VAShINGTON. KOLÝMBIIа OKRÝGI. Bálkim, Demokratııalyq partııany quldyraýdan prezıdent Djo Baıden men onyń Kongrestegi jetekshi odaqtastary qutqaryp qalýy múmkin. Biraq olardyń jumysy aýyr. Eger obektıvti jaǵdaılar, ásirese ınflıasııa ózgermese, sondaı-aq respýblıkashylar qabiletti kandıdattar usynsa, demokrattar 2022 jyly ótetin Kongrestiń aralyq saılaýynda qıyndyqqa ushyraýy múmkin. Osylaısha, 2024 jylǵy prezıdenttik saılaýda da olarǵa qaýip tónýi yqtımal.
Demokratııalyq baǵytty ustanatyn Nıý-Djersı shtatynda ótken óte kúrdeli gýbernatorlyq saılaý kezinde Vırdjınııa shtatynda respýblıkashylar jeńiske jetip, demokrattardyń qandaı qıyndyqqa tap kelgeni anyq kórindi.
Kongrestegi qos partııa 5 qarashada, juma kúni tún ortasy kezinde qabyldaǵan 1,2 trıllıon dollarlyq ınfraqurylymdyq zań jobasy qashan kúshine enetinin biraz ýaqytqa deıin bilý múmkin emes.
О́te baı, burynǵy bıznesmen Glenn Iаngkın (saılaýǵa túskende ketken qarajatty ózi kóterdi) Vırdjınııa gýbernatorlyǵyna talas kezinde óte sátti, ásirese saıasatqa tyńnan qosylǵan adam úshin tıimdi naýqan júrgizdi. Iаngkın respýblıkashylarǵa kezdesken máseleni, ıaǵnı Donald Tramppen kúreskende olarǵa qarsy jumys isteýi múmkin bolǵan túıtkildi ońaı tarqata bildi. Iаngkın D.Trampqa qurmet kórsetkenimen, ásirese saılanǵanǵa deıin qoldaǵanymen, oǵan bas urǵan joq. Ol tipti ashýly Tramptyń qaharyna ushyramaı, ony shtatqa kirgizbeýdiń amalyn taba bildi.
Nátıjesinde, Iаngkın D.Tramptyń jaqtastarynyń da, 2020 jyly Baıdendi qoldaýǵa kóshken qala mańyndaǵy aq násildi áıelderdiń de qoldaýyn ıelendi. Iаngkın negizinen jergilikti jerdegi máselelerge nazar aýdardy. Atap aıtqanda, ata-analardyń jergilikti mektep júıesine kóńili tolmaýyn qaperge aldy. Sóıtip, ony, ıaǵnı bilim salasyn negizgi baǵyttyń tizimindegi ekinshi satysyna jaıǵastyrdy (birinshi orynda ınflıasııamen kúresýge qabiletti ekonomıka). Muny eshkim kútken joq.
Jergilikti máselelermen aınalysýdyń ornyna, Demokratııalyq partııanyń kandıdaty, buǵan deıin tabysty qyzmet etken gýbernator Terrı Makolıff óz kezeginde Iаngkındi Tramptyń shákirti retinde kórsetýge tyrysty. Biraq bul tásil nátıje bergen joq. О́ıtkeni Iаngkın D.Tramptyń qoldaýynan qutylyp ketti. Osylaısha, T.Makolıfftiń D.Trampqa qarsy jasaǵan soqqylary negizinen bosqa ketti. Tramp «taǵynan taıǵan» soń, ony qoldaýdan bas tartqan basqa respýblıkashylar qaıta sapqa oraldy. Kútpegen jerden saılaýǵa rekordtyq deńgeıde qatysý demokratqa qaraǵanda respýblıkashylar úmitkerine kóbirek paıda ákeldi.
Onyń ústine, 6 qańtarda Kapıtolııdegi tártipsizdikke deıin, oqıǵa kezinde jáne odan keıin ne bolǵanyn bilý óte mańyzdy ekenine qaramastan, halyqtyń kópshiligi qazirgi sátti jáne bolashaqty oılaýdy jón sanaıtyn sekildi. Qazir Trampqa 2024 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa qaıta túskende keletindeı qaýip joq. Ol mundaı jospary bar ekenin ańǵartyp keledi. О́ıtkeni onyń qııalynda ótken saıası básekede qarsylastary daýys urlaǵan. Solardan kek alýdy kózdeıdi.
Iаngkın trampızmnen múldem bas tartqan emes. Onyń sózderi keıin kópshiliktiń esine násilshildik taqyrybyn túsirdi. Onyń pikirinshe, bul bilim berý júıesine qatysy bar másele. Ári onyń násilshildik keıbir kózqarastardy qoldaıtynyn ańǵartady. Orta bilim berý taqyrybynda ata-analardyń balalaryn oqytýdaǵy róline toqtaldy. Sebebi pandemııa saldarynan mektepterdiń jabylyp, úıden oqý júıesi iske qosylǵandyqtan bul másele kúsheıe tústi. Makolıff máseleni ońtaıly sheshe almady, tipti, Iаngkınmen pikirtalas kezinde qate sóılegeni de belgili. Demokrattar áleýmettik máselelerdi sheshýge qaýqarsyz ekeni ańǵaryldy.
Vırdjınııa shtatyndaǵy saılaý nátıjesin sui generis, ıaǵnı kútpegen jaǵdaı dep sanaýǵa bolatyn edi. Demokratııalyq baǵyttaǵy Nıý-Djersıde daýys berý qorytyndysynda eki partııa úmitkeri sońǵy sátke deıin bir-birine des bergen joq. Saýaldamalar ońaı jeńedi dep boljaǵan qazirgi demokratııalyq gýbernator Fıl Merfı eki kúnge sozylǵan daýys sanaýdyń aqyrǵy sátinde jeńimpaz dep tanyldy (tehnıkalyq turǵyda qorytyndy áli belgili emes). Tramp sekildi respýblıkashyl kandıdat Djek Sıattarellı jeńilisti moıyndaýdan bas tartty jáne daýys berý kezinde alaıaqtyq boldy dep esepteıdi. Vırdjınııa respýblıkashylary Iаngkın jeńilip qalsa, dál solaı isteýdi josparlaǵan edi.
Demokrattar úshin mundaı eki jaqty qorqynysh olardyń basym kópshiligin depressııaǵa ushyratty. Sondaı-aq 2022 jylǵy aralyq saılaýdaǵy keleshegine qaýip tóndiredi. Ol kezde búkil Palata men Senattyń úshten biri qaıta saılanady. Tipti kelesi 2024 jylǵy prezıdenttik saılaýda jeńiske jetýine kedergi keltirýi múmkin. Ádette basym kópshiligi demokrattardy qoldaıtyn qara násildilerdiń salystyrmaly túrde saılaýǵa nemquraıdy qatysýy, kolledjdik bilimi bar aq násildi áıelderdiń respýblıkashylardy qoldaýy olardy alańdatady. Partııaǵa kirmeıtin Kýk saıası baıandamasynyń ókili Devıd Vassermannyń boljaýynsha, eger jaǵdaı osy kúıinde qalsa, demokrattar aralyq saılaýda qyryqtan astam mandattan, al 2024 jyly elýden astam orynnan aıyrylýy múmkin.
Makolıff saılaý kezinde Vırdjınııa saılaýshylaryna unaıtyn bir nárse qajet ekenin túsindirdi. Ol Kongreste demokrattardyń kelispeýine baılanysty toqtap qalǵan trıllıon dollarlyq eki ınfraqurylymdyq zań jobasyn atap ótti. Birinshisi, eki partııanyń qoldaýymen qabyldanǵan «qatty» ınfraqurylym týraly qujat. Ekinshisi, daýǵa aınalǵan «Adam ınfraqurylymy» baǵdarlamasy jáne klımattyń ózgerýi týraly zań jobalary. Demokrattar Kongreste jeńiske jetýi múmkin (áreń-áreń), biraq oǵan áli erte.
Baıden naýryz aıynyń basynda Aq úıde ótken kezdesýde tarıhshylardyń keńesin qabyldaǵan sekildi. Iаǵnı úlken qadamǵa baratyn kez kelgenin uqqan tárizdi. Tarıhshylar oǵan «Rashmor taýynyń jobasy» dep atalatyn, AQSh-tyń tórt prezıdentiniń Ońtústik Dakotadaǵy taýǵa qashalǵan áıgili músinin eske salyp, Baıdenniń kelesi Franklın Rýzvelt nemese Lındon Djonson bolýy múmkin ekenin jetkizdi. Osy prezıdentterden aıyrmashylyǵy, Baıdenniń Senatta 50 daýys jáne О́kilder palatasynda nebári úsh daýys artyqshylyǵy bar.
Makolıfftiń ınfraqurylymdyq baǵdarlamalardy qabyldaǵanda qaıta saılanatyn edim degen pikiri kúmándi. «Adam ınfraqurylymy» baǵdarlamasy oń nátıje bergenimen, olardyń basyn qosý demokrattarǵa qıynǵa soqty. Sondaı-aq senatordyń bireýi qujattaǵy keı tusqa qarsy shyǵyp, demokrattardy ekige bóldi.
Demokrattardyń árqaısysy Vırdjınııa men Nıý-Djersıdegi nátıjelerden qalaǵanyn ǵana kórdi. Bir top pen prezıdent eki zań jobasyn da tez qabyldaý kerek dep sheshti. Al Batys Vırdjınııadan kelgen Djo Manchın bastaǵandar muny Kongress eki zań jobasyn qabyldaýǵa asyqpaý kerek dep uqty.
Elızabet DRIý,
Vashıngton jýrnalısi, Washington Journal: Reporting Watergate and Richard Nixon’s Downfall kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org