Ázil - ospaq, syn - syqaq
«JAŃYLYS» OQ Ne bolǵany-aı, buǵan ne bolǵany! Aqty qara degen adamnyń bar ma jeri ońǵany? Jón edi ǵoı, bar bolǵyr, onan daǵy Saǵyz toly aýzyna ıe bolǵany. Qudaı atsyn, sormańdaı bul kórshini, Bir aıtqanyn qaıtalap júz nesheme, Myna bizdi ár jerde maqtaǵan bop, Byljyratyp art jaǵyn júr desedi… Sońǵy kezde ál bermeı úı-ishine, Ketipti kóp jańylyp ıgi isinen. “Habar” berip júr deıdi biz jaıynda “Amerıka daýysy”, “Bıbısıden”. Urynýyn údetti kele-kele, Neshe túrin shyǵardy kelekeniń. Bizdi atýyn atady-aý tarsyldatyp, Oǵy ózine tıedi nege ekenin... Úmbetbaı ÝÁIDAULY. ALMATY. UIаLAMYN– Áı, shalqasynan jatqan bala,
Beri qara...
Aınaǵa bar da,
Shashyńdy tara...
– Oı, aınaǵa qaraýǵa uıalamyn...
– Uıalǵany qalaı?
Kóp sózdi qoı, davaı,
Qolyńa sýmkany al da,
Magazınge qaraı shagaı...
– Oı, uıalamyn...
– Balam-aý, munyń qalaı?
Tamaq ishkende uıalmaısyń,
Araq ishkende qyzarmaısyń.
Myna túrińmen,
Alysqa uzamaısyń...
Turmys bolsa aqyly,
Oqý taǵy aqyly,
Osynyń bárin bilesiń,
Jumyssyz qalaı júresiń?
Qoı, qolyńa kúrek al,
Otyrma, qurylysqa bar...
– Uıalamyn...
– Kúzetshi bol,
– Uıalamyn...
– Qyzmetshi bol,
– Uıalamyn...
– Ánshi bol,
– Uıalamyn...
– Bolmasa, bazarǵa bar,
– Oı, qoıshy, uıalamyn...
– Olaı bolsa, kafege bar,
– A, kafege baramyn,
– Uıalmaısyń ba?
– Nege uıalamyn?
Kafede demalamyn...
– Oıpyrym-aı, boıynda uıaty kóp,
Bolashaǵy bar ma, bul balanyń?
BILIK PEN BEDEL
Aıly kúnniń amanynda,
Toqshylyqtyń zamanynda,
Bılik pen Bedel:
– «Elim», «О́nerim» dep alysty,
Aıtysyp kópke barysty.
Eregisti, qyrǵı-qabaq tóbelesti.
Birin-biri jeńe almaı,
Ekeýi uzaq beldesti,
Tipti, qatty-qatty tildesti.
Aqyry bolmady,
Bılik Bedeldi bylaı dep aldady:
– Eı, Bedel, sezge keleıik jedel,
Dúnıe keń, saǵan da, maǵan da jetedi.
Saǵan bir úı syılasaq ne etedi?
...Bedel ári oılady, beri oılady,
Baspana qurǵyr, qyzyqtyryp qoımady.
– Sý, jańa páter...
Im..., onyń durys,
Pátermen birge «ataq» áper,
Sonda ǵana, bolmaıdy urys...
«Ataq» bolady, tek «shataq» bolmasyn dep,
Bılik qatty jalyndy,
Sıpap qoıyp dáý qaryndy,
О́ıtkeni, Bedel óte daryndy.
Sonymen, janjal tynyshtaldy,
Bıliktiń maqsaty oryndaldy.
Al Bedeldiń abyroıy azaıyp,
Kóshege, minbege shyǵýdan qaldy.
Mine, osyndaı Bılik pen
Bedelder,
Aqtóbede tolyp júr,
Ázirge qaıdam,
Ýaqytsha, joldary bolyp júr...
Nurlybek JUBATQAN.
AQTО́BE.
Mundaı da bolady
Aýylda bir sýretshi shal ómir súripti. Bir kúni qaladaǵy stýdent nemeresinen: «Ata, maǵan 100 dollar salyp jiberińizshi» degen hat kelipti. Shal nemeresinen aıanyp qalsyn ba, maıly boıaýmen kenepke ádemilep turyp kók qaǵazdyń sýretin salyp, qalaǵa qatynaǵan bireýlerden berip jiberedi... *** Qazaq rejısserleri ózderi túsirgen kınofılmderdiń taspasyn zańsyz jolmen taratýshylarǵa «otandyq ónimdi nasıhattaýǵa qosqan qomaqty úlesi úshin» alǵys jarııalady. *** Jazylmaǵan zańdylyq: «Halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýdy sheneýnikter eń aldymen ózinen bastaýmen shekteledi». *** Jas qalamger Ahmetov kitap jazady da, 10 myń danamen basyp shyǵarady. Biraq eshkim satyp almaıdy. Sosyn gazetke: «Ádemi, symbatty jas mıllıoner K. Ahmetovtyń kitabyndaǵy keıipkerge uqsaıtyn qyzben tanysqysy keledi» degen habarlandyrý beredi. Erteńinde kitaptyń biri qalmaı satylyp ketken eken.
ÚILESTIRÝShY AQYN
«Biz jeńemiz!» atty oblystyq gazettiń aýyl sharýashylyǵy bólimine tilshi bolyp jumysqa kirgennen keıin, úsh jyldyń ishinde-aq «jatyr» degen sózdi kúnine júz ret jazatyn qasqanyń ózi bolyp shyǵa keldim. «Jatyr» degen – árbir sóılemniń aıaǵynda keletin jattandy sóz. Ol sózdi jazýdy umytyp ketseń, bas redaktordyń ózi sóılemniń aıaǵyna tirkep jiberedi. Sen eskertý alasyń.
Atam zamanǵy jazý mashınkasymen «Shoshqa basyn kóbeıtip jatyr» degen taqyrypta maqalany bastaı bergenim sol edi, bólmemniń esigi shyqyr etip ashyldy da, qorbańdaǵan bireý entelep kirip keldi.
– Men úılestirýshi aqynmyn, – dedi beıtanys jigit dobaldaı qolyn usynyp. – Shyn atym – Quraýbek Suraýbekov. Sen aýyldar týraly burqyratyp jazyp jatyrsyń. «Qaratóbe» degen óleńdi de qatyrdyń. Men de ózimniń týǵan aýylym jaıly «Darabatyr» degen óleń jazyp jatyrmyn. Sony sen qarap berseń eken...
– «Aqyn» degen sózdi myń-mıllıon ret estigenimmen, «úılestirýshi aqyn» degen sózdi estisem buıyrmasyn. «Úılestirýshi aqyn» degen sózdi birinshi ret estippin, – dedim tańdanysymdy bildirip.
– Bul bylaı... – dep ol shalbarynyń qaltasynan ýmajdalǵan bir qaǵazdy shyǵardy. – Mine! Basyna «Darabatyr» dep jazyp qoıdym ba? Jazyp qoıdym. Odan artyq ne kerek? Sosyn bizdiń Darabatyrdaǵy jer attaryn, adamdardyń attaryn tizip shyqtym. Endi qalǵanyn sen ne qylasyń... isteısiń... Bul meniń týǵan aýylym jaıly keremet bir óleń bolady. Sosyn oǵan án jazam!
Mine, qyzyq! «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kórersiń». Bir shýmaq óleńi joq sózder qalaı óleń bolady?
Ol meniń qulaǵyma aýzyn taqap:
– Sen aldymen myna qaǵazdaǵy sózderge qara. Sosyn suraıtynyńdy suraı ber. Kez kelgen suraǵyńa jaýap beremin. О́leń-jyrym bes aýyzdan kem bolmaýy kerek. Bir aýyz óleń úshin bes myń teńge tóleımin. Bes aýyzǵa óziń esepteı ber, – dedi.
Quraýbek Suraýbekov mol aqshany aıtqasyn kóńilim avtomatty túrde kóterilip ketti. Mıym da sart-surt isteı jóneldi. Manadan beri túsinbeı otyrǵan jaılardy birden túsindim. Iаǵnı men «Darabatyr» degen óleń jazýym kerek, oǵan mynaý avtor bolyp shyǵa keledi. Meıli... Bir shýmaq óleń úshin bes myń teńge tóleıdi eken. Bes aýyz óleń úshin jıyrma bes myń teńge beredi! Bárinen buryn sony aıt! Bul meniń bir aıda áreń tabatyn jalaqymnyń kólemi.
Qyryq qyrtys bolǵan qaǵazdy jazyp, ár sózin ejiktep oqı bastadym. Qoıdyń qumalaǵyndaı áriptermen jazylǵan sózderdiń arasynan óleń quraıtyndaı eshteńe kózge túspedi. Ábden amalym taýsylǵan soń aldyma taza paraqtardy jaıalyqtaı qylyp jaıyp qoıdym da, ólermen «aqynnyń» aýzynan týǵan jeri týraly ártúrli derekterdi sýyryp ala bastadym. «Darabatyr» degen sózge «bara jatyr» degen sózder ádemi uıqasa ketedi eken» dep ishteı oılap qoıamyn. «Jatyry» – bizdiń úırenshikti sóz.
Ekeýara áńgime barysynda ol maǵan óziniń asyp-tasqan baı ekendigin aıtyp jetkizdi. Endi týǵan aýylyna óleń arnap, elge atyn shyǵarmaqshy...
Keshke taman úıge kelip, shaıymdy shala-pula ishtim de, meni shala baıytatyn óleńdi jazýǵa kirisip kettim. Qalamym tez syrǵı jóneldi.
Álemde jer jannaty Darabatyr,
Jyl saıyn gúldep, jaınap bara jatyr.
Júz qoıdan júz qozy alǵan shopandary,
Júz elý qozy da alady qara da tur...
Tap osyndaı sarynmen bes shýmaq óleń jazyp shyqtym. Ekinshi shýmaqty óleńniń qaıyrmasy etip belgiledim. Erteńgi kúni ýádeli ýaqytta «úılestirýshi aqyn» bólmeme alqyna jetip keldi. Ekeýmiz óleń joldaryn biraz talqyladyq. – О́leńdi jaqsy jazypsyń, – dedi ol qolymdy alyp. – Áli de kúsheıtý kerek! Búginde «júz qoıdan júz qozy aldy» degen sózben jurtty tańǵaldyrýǵa bola ma? «Júz qoıdan júz elý qozy aldy» degeniń durys... Ol ol ma, «júz qoıdan eki júz qozy da ala alady» dep jazý kerek!
Men taban astynda alǵashqy shýmaqtyń sońǵy eki jolyn:
Júz qoıdan júz elýden qozy aldy...
Eki júz qozy da alady qara da tur, – dep túzetip úlgerdim. Osydan keıin «qıynnan qıystyratyn aqynmen» saýdamyz qyzdy, segiz shýmaq óleń úshin aqsha tóleýi kerek. Dálelim de kúshti: О́leń bes shýmaq. Qaıyrmasy bar. Sol qaıyrma úshinshi, tórtinshi, besinshi shýmaqtardan soń da qaıtalanady. Sonda barlyǵy segiz shýmaq bolyp shyqpaı ma? Segiz shýmaqty bes myń teńgege kóbeıtseń, tup-týra qyryq myń teńge bolyp shyǵa keledi.
Saýdam sátti aıaqtaldy. «Darabatyr» jyryn «jazǵan» ol da rıza boldy, qaltama qyryq myń teńgeni basqan men de bir qýanyp qaldym.
Sodan beri eki aıdaı ýaqyt ótti. Demalys kúni úıdegi televızordan oblys ónerpazdarynyń konsertin kórip otyrdym. Bir kezde konsertti júrgizýshi jigit: «Úılestirýshi aqyn-kompozıtor Quraýbek Suraýbekovtiń áni «Darabatyr» dep habarlady. Ile-shala ánshi áıel jańa ándi sybyzǵynyń únindeı syzyltty-aı kelip.
Quraýbek Suraýbekov qaradúrsin óleńdi maǵan jazdyrtyp alyp, ánin jaldamaly bir sazgerge shyǵartypty. Sodan keıin ózi óleńge de, ánge de avtor bolyp shyǵa kelgen. Sóıtip, ol bárin úılestirgen eken. Mine, pysyq!
Jumaǵalı ARǴYNBAEV.
Qostanaı.
Aýyldyń aıtqyshtary
Saqtyq
Bir jyly kóktem qurǵaq bastalyp, jerge tamshy tambaı qoıady. Qudanyń qudireti de, aýyl adamdary ár úıden on somnan jınap, tasattyq jasasymen nóserletken jaýyn, eki-úsh kún tópep beredi. Tipten sýdan biraz zapa shekkender de kezigedi. Sonda Baıdilda:
– Iаpyrmaı, on somdy túgel bermeı, saqtyq jasap bes som bergenim qandaı jaqsy bolǵan, áıtpese, aýyl túgel sýdyń astynda qalady eken... – deıdi mańyzdy keıip tanytyp.
Býy burqyraǵany bolmasa...
Sherman degen kisi qaıtys bolyp jetisin berip jatqanda Sultanahmet qoja bata oqyp, keterinde Qabyldy ońasha shaqyryp alyp: «Shyraǵym, ákeńe quran shyǵartamyn deseń daıyny bar edi, alyp qalasyń ba...» deıdi. Buryn ondaıdy estip kórmegen Qabyl úıde otyrǵan Sádirbaıdan aqyl suraıdy. Sonda ol:
– Súrlengen qurannyń keregi joq, býy burqyrap turǵany bolmasa, – depti.
Attar da sál demalsyn
Respýblıkalyq kókparǵa baryp qaıtqan Muratqa qurdastary amandasa kelse kerek. Buryn kórmegen qyzyqty kórip, keremet áserge bólengen ol jarysta kórgenderin jyr ǵyp aıtyp, jýyq mańda toqtaı qoımaıdy. «Jambyldyń attary bylaı, Shymkenttiki olaı shapty», dep aýyldastaryna sóz bere qoımaıdy. Sol qarqynmen kókpardyń qyzyǵyn sáskeden túske deıin baıandaıdy ǵoı. Endi toqtaı ma dese, taǵy sol áńgimesin jalǵastyratyn syńaı tanytady. Sonda qurdasy Saılaý:
– Máke, júr azdap syra iship keleıik... attar da shamaly dem alsyn, myna túrińmen zoryqtyrasyń, – dep sypaıy kidirtipti.
Shapan alamyn dep ólýge aınaldym
Tólep kóke boqtampazdyń biri edi. Eki aýyz sóziniń birinde tuzdyqtap otyrmasa, kóńili kónshı qoımaıdy. Sol kisige aýyldasynyń biri Júsipbek shapan - kóılek berip:
– Tóke, aqsaqal boldyńyz, osy boqtaǵanyńyzdy qoıyńyzshy, – dep ótinish aıtady.
Arada eki-úsh kún ótisimen tań azanmen Júsipbektiń úıine kelgen Tólep:
– Má, mynalaryńdy qaıtaryp al, – dep alǵan dúnıelerin laqtyryp tastap, – Úh, ákeńniń aýzyn uraıyn... ishimnen lep shyqpaı óletin boldym ǵoı... – degen kórinedi jaryqtyq.
Nurmahan ELTAI.
Qyzylorda oblysy.
Bala tili – bal
– Mashınany soǵyp alǵanda ákeń urysty ma? – Iá. – Ne dedi? – Boǵaýyzdardy aıtpaǵanda, eshteńe degen joq.
* * * Úlken dúkenniń ishinde adasyp ketken tórt jasar bala jylap tur. – Dúkenge sen kimmen birge kelip ediń? – deıdi dúken qyzmetkeri. – Mamammen. – Mamańmen kelseń, kóıleginiń eteginen tas qylyp ustap almadyń ba? – Ustaýǵa tyrystym, biraq qolym jetpeı qoıdy.
* * * – Mama, búgin bizge dárigerler tumaýǵa qarsy dári ekti ǵoı. – Jaraısyń, sen jylamaǵan shyǵarsyń? – Joq, men tipti olarǵa ustatqan da joqpyn.
* * * Dastarqan basynda tamaqtanyp otyryp, sheshesi: – Balam, dúısenbiden bastap jańa ómir bastaımyz. Men semizdikten qutylyp, aryqtaımyn, ákeń temeki tastaıdy. Al sen ne isteısiń? – dep suraıdy. – Men onda mektepti tastaımyn...
Múıisti júrgizetin Berik SADYR