Kólik joldary eldiń tutas áleýmettik-ekonomıkalyq bitim-bolmysynyń kórinisi ispetti. Jolyna qarap, sol eldiń qanshalyqty órkendegenin baǵamdaýǵa bolady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimiz kólik baılanysyn damytýdy birinshi kezekke qoıǵany da sondyqtan. Osy otyz jyl ishinde oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar joldardyń 3 myń shaqyrymy salynyp, 27 myń shaqyrymy jóndeýden ótken. Qazirgi tańda 400 myńnan asa adam eńbek etetin salada birtalaı aýqymdy baǵdarlama iske asyryldy, kólik qyzmetterin kórsetetin qolaıly básekelestik orta qalyptasty, quqyqtyq negizdiń irgesi qalandy.
Kólik ınfraqurylymy: alǵashqy adymdar
Qazaq eli óziniń aýmaǵy boıynsha álemdegi toǵyzynshy oryndy alady. Biraq ulan-ǵaıyr jerdi mekendeıtin halyq sany tyǵyz emes. Qalalar men eldi mekenderdiń arasy da alshaq. Mine, osy faktorlar men jahandanýdyń údemeli prosesteri avtojol salasyn damýdyń basym baǵytyna, ózekti máselesine aınaldyrdy. Osylaısha, táýelsizdigin jarııalaǵan alǵashqy jyldary Qazaqstan basqa salalarmen qatar, ishki jáne syrtqy kólik baılanysyn damytýǵa basymdyq berdi. Ekonomıkalyq ósim ınfraqurylymǵa da tikeleı baılanysty ekenin uǵynǵan jas memleket úsh mindetti aldyna qoıdy. Onyń birinshisi el ishindegi avtojoldar jelisin damytý bolsa, ekinshi – teńiz porttaryna shyǵý múmkindigin tabý, úshinshisi – halyqaralyq kólik dálizderin baılanystyrý. Táýelsizdiktiń otyz jyldyǵynda Qazaqstan osy úsh baǵyttaǵy jumystardy da tabysty eńserdi deýge bolady.
Avtojoldardy keńeıtý tóńireginde qabyldanǵan alǵashqy baǵdarlamalardyń biri avtojol salasyn damytýdyń 2001-2005 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy boldy. Osy qujatqa saı 15 myń shaqyrym jol qaıta qalpyna keltirildi. Ertis jáne Jaıyq ózenderi ústine jańa kópirler salyndy. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Baǵys – Atameken jáne Qyzylásker – Asyqata avtojoldarynyń ınfraqurylymy jasaqtalyp, onyń boıynda iri jańa nysandar paıda boldy. El úshin mańyzdy ról atqaratyn Astana – Almaty avtomagıstrali da qaıta jańǵyrdy. Al 2009 jyldyń qarashasynda Qazaqstandaǵy alǵashqy «Astana – Býrabaı» avtobany ashyldy.
Qazaqstan men Qytaıdyń 2004 jylǵy kelisimi boıynsha qurylǵan Shekara boıyndaǵy yntymaqtastyqtyń «Qorǵas» halyqaralyq ortalyǵy Shyǵys Azııaǵa ashylǵan qaqpa ispetti boldy. Osy kelisim aıasynda 2005 jyly qurylǵan «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy halyqaralyq ortalyǵy» AQ maqsaty halyqaralyq jobany júzege asyrý edi. Osy kezeńde kompanııa ınfraqurylym men ınfraqurylymdyq nysandardyń qurylysyn júrgizdi, endi Ortalyq Qazaqstan bóliginiń múddelerin qorǵaýmen aınalysyp keledi.
Ekinshi baǵyt boıynsha teńiz porttaryna shyǵý joldaryn izdestirgen memleket Aqtaý halyqaralyq teńiz portyn qaıta qalpyna keltirýdi jolǵa qoıdy. Bul Qazaqstannyń Kaspıı teńizi arqyly halyqaralyq kólik marshrýttaryna qosylýyna múmkindik berdi. Osylaısha, Qazaqstan kólik salasynda birden eki strategııalyq maqsatqa qol jetkizdi: Kaspıı arqyly Qara teńiz – Jerorta teńizine jáne Baltyq basseınderindegi Parsy shyǵanaǵy men Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy porttarǵa tóte jol ashyldy. Ekinshisi, aýqymdy tranzıt júk aǵyny úshin qolaıly jaǵdaı jasaldy.
2000-jyldardyń orta sheninde Qazaqstan Kaspıı jáne Qara teńiz aralyǵynda keme júzetin «Eýrazııa» kanaly qurylysynyń jobasyn usyndy.
Al 2006 jyly ulttyq kólik júıesin eýrazııalyq kólik dálizderine kiriktirýdi basym baǵyt etip belgilep, bul aýqymdy jospar 2015 jylǵa deıingi Kólik strategııasynda engizildi. Keıin «Nurly jol» baǵdarlamasy qabyldanyp, eldegi jol sapasyn jaqsartýdy, ınfraqurylymdyq salany ındýstrıaldy damýmen bir mezette órkendetýdi jáne osy arqyly jańa jumys oryndaryn ashýdy qolǵa aldy.
Jibek joly jobasy da qarqyndy damyp, Shyǵys pen Batys arasyndaǵy tranzıttik kópirge aınaldy, bul Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyna tyń serpin beredi.
Mine, osyndaı aıtýly jobalar avtokólik salasyn aıtarlyqtaı damytty. Elbasynyń aıtýynsha, bul joldar qazaqstandyqtardyń talaı urpaǵyna qyzmet etpek. «Bizdiń tarıhymyzda qazirgi kezdegideı shetsiz-sheksiz dalamyzdy qamtyǵan joldar salynǵan emes. Búgingi kúni Shymkentten Almatyǵa jyldam kelýge bolady. Shymkentten Aqtóbege, odan ári Reseıge Astana men Býrabaıdyń arasyndaǵy jolmen júrgendeı, kózdi ashyp-jumǵansha jetip baramyz. «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha Qazaqstan aımaqtaryna avtojoldar jan-jaqqa qym-qıǵash taram bolyp salynyp jatyr. Bul – urpaqtan-urpaqqa jetetin ıgi is», deıdi Tuńǵysh Prezıdent jazbalarynda.
Baǵdary aıqyn baǵdarlama
Elimizde avtojoldardyń jalpy uzyndyǵy 96 myń shaqyrymdy quraıdy. Onyń ishinde 25 myń shaqyrymy – respýblıkalyq mańyzy bar kúre joldar bolsa, 71 myń shaqyrymy – jergilikti joldar. 2021-2025 jyldar aralyǵynda avtojol salasynda respýblıkalyq mańyzy bar 12 myń shaqyrym avtojol salynyp, rekonstrýksııalanady. Jyl saıyn orta eseppen 200 myń adam jumyspen qamtylady. Búginge deıin eldegi respýblıkalyq mańyzǵa ıe joldardyń negizgi bóligi kúrdeli jóndeýden ótip, 13 myń shaqyrym avtojol qaıta jańartylǵan.
Avtojol salasyn damytý, jol sapasyn jaqsartý, kóliktik-logıstıkalyq keshenin qurý máselesine kelgende aldymen oıǵa oralatyny – «Nurly jol» baǵdarlamasy.
Bul baǵdarlama 2014 jyly Elbasy jarııalaǵan «Nurly jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynan bastaý alǵan edi. Eki úlken bólikten turatyn qujattyń birinshi baǵyty – ınfraqurylymdy damytý. Bul blogtaǵy jobalardyń ózi 7 baǵyttan quralǵan. Onyń birinshisi – kóliktik-logıstıka ınfraqurylymyn damytý. Bul rette 2015-2020 jyldary «Ortalyq-Ońtústik», «Ortalyq-Shyǵys», «Ortalyq-Batys» sekildi iri avtojol jobalary iske asyrylyp, respýblıkalyq mańyzy bar basqa joldardy qaıta jańǵyrtý kózdelgeni aıtylǵan edi. Osylaısha, baǵdarlamany júzege asyrý nátıjesinde 2019 jylǵa qaraı biryńǵaı kóliktik jáne energetıkalyq júıe quryldy. Alǵashqy sátte «Nurly jol» aıasynda 7 myń shaqyrym avtomobıl jolyn qalpyna keltirý jumystary qolǵa alyndy, sonyń ishinde asa mańyzdy: «Ortalyq – Ońtústik» (Nur-Sultan – Qaraǵandy – Almaty), «Ortalyq – Shyǵys» (Nur-Sultan – Pavlodar – О́skemen) jáne «Ortalyq – Batys» (Nur-Sultan – Aqtaý) jol toraptaryn atap ótýge bolady. Elordadan Almatyǵa deıingi aralyq Balqash kóli arqyly ótetin kópir qurylysynyń arqasynda 200 shaqyrymǵa qysqardy.
Al 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 2025 jylǵa deıin 24 myń shaqyrym joldy, ıaǵnı respýblıkalyq joldardyń bárin qaıta jańartý jáne jol boıyndaǵy qyzmet kórsetýdi qamtamasyz etý mindeti tur. Sonyń ishinde 12 myń shaqyrym avtojoldy jańartý, salý jáne 11 myń shaqyrymdy jóndeý josparlanǵan. «QazAvtoJol» UK» AQ-nyń málimetinshe, 12 myń shaqyrym joldyń 3,6 myń shaqyrymy – aýyspaly ýchaskeler: Qaraǵandy – Balqash (2023 jyly aıaqtalady), Balqash – Býrylbaıtal (2023 j), Kúrti – Býrylbaıtal (2022 j), Kúrti – Qapshaǵaı (2023 j), Taldyqorǵan – О́skemen (2022 j), Aqtóbe – Atyraý – Astrahan (2023 j), Qalbataý – Maıqapshaǵaı (2022 j), Úsharal – Dostyq (2022 j), Merke – Býrylbaıtal (2022 j) jáne 2022-2023 jyldary 8,4 myń km jańa jol paıdalanýǵa berilýge tıis. Olar: Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy, Jezqazǵan – Petropavl, Qaraǵandy – Aıagóz, Semeı – О́skemen, Atyraý – Oral jáne t. b.
«2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha nysandardyń qurylysy men olardy qaıta jańǵyrtý boıynsha 399 km avtojol paıdalanýǵa berildi. Bul jumystardyń arqasynda respýblıkalyq mańyzy bar I jáne II tehnıkalyq sanatty avtojoldardyń úlesi jalpy joldardyń 36%-yn qurady, ıaǵnı 8 861 shaqyrymǵa jetti. Al jóndelgen joldar – 1 060,2 km, sonyń ishinde 80,3 km jolǵa kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi», delingen «QazAvtoJol» UK» AQ habarlamasynda.
2025 jylǵa deıin paıdalanýǵa beriletin jańa joldardyń ishinde 11 myń shaqyrymy aqyly joldar. Búginde elimizde jalpy uzyndyǵy 682 km bolatyn 4 aqyly ýchaske bar. Atap aıtqanda, 2013 jyldan bastap, aqyly bolǵan «Nur-Sultan – Shýchınsk», odan keıingi «Nur-Sultan – Temirtaý», «Almaty – Qorǵas» jáne «Almaty – Qapshaǵaı» joldary. AQ málimetinshe, bıylǵy 15 qarashadan bastap, taǵy 7 ýchaskeni aqyly etý josparda bar. Solardyń qatarynda Nur-Sultan – Pavlodar, Shymkent – О́zbekstan shekarasy (Tashkentke), Shýchınsk – Kókshetaý, Qapshaǵaı – Taldyqorǵan, Shymkent – Taraz, Taraz – Qaınar, Shymkent – Qyzylorda joldary bar.
Bul aqyly tas joldardan jylyna shamamen 5 mlrd teńgeden astam qarjy túsip otyr. Jınalǵan qarajat joldardy kútip ustaýǵa, jóndeýge jumsalyp keledi.
Sý kóligi salasyndaǵy jetistikter
Qazaqstannyń kókjıegin keńeıtken avtojoldary kók teńizder men muhıttarǵa tóte jol saldy. Sý kóligi salasynda asa mańyzdy oryn alatyn kólik toraby – Aqtaý teńiz porty. Ýıkıpedııa anyqtamasyna júginsek, KSRO ydyraǵannan keıin Aqtaý teńiz porty Kaspıı basseınindegi memleketterdi ózara baılanystyratyn mańyzdy kólik keshenine aınalyp, táýelsiz Qazaqstannyń halyq-sharýashylyq keshenin damytýda strategııalyq mańyzǵa ıe boldy.
1999 jyly Aqtaý teńiz porty tolyq qaıta qurastyrýdan ótti, bul ýaqyt port tarıhynda sheshýshi kezeńge aınaldy.
Búginde Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty – shyǵystan batysqa, soltústikten ońtústikke jáne keri qaraı jylyna 12 aı jáne táýligine 24 saǵat júk tasymalyn qamtamasyz etetin zamanaýı kóp maqsatty termınal.
«Qazirgi ýaqytta Aqtaý teńiz porty – Kaspıı teńiziniń júk aǵyndaryn jóneltetin jáne aýystyryp tıeıtin negizgi dáliz. 2003-2005 jyldary port aılaqtaryn qaıta jańartý boıynsha jumystar júrgizildi. Bul dedveıti 13 myń tonnany quraıtyn tankerlerdi qabyldaýǵa múmkindik berdi. 2015 jyly «Aqtaý portyn soltústik baǵytta keńeıtý» jobasy sheńberinde 3 qurǵaq júk termınalynyń qurylysy aıaqtaldy, nátıjesinde porttyń ótkizý qabileti shamamen 21 mln tonnany qurady», deıdi bizge bergen málimetinde Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Berik Qamalıev.
Kaspıı teńizi boıyndaǵy taǵy bir port – Baýtıno Túpqaraǵan shyǵanaǵynda ornalasqan. Ol Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóligin ıgerý sheńberinde teńiz operasııalaryn júrgizý bazasy retinde qyzmet etedi. Teńizde júzý qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda 2007 jyly Kemeler qozǵalysyn basqarý júıesi paıdalanýǵa berildi. Bul 20 mıl radıýstaǵy kemelerdiń qozǵalysyn baqylaýǵa jáne jylyna 5 myń kemeni qamtýǵa múmkindik beredi.
Táýelsiz Qazaqstannyń eń iri kóliktik-ınfraqurylymdyq jobasynyń biri – Quryq porty. Eýrazııanyń logıstıkalyq kartasynda mańyzdy oryn alatyn ekonomıkalyq nysan Kaspıı teńiziniń shyǵysynda, Aqtaý aılaǵynyń ońtústik bóliginde ornalasqan. Port jyl on eki aı úzdiksiz eki baǵytta júk tıep-túsirýge qaýqarly.
– «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde 2015-2018 jyldary qýaty jylyna 6 mln tonna Quryq portynda parom keshenin salý jobasy iske asyryldy. 2016 jyly Quryq portynda qýaty 4 mln tonna temir jol paromdyq termınaly iske qosyldy, onyń qyzmeti 2017 jyly bastaldy. Júkterdiń negizgi nomenklatýrasyn munaı ónimderi (gazoıl), halyq tutynatyn taýarlar, hımıkattar, jabdyqtar men metall ónimderi quraıdy. 2018 jyly Quryq porty qurylysynyń ekinshi kezeńi aıaqtaldy: dóńgelekti tehnıkany óńdeıtin, qaýqary jylyna 2 mln avtomobıldy quraıtyn paromdyq termınaly salyndy. Sonyń arqasynda Qazaqstan teńiz porttarynyń ótkizý qabilettiligi 27 mln tonnaǵa jetti, – deıdi vıse-mınıstr.
Búgingi tańda Qazaqstannyń memlekettik teńiz keme tiziliminde 300-den astam keme tirkelgen, onyń ishinde 9-y – saýda kemesi. Osydan on jyl buryn elimizde 80-aq keme bolǵan eken.
Bul rette otandyq flottyń Kaspıı naryǵyna kirýi «Qazaqteńizkólikfloty» ulttyq teńiz tasymaldaýshysy qurylǵan 1998 jyldan bastaý alady. 2013 jyly qazaqstandyq flot árqaısysy 5 myń tonna júk kótere alatyn eki qurǵaq júk kemesimen tolyqty. Osylaısha, elimiz eksport júkterin óziniń jekemenshik qurǵaq júk kemelerimen tasymaldaı bastady. 2017 jyly júk kótergishtigi 7 myń tonnalyq taǵy eki qurǵaq júk kemesi salyndy. «Qazirgi ýaqytta bul kemeler Kaspııde qurǵaq júkterdi tasymaldaıdy jáne Aqtaý men Baký porttary arasyna konteınerlerdi tasymaldaýǵa fıderlik jelige tartylǵan. Buǵan qosa, ashyq teńizderde 115 myń tonnalyq Aframax tıpti 2 tanker jumys isteıtinin de atap ótkim keledi», deıdi B.Qamalıev.
Kemeler ekıpajyndaǵy Qazaqstan azamattary da kóbeıgen. Olardyń úlesi on jylda úsh ese ósip, 1300 adamnyń 73%-yn quraǵan.
О́zen kóligi de halyqaralyq kólik tasymaly salasynda mańyzdy oryn alady. Solardyń ishinde Ertis ózeniniń qazaqstandyq bóligi boıynda qurylysy 1978 jyly bastalǵan Shúlbi keme shlıýzin atap ótýge bolady. Onyń qurylysy 2004 jyly paıdalanýǵa berildi.
«2005 jyly Jaıyq-Kaspıı kanalyn qaıta qurý jobasy aıaqtaldy. 2012 jyly úzdiksiz paıdalanylyp kelgen, tarıhy ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda bastalǵan, qural-jabdyǵy da ábden eskirgen О́skemen jáne Buqtyrma shlıýzderin qaıta jańartý jobasy aıaqtaldy. Nátıjesinde, Ertis, Jaıyq – Kaspıı jáne Ile-Balqash basseınderindegi paıdalanylatyn keme qatynasy sý joldarynyń uzyndyǵy 3,5 myń shaqyrymnan 4 myń shaqyrymǵa deıin ulǵaıdy, júk tasymaldaý kólemi 132 myń tonnadan 1,2 mln tonnaǵa deıin ósti», deıdi vıse-mınıstr.
Salanyń qazirgi ahýaly
Jalpy avtomobıl joly – Eýropa men Azııa elderimen saýda-ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıtatyn, el ekonomıkasyna serpin beretin mańyzdy sala. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń habarlaýynsha, Qazaqstan halyqaralyq avtomobıl tasymaly salasynda ózge eldermen 42 úkimetaralyq kelisim jasaǵan. Sonyń nátıjesinde respýblıkada búgingi kúni halyqaralyq júk tasymalyn 7,6 myńǵa jýyq avtokólik parki bar 370 kompanııa júrgizip otyr. Al halyqaralyq avtokólik qyzmetteri naryǵyndaǵy qazaqstandyq tasymaldaýshylardyń úlesi 32%-dy quraıdy. Jolaýshylardy tasymaldaıtyn 15,3 myń avtobýs parki bar 1 myńǵa jýyq tasymaldaýshy kásiporyn bar, mundaǵy marshýrt sany – 2 684.
«Elimizde jergilikti atqarýshy organdardyń tizilimine engizilgen 38 avtovokzal men 113 avtostansa jumys isteıdi. Búgingi kúni turaqty marshýrttardaǵy eski avtobýstar 46%-ǵa qysqartyldy. Osyǵan qalalyq avtobýs parkin jańartý boıynsha memlekettik qoldaý sharalary yqpal etti. Atap aıtqanda, otandyq avtobýstardy jeńildikti lızıng baǵdarlamasy sheńberinde 2018-2020 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 57,2 mlrd teńge bólindi, sonyń esebinen 8 óńirde 1 618 avtobýs satyp alyndy. Kólik salasynda habarlama berý tártibi engizilgeninen jurtshylyq habardar. Bul resmı taksı tasymaldaýshylary sanyn 5 353-ge kóbeıtti», delingen vedomstvonyń resmı habarlamasynda.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi avtokólik salasyn damytý baǵytynda jolaýshylar tasymalynyń sapasyn arttyrý, halyqaralyq avtokólik qyzmeti naryǵyndaǵy otandyq tasymaldaýshylardyń tıimdiligin arttyrý jumystary jalǵasyp jatqanyn aıtady.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda kólik logıstıkasy júıesiniń tıimdiligin arttyrýdy jáne eldiń tranzıttik áleýetin odan ári damytýdy tapsyrdy. Búginde 400 myńnan astam adam jumys isteıtin eldiń kólik salasy ekonomıkanyń serpindi damýynyń draıverine aınaldy. Qazaqstan kólik salasyn jáne kólik dálizderiniń tranzıttik áleýetin damytý úshin zor kúsh-jiger jumsaýda», deıdi B.Qamalıev.
Kólik árqashan eldiń ekonomıkalyq jáne saıası ómiriniń mańyzdy salasy bolyp qala beredi. Endeshe, bul salada atqarylyp jatqan aýqymdy ister keleshekte eldiń ıgiligine aınalary sózsiz.