Kezekti reıd. Tabıǵatty qyzǵyshtaı qoryp júrgen ınspektorlar tikushaqpen Marqakóldi mańdaıǵa aldy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eki jyl buryn Marqakóldegi brakonerlikti aýyzdyqtap, ýyldyryǵy baǵaly maıqan (ýských) balyǵyn qatań qorǵaýdy tapsyrǵan. Sodan beri reıdtik jumystar kúsheıtilip, brakonerlik sap tyıyldy. Qazir balyǵy kól betinde taıdaı týlaıdy. Dese de, baqylaý bosańsyǵan emes.
Tikushaq terezesinen tómenge kóz tastap otyrǵan ınspektorlar qoryq aýmaǵynda ǵana emes, jalpy tabıǵatta zańnyń qatań saqtalýyn qadaǵalaıdy. Ushpas buryn Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Dildábek Orazbaev Shyǵystyń injý-marjanyndaı shyraıly tabıǵatty shyndap qorǵamasa, tónetin qaýiptiń bar ekendigin sóz etken. Osyǵan deıin ań atý, otty óshirmeı ketý, ormandy otaý syndy qastandyqtar az jasalǵan joq. Sondyqtan da ormanshylarǵa artylǵan jaýapkershilik zor.
Tómende syzylyp aqqan Ertistiń ór jaǵy Buqtyrma sý qoımasy bolyp tolqıdy. Jazdaı qaraqurym halyqtan arylmaıtyn jaǵajaılarynda qybyr etken qımyl joq. Qańtarylǵan qaıyqtar ǵana qaraýytady. Kógergen kól betinde bizge belgisiz shaǵyn aral kórindi. Kezinde bul daǵy bir taýdyń ushar basy boldy ǵoı. 1950 jyldary Ertiske GES salynǵanda Naryn men Qalba jotalarynyń arasyndaǵy oıpat, bel-belester sý astyna ketken. Qanshama eldi meken kól túbinde qaldy?! Jańaǵy aral sonyń bir belgisi.
Endi birde qus qanatyndaǵy bıikte ushyp kele jatqan tikushaqtyń baýyry jer syzǵandaı kórindi. Naryn jotalaryna jetkenimiz ǵoı. Saparymyzǵa basshylyq jasap júrgen komandır esiktiń mańdaıshasyndaǵy altımetrdi nusqady. 2500 metrdi kórsetip tur.
Taý basyna qar erte túsken. Ár-ár jerden taǵylardyń oıqastaǵan izderi kórinedi. Ańdardyń mıgrasııa jasaıtyn ýaqyty. Qalyń jynystan jortyp, buǵy-maraldar da shyǵyp qalýy múmkin. Katonqaraǵaı aýdanynyń ortalyǵy Úlken Naryn aýylynyń tusyna taıaǵanda, soltústik shyǵystan aq kúmisteı Muztaý jarqyrady. Bıiktigi 4 509 metr shoqy aýdannyń qaı buryshynan bolsyn, menmundalap turýy tıis te. Altaıdyń eń bıik núktesi. Bes mınýt óter-ótpesten qarsy aldymyzdan Búrkit shyńy moınyn sozdy. О́zgeden erekshe, aıbarly. Ushar basyna shyǵamyz dep júrgen bizdiń júrektiń túgi bar eken. Jalama jyltyr shyńdary mysyńdy basady. Tip-tik. Bıiktigi jaǵynan salystyrsaq, Muztaýdan keıingi shyń osy.
Qaraǵaıly belden asa bere móldirep Marqakól jatty. Ańsarymyz bıik shyńǵa aýyp turatyny nesi osy?! Kóldiń ońtústiginen Quzǵyndy taýyn izdedim. Jazýshy Asqar Altaıdyń «Alpınıst» áńgimesine arqaý bolǵan shyń she... Mólsheri osy bolsa kerek dep, bıikteý bir shyńdy sýretke túsirdim.
Tikushaq kól betin aınala ushyp kelip, shúmektiń tusyna qondy. Shúmek dep otyrǵanymyz, kólden syzdyqtaı shyǵyp jatqan jalǵyz bulaqtyń kózi – Qaljyr ózeniniń bastaýy. Marqakólge 57 bulaq quıyp, bir ǵana bulaqtyń aǵyp shyǵýy tabıǵattyń tylsymy shyǵar. Qoryqshylardyń aıtýynsha, kóldiń erneýinen sýdyń asyp ketpeýin shúmektiń astyndaǵy jalpaq tas rettep turady eken.
– Eshqandaı oqys oqıǵa tirkelgen joq, – dep Marqakól qoryǵynyń bastyǵy Tımýr Qalymjanuly oblystan kelgen ınspeksııa basshysyna esep berdi.
Ras, bıyl jańbyr az túskenimen, Marqakól óńirinde órt jaǵdaıy tirkelgen joq. Usaq-túıek zań buzý bolǵany bolmasa, tonnalap balyq aýlap júrgen brakonerler joq. 2019 jyly ǵoı, ýyldyryǵy úshin tonna-tonna maıqan aýlap, túkpirdegi jaǵdaı Prezıdentke deıin jetken. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı dereý arnaıy komıssııa qurylyp, qaskóılerdiń joly kesilgen.
– Sońǵy jyldary Marqakól óńirinde baqylaýdy kúsheıttik. Qoryqta tabıǵatqa janashyr osy óńirdiń azamattary qyzmet etedi. Árıne, tabıǵattyń berer syıyn jergilikti el paıdalanýy kerek. Biraq mólsherimen ǵana, – deıdi ınspeksııa basshysy Dildábek Orazbaev.
Mólsherimen degendeı, maıqan balyǵyn kól jaǵasyndaǵy turǵyndarǵa aýlaýǵa ruqsat. Bıletin alyp, zań aıasynda kúnine 5 kg deıin aýlasa, eshkimniń sharýasy joq. Al syrttan kelgen qonaqtar, saıahatshylar qarmaq alyp, kól jaǵalaı almaıdy. Inspektorlar aýyldyń qonaǵy dep syılaǵanymen, talap bar, zań qatal. Esesine, mine, kól baılyǵy kóbeıdi. Bıyl kóktemgi ýyldyryq shashý maýsymynda bulaqtarǵa deıin órlep ketipti.
– Maıqan balyǵyna ıhtıolog mamandar da zertteý júrgizdi. Kóbeıip kele jatqany qýantady. Balyqtyń bir ǵana jaýy – sýquzǵyn bolyp tur. Aldaǵy ýaqytta retteýge ruqsat berildi. Biraq qalaı ekeni naqtylanǵan joq. Aıtaıyn, kól mańynan 2,5 myń sýquzǵyn sanadyq. Qara qaz da bar. Onyń bári balyqqa qaýip tóndirmeı qoımaıdy, – deıdi Marqakól qoryǵynyń basshysy Tımýr Qalymjanuly.
Ań-qusy shýlaǵan, balyǵy týlaǵan qoryq aýmaǵy 102 myń gektardy alyp jatyr. Altaıdyń kózindeı móldiregen Marqakóldiń uzyndyǵy 42, jalpaqtyǵy 19 shaqyrym. Tereńdigi 27 metrge deıin barady. Jaǵasynda Uranhaı aýylynan basqa Matabaı, Qaraǵaılybulaq aýyldary qonys tepken. Iá, Qaraǵaıly men Matabaıdyń aýyl degen aty ǵana. Eki-aq tútinnen qalǵan. Onyń biri qoryq qyzmetkeri – Nıkolaı Krasnopeev. Áskerden kele sala tabıǵatty qorǵaýǵa kirisken qoryqshynyń eńbek ótili qyryq jyldan asypty. Matabaıdan taban aýdarmaq emes.
Úsh-tórt jyl buryn dál osyndaı reıdtik saparmen júrip, Qaraǵaılybulaqqa burylǵanbyz. Qańyraǵan aýyl. Bóreneden qıyp salynǵan úılerdiń bári bos. Mańaıyn adam boıy shóp basyp ketken. Bir terezesinen ishke úńilip edim, úıdiń ishi ala-kóleńke. Ortada órmekshiniń tory shyrmalǵan kerosın sham tur. Munda uıaly baılanysty qoıyp, elektr jelisi joq. Turǵyndarynyń negizgi kásibi – mal. Jaıylym da, shabyndyq ta jetkilikti munda. Eshkimniń talasy joq. Ien jatyr. Aýyldyń ózi ıesiz. Bertinge deıin on bes shaqty shańyraq otyrsa, búginde eki-aq otbasy qalǵan.
Altaıdyń tisti shyńdaryn aralap, Katonqaraǵaıǵa qaraı ushtyq. Marqakóldiń tórinde Uranhaı, Tósqaıyń, Shanaǵaty aýyldary bolmaǵanda, tumsa tabıǵat jetim qalatyndaı edi. Shekaranyń shegesindeı bolyp otyrǵan aýyldarǵa aınalyp taǵy bir soǵarmyz.