-jaǵyna qater tóndirgen Araldy qutqarý – álemdi qutqarý ekendigin memleketaralyq deńgeıde alǵash kótergen azat Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev boldy.
Teńiz problemalaryna arnalǵan tuńǵysh halyqaralyq konferensııa 1993 jyly Qyzylorda qalasynda ótti. Onda Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylary tartylǵan teńiz taǵdyryn álemdik qaýymdastyqtyń talqysyna salý týraly usynys aıtty. Konferensııa barysynda Araldy qutqarý halyqaralyq qory týraly erejege qol qoıyldy.
Qatysýshy memleket basshylary atynan Birikken Ulttar Uıymyna úndeý joldandy. Halyqaralyq qaýymdastyqtyń qoldaýymen Aral teńizi basseınin ekologııalyq saýyqtyrý men aımaq turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin kóterý máseleleri boıynsha birlesken naqty ister men baǵdarlamalyq jobalardy qarjylandyrý talqylandy.
Osy jıynda qurylǵan Araldy qutqarý halyqaralyq qorynyń tóraǵalyǵyna Nursultan Nazarbaev saılandy. Osylaısha, álem jurtyn alańdatyp otyrǵan alyp aıdynnyń problemasyn sheshý qadamdary erkindiktiń eleń-alańynda jasalyp edi.
Bastama baıandy bolyp, kóp ýaqyt ótpeı-aq teńizdiń soltústik bóligindegi tabanyna sý jetip, Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen júzege asyrylǵan «SARATS» jobasynyń birinshi kezeńinde birshama tolymdy tirlik atqaryldy. Kepken teńizdiń kenezesin qandyryp, ý ushqan ultandy telegeıge aınaldyrǵan Elbasy bastamashy bolǵan ıdeıany álem jurtshylyǵy «ǵasyr jobasy» dep tanydy.
Qazir Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý jobasynyń birinshi kezeńi tolyq aıaqtaldy. Osy arqyly teńiz deńgeıi 42 metrge kóterildi. Kishi Araldaǵy sý deńgeıin saqtap qalý úshin osydan 16 jyl buryn salynǵan «Kókaral» bógetiniń arqasynda teńizdiń soltústik bóligindegi sý mólsheri 68 paıyzǵa artty.
Dúnıejúzilik bank pen respýblıkalyq bıýdjettiń qarjylandyrýy arqyly júzege asqan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasynyń alǵashqy kezeńine 85,79 mln dollar jumsalyp, aıdyndaǵy sý kólemi 15 tekshe shaqyrymnan 27 tekshe shaqyrymǵa deıin jetti. Tuzdylyǵy aıtarlyqtaı tómendedi. Syrdarııa ózeniniń qys aılarynda sý ótkizý qabileti 650-700 tekshe metrge deıin ulǵaıdy.
Aral teńizine túsetin sýdyń kóbeıýi óńirdegi tirshiliktiń jandanýyna ákeldi. Kólemi 30 myń gektardan asatyn birneshe iri kól qalpyna kelip, balyq sharýashylyǵyn damytýǵa jol ashyldy. Eń bastysy, buryn tuzdanǵan teńizden joǵalyp ketken balyqtyń 13 túri qaıta paıda boldy. Teńiz jaǵadan jyraqtaǵaly beri atakásipten qol úzip qalǵandar shalqarǵa qaıta shyǵyp, balyq aýlaý kólemi 400 tonnadan 8 myń tonnaǵa deıin jetti. Qaladan qashyqtap ketken teńiz 17 shaqyrymǵa deıin jaqyndady. Qazir óńirden Reseı, Polsha, Nıderland, Germanııa, Grýzııa jáne Lıtva elderine balyq ónimi eksporttalady.
Kishi Aral teńizi aımaqtyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartyp, florasy men faýnasy qalpyna kele bastady. Qalypqa kele bastaǵan óńir mıkroklımaty aımaq turǵyndary arasyndaǵy aýrýshańdyq deńgeıin kóp tómendetti. Týberkýlez, qaterli isik pen qan tamyrlary aýrýlaryna shaldyǵýshylar qatary sıredi. Osy jańalyqtyń barlyǵy Elbasy bastamasymen der kezinde qolǵa alynǵan «SARATS» jobasynyń jemisi.
Qaıtqan teńizdi qaıta oraltqan bastamanyń jalǵasy – «SARATS-2» jobasynyń alǵashqy kezeńine engizilgen 6 komponenttiń tórteýin respýblıkalyq bıýdjet esebinen júzege asyrý josparlanyp otyr. Osyǵan oraı Dúnıejúzilik bank jobany «Aral teńizin qalpyna keltirý jáne aýmaqtyq damý» dep ataýdy jáne Aral óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan komponentter qosýdy usynyp otyr. Úsh komponentten turatyn jobanyń boljamdy quny 190 mln dollar. Onyń ishinde sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jetildirý jáne oblystyń turaqty ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq qyzmetin qoldaý, sý resýrstaryn, óńirlik jobalaý jáne jobany basqarýdy jetildirý bastamalary bar. Byltyr jazda «Soltústik Aral teńizin qalpyna keltirý jáne aýmaqtyq damý» jobasynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý úshin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Sý resýrstary komıteti men halyqaralyq Yecom (Pákistan, Iran) kompanııasy arasynda kelisim jasaldy. Elbasy bastamashy bolǵan joba óńir jaǵdaıyna osyndaı ómirsheń ózgerister engizdi.