Topjarǵan

Osy shoǵyrdyń tarıh ǵylymynda­ǵy ashqan jańalyqtary men artynda qalǵan murasyn zerdeleı kele, mynadaı paıym-tujyrymǵa eriksiz keledi ekensiń: 30-shy jyldar – qa­zaq qyrylǵan jyldar. Ornynda barlar ońalsyn degen shyǵar, túp­jaratýshymyz tap sol qasiretti jyldarda árqaısysy 100, 1000 qazaqqa tatıtyn perzentter bergen eken. Bári adam tózgisiz qıynshylyqtardy jeńe júrip, ýnıversıtet bitirdi. Qýǵyn-súrgin kórdi, «Bekmahanov isine» kúıindi. Týma talanttaryn jazbaı tanyǵan áriptes aǵalary qamqorlyqqa alyp, sol jyldarǵy ǵylym men bi­lim­niń qara shańyraqtaryna jumysqa ornalastyrdy. M.Qozybaev ta 1958 jyly Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq komıtetiniń janyndaǵy par­tııa tarıhy ınstıtýtyna aýysty. Keıinirekte abzal aǵalary týraly: «Biz aǵalarymyzǵa qarap boı túzedik, óstik, óndik. Qatar júrgen aǵalarǵa árqashan qaryzdar bolatynymyz osydan», dep jazǵany bar.

Eki múshelge jýyq keıinirekte dúnıege kelgen bizder topjarǵan sho­­ǵyr­­dyń sharapatyn kórip eseıdik. 1971 jyly Qazaq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine abıtýrıent kúnnen Manash Qozybaev esimin estidim desem, esh artyqtyǵy joq. Ekinshi kýrs­ta keńestik Qazaqstan tarıhyn oqý­ǵa kiristik. Semınar, kollokvıým sa­baqtaryna daıarlyq barysynda qala­mynan týǵan «Kazahstan – arsenal fronta» monografııasymen tanys­tym. Saryaýyz balapan shaǵymyz. Sonyń ózinde kitaptyń baı deregi men kereqarys kólemi qaıran qaldyrdy. Arada 40 jylǵa jýyq ýaqyt ótkende Sara Pishenbaıqyzynyń jáne Ilııas Manashulynyń ruqsatymen sol kitapty Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh jáne etnologııa ınstıtýty ǵylymı keńesiniń sheshimimen qaıta shyǵarý múmkindigi týdy.

Ýnıversıtetti aıaqtaıtyn jylymyzda Qazaqstan kommýnısteriniń kezekti sezi shaqyrylyp, esepti baıandamada M.Qozybaevtyń Z.A.Golı­kovamen teńavtorlyqta jazǵan «Zo­lo­toı fond partıı» kitaby synǵa ushyrady. Partııanyń ulttyq kadr saıasaty qate zerttelgen degen aıyp taqty. Búgingi kún bıiginen qarasaq, syn dep aıtýǵa turmaıtyn «japtym – jalanyń» naǵyz ózi. Jaý alystan kelmedi, ishten shyqty. KOKP atyna qylaýdaı kir juqtyrýǵa bolmaıtyn zaman ǵoı. Qyraǵy ıdeologtar túımedeıdi túıedeı aınaldyryp, Máskeý bıliginiń janyna jaǵatyn japparquldyq tanytady. О́zderine ózderi qandaı úkim keskenin 2001 jyly shyqqan «Juldyzym meniń» kitabynda bylaısha sıpattaǵan eken: «partııanyń kadr saıasatyn zertteý onyń barsha qupııasyn aqtarady, partııanyń uly derjavalyq syryn ashady, ultqa degen senimsizdigin kórsetedi eken. Bul taqyryp, shyn máninde, jabyq problema. Biz onyń jandy jerine pyshaq salǵandaı boldyq. Kadr máselesi Qazaqstan partııa uıymynda qupııasy kóp ómir salasy edi». Ásire qyzyldar Manash aǵamyzdy partııa tarıhy ınstıtýtynan ketýge májbúrledi. Totalıtarızm týyndatqan ıdeologııalyq orta erkin oıly ǵa­lymdardy qabyldamaıtyny qaıta qurýda partııa tarıhy ınstıtýtynda jumys istegen M.Qoıgeldıev pen T.Omarbekov taǵdyrynan da kórindi. Bul, árıne, basqa áńgime.

Qarap tursaq, aǵamyz aqıqatty aıtýdy partııalyq tártipten joǵary qoıǵan eken. Áıtpese, aqsaqty tyńdaı, ótirikti shyndaı soǵa berýge bolar edi. KOKP-nyń kez kelgen sezin marksızmniń saltanatty sherýi retinde dáripteýmen myńdaǵan izdenýshi ǵylym doktory nemese ǵylym kandıdaty atalyp jatqany ótirik emes-tin.

Týrasyna kelgende, meniń oıymsha, bılik ádil sózdi jazalaımyn dep ǵalymǵa jarnama jasady. Sonyń aldynda ǵana O.Súleımenovtiń «Az ı Iа» kitabymen kúresten osyndaı nátıje shyqqan edi.

Ýaqyt ótip jatty. Bılik ońbaı qa­­­te­leskenin, almas qylysh qap tú­­bin­­­­d­e jatpaıtynyn túsinse kerek, 70-jyldardyń aıaǵyna qaraı M.Qo­­zybaevty shetqaqpaılaý toq­ta­dy. Máseleniń mánisi bılikte emes, Keńester Odaǵy tarıhshylar kórset­­ken qoldaýda deıdi Manekeń. «Múmkin, depti esteliginde, men sol bir tusta osyndaı ǵajaıyp qoldaý tappasam, maıysyp, qaıysyp, mújilip, názik júregim jarylyp, ólip keter me edim...». Toqyraý asqynyp turǵan tusta Qazaq ensıklopedııasyna bas redaktorlyqqa taǵaıyndaldy, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń múshe-korrespondenttigine saılandy.

Ensıklopedııa shyǵarý – ıntellektýaldy ulttyń qolynan keletin sharýa. Fransýzdar ony XVIII ǵa­syr­da bastap ketken bolatyn. Qa­zaq ensıklopedııasynyń negizin M.Qa­rataev pen M.Qozybaev qalady. Keıin­de osynaý órkendi isti R.Nurǵalı men Á.Nysanbaev jalǵastyrdy. О́ki­nishtisi, keıinde bilim-ǵylymnyń in­­jý-marjany toptastyrylatyn en­sık­lopedııamyz Qazaqstan Prezıdenti jarlyqtarynyń jınaǵyna aınaldy. Búgingi ahýalyn aıtýǵa bolmaıdy. Jalpyulttyq ıdeıalardy júzege asyryp jatqan 70-80-jyldar mejesindegi Manekeńniń ottaı janyp turǵan beınesi áli kóz aldymda.

M.Qozybaev 80-jyldar ortasyna qaraı Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna qyzmetke kelip, bólim meńgerýshisi mindetin moınyna aldy. Instıtýttaǵy jas ǵalymdar keńesin basqarýshy edim. Bir joly ınstıtýt jastarynyń ǵylymı konferensııa­syna qatysýǵa shaqyrdym. «Bizdi qaıtsin» dep oılaǵanym ras. Joq, birden kelisimin berdi. Aıadaı bólmede ótken konferensııamyzda basynan aıaǵyna deıin otyrdy. Baıandamalar boıynsha suraqtar qoıdy, pikirin bildirdi. Sheberlik synybynan ótken bizder bilimine, ǵylymyna, qarapaıym minezine dán rıza boldyq.

 80-jyldar aıaǵynan ómiriniń juldyzdy dáýiri bastaldy. 1988 jylǵy 30 maýsymda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı keńesi, partbıýrosy, kásipodaq komıteti men komsomol bıýrosy birlesken otyrysynda M.Qozybaevtyń kandıdatýrasyn ınstıtýt dırektory qyzmetine usynsa, 19 shildede ujymnyń jalpy jınalysy jasyryn daýys berýmen dırektorlyqqa saılady. 1989 jyly UǴA akademıgi, 1990 jyly Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bıikterine kóterildi. Tarıhshylar qaýymynyń maqtanyshyna, qamal-qorǵanyna aınaldy. О́tkenimiz jaıly másele kóterile qalsa, respýblıka jurtshylyǵy Manekeńniń aýzyna qarady. Tarıh bilimi men ǵylymy salasyndaǵy birde-bir ózgeris nazarynan tys qalmady. JOO-larda «Qazaqstan tarıhynan» memlekettik emtıhan qabyldaýdan mektep oqýly­ǵyn jazýǵa deıin ózi tikeleı aralasty. Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty shańyraq kóterdi. Tarhı-aǵartý «Ádilet» qoǵamyn basqardy, «Otan tarıhy» jýrnaly shyǵa bastady. Áıgili handarymyzdyń, batyrlarymyzdyń, aıtýly oqı­ǵalardyń ulyqtalýyna bas­tamashy da ózi edi. Máskeýdiń óktem­digimen esimi men isi ádil baǵalanbaı kelgen tulǵalarymyz, qýǵyn-súrgin qurbandary qaıta tirildi.

Áldekimdi jamandaıyq degen oıy­myz joq. Degenmen, aıtpaýǵa bolmaıtyn aqıqat bar: Qazaqstandaǵy tarıhshy ǵalymdardyń sol zamanda jartysynan astamy KOKP tarıhynan ǵylymı ataq-dárejeni ıelengeni ras. Solardyń ishinen sosıalıstik ıdeıa kúıregen soń jalǵyz Manash aǵamyz top jaryp alǵa shyqty. Bul keshegi partııa tarıhyn zertteýshilerdiń qa­ta­­rynan ozyp shyqty degen sóz emes. Beınelep aıtar bolsaq, 1988 jyl­dan dúnıeden ozǵan 2002 jylǵa deıingi aralyqta jazylǵan eńbekteri men sóılegen sózderi otandyq tarıh ǵy­lymyn teorııalyq, metodologııalyq, derektanýlyq, tarıhnamalyq, sıfr­landyrý, qu­rylymdyq, mazmun­dyq, kadrlyq turǵydan qaıta túletti. So­­­lar­­­dyń bári derlik kúni búginge deıin jadyny, sanany, tanymdy tereń­detýge qyzmet etýde. Ulttyq ta­rıh­qa qoıylatyn talap tabıǵatyn táýelsizdiktiń eleń-alańynda-aq júıe­leı aldy. Oǵan 1993 jyly aıtqan myna sózderi aıǵaq-dálel: «...asyǵys-úsigis, attyń jaly, túıeniń qomynda jazylǵan shalaǵaı da dúregeı, shıkili-pisili tarıh emes, ótken-ketken, búgindi salystyra otyryp, arhıv – arhıvtegi ár qujatty kózden tasa qaldyrmaı, Abaı atam aıtqandaı, zerektik tezinen ótkizip baryp, bas tarıhty jazyp, oqyrmanǵa: «Bul kitaptyń ishinde birde-bir jalǵan jol, ótirik sóz joq» dep usyný kerek. Ol úshin ýaqyt, mańdaı terdi sypyrǵan eńbek, eń bastysy, úkimettiń qamqor kózi kerek».

Aqtańdaqtar aqıqatyn ashýǵa jegi­lýmen tól tarıhymyzdyń tamyrshysyna aınalǵanyn dos ta, dushpan da kórdi.

Naǵyz topjarǵan M.Qozybaevtyń janynan zańger S.Zımanov, ekonomıst K.Saǵadıev, matematık О́.Sultanǵazın, áskerı general A.Tasbolatov, jas saıa­satker M.Qul-Muhamed ozyq oıly tarıhshylar tabyldy.

Memlekettik táýelsizdigimiz ja­rııa­lanǵanda Manekeń 60 jasqa tolǵan edi. Osynshama ýaqyt tas qamalda bul­­qynǵan talanty bostandyqqa shyq­ty. Qaztýǵan jyraýdyń «Madaq jy­ryn­daǵy»:

Bulyt bolǵan aıdy ashqan,

Munar bolǵan kúndi ashqan,

Musylman men káýirdiń

Arasyn ótip buzyp dindi ashqan, –

degen joldar da qoǵamdaǵy joıqyn áleýmettik-rýhanı silkinisten týynda­ǵan shyǵar.

 Táýelsizdik tusyndaǵy ǵumyry 10 jyldan 1 aı asqanda úzildi. О́mir boıy jınaǵan ensıklopedııalyq bilimin osynaý qysqa ǵana merzim ishinde halqymyzdyń ıgiligine, ıntellektýaldy áleýetine, durys tarıhı sanany qalyptastyrýǵa qaltqysyz jumsady. Myna tamashany qarańyz: 1991 jylǵa deıin qansha eńbek jazsa, azattyqtyń 10 jyly ishinde sonsha dúnıe jazypty. О́zi ómirden ozǵannan keıingi 20 jyl ishinde qaıta basylǵan kitaptarynyń sany men taralymy kózi tirisindegisinen de asyp ketti. Mundaı qubylys ulylarǵa ǵana tán. Ǵalymnyń haty ólmeıdi degen qaǵıda – osy.

Jazǵan kitaptarynan, jarııalaǵan maqalalarynan, sóılegen sózderinen kemeńgerlik pen kemeldikti, tutastyq pen tolaǵaı tolǵanysty, senim men kóregendikti tanımyz. Zertteý nysanyna aınaldyrǵan máseleniń máni men qyrlaryn anyqtaýǵa erekshe basymdyq bergeni bir ǵana ıntellıgensııa týraly anyqtamalarynan aıqyn kórinip tur. 1999 jyly jarııalaǵan «Qazaq zııalylary haqynda» maqalasynda oıyn bylaısha dáıektepti:

«Intellıgensııa – ulttyń uıtqy­sy, qamqorshy qorǵany.

Intellıgensııa – ulttyń tiregi, rýha­nı bilegi.

Intellıgensııa – ulttyń sham-shyraǵy, qaınar bulaǵy.

Intellıgensııa – ulttyń oı-armanynyń bıigi, asylar ıyǵy.

Intellıgensııa – ulttyń jasampaz batyry, qıyn-qystaýdaǵy janashyr jaqyny.

Intellıgensııa – ulttyń sarqyl­mas qory.

Intellıgensııa – ulttyń bir qanaty, álem tanyr sanaty.

Intellıgensııa – ulttyń aıbyny, álemdik keńistikke júzer aıdyny.

Ulttyń ıntellıgensııasy qurysa, ol qurdymǵa ketedi. Ult ıntellıgensııasynan aıyrylsa, qanatynan qaıyrylady. Ulttyń mysy qurıdy, jasıdy, maıysqaq keledi. 1937-1938 jyldardaǵy qandy terror, uzaq jyldarǵa sozylǵan otarshylyq, genosıd saıasaty zııaly qaýymnyń júregin shaıyldyrdy, onyń áseri búgin de baıqalady».

Ulttyq elıta, batyr, azamat de­geni­miz kimder tóńiregindegi su­raqtarǵa jaýabynan da tereń tanym sáýlesi tógilip tur.

Budan da mańyzdysy – Manash Qabashulynyń eki dáýirdi qamtyǵan ómir jolyn kókteı shola qaraýmen Qazaqstannyń keńestik jáne azattyq tarıhyn shynaıy zertteýge shylbyr ustatatyn metodologııalyq ustanymdy baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni barsha taǵ­dy­ry eki úrdistiń yqpaldasýy aıa­syn­da órbidi: biri – áleýmettik-kási­bı qalyptasýynyń órkenıettik-ult­tyq bekem tuǵyrlarynan ajyramaı, qaıta sony jańashyl izdenispen baıy­ta alǵanyna qosa ulttyq tarıh ǵy­ly­mynyń áleýetin el men jerdiń, urpaqtyń bolashaǵyna baǵyshtaǵany, ekinshisi – sol áleýetti keńestik tota­lıtarızmge qarsylyq kórsetýge qol­dan­ǵany.

Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń ba­s­tamasymen búginde Otan tarıhynyń kóptomdyǵy daıarlanýda. 1731-1991 jyldar shegindegi úsh ǵasyrǵa jýyq shejiremizdi túzetin avtorlar akademık aǵamyzdyń mol murasyn barynsha tıimdi paıdalana alatynyna sengim keledi. Sosıalıstik dáýirdiń aqıqatyn, qupııasy men jumbaǵyn ashýda Qazaqstandaǵy keńestik totalıtarızmge qarsylyq jáne jasampazdyq degen metodologııalyq paıymdarǵa basymdyq berse, onyń mazmuny men erekshelikterin anyqtaýshy faktor retinde baǵalasa, tolymdy nátıje alar edi. Menińshe, tap osy ustanym kóptomdyq zertteýdiń óresi men keńistigin jańasha qalyptastyrýǵa, tarıhı qozǵalystyń ulttyq bolmysyn tereńinen uǵynýǵa múmkindikti molaıtady. Qarsylyqty ǵylymı dáıekteýmen táýelsizdiktiń aspannan túse qalmaǵanyn, obektıvti zańdy­lyǵyn uǵynamyz, jasampazdyq metodologııasy arqyly «Máńgilik el» ulttyq ıdeıamyzdyń bastaý-bulaǵyn, búginmen sabaqtastyǵyn kóremiz.

Qysqasy, manashtaný salasy endi qalyptasyp keledi. Jalǵan ǵylym qumǵa sińgen sýdaı joǵalady, ýaqyt pen urpaqtar sabaqtastyǵyn aqıqat qana nyǵaıtady.

Birtýar tulǵa Manash Qozybaev, ózi jazǵandaı, alasurǵan HH ǵasyrda dúnıe esigin ashyp, HHI ǵasyrdyń basynda ómirden ozdy. Ýaqyt moınyna artqan bilim men ǵylymnyń, bılik pen saıasattyń, el men erdiń júgin dittegen mejesine jetkizip, eli men halqynyń aldyndaǵy boryshyn qaltqysyz atqarýymen ult tarıhynan máńgilik ornyn tapty.

Hankeldi ÁBJANOV,

UǴA akademıgi