Álemdik beıneleý ónerindegi eń áıgili sýretshilerdiń shedevrlerindegi maıda shtrıhtyń ózinen qupııa syr aýlap, jumbaǵyn sheshýge talpynyp jatatyn óner zertteýshileriniń tirligi bylaıǵy jurt úshin tym túsiniksiz kórinetini bar. Rentgen qortyndysyn taldaǵan dárigerdeı tilsiz kartınaǵa sonsha úńilgende ne tapqysy, qandaı jumbaqty sheshkisi keletini, kerisinshe, basqalardyń tańdanysyn týdyryp jatady. Biraq qııalyna qanat bitip, qylqalamdy qolyna alǵanda sanasy men saýsaqtaryn qudaıdyń ózi súıemeldep, shabytpen saldyrǵan sýretterdiń astarynda, rasynda da, ǵajaıyp sıqyr bar ekeni anyq. Sebebi ár sýretshiniń esiminde ómir syryn tanyǵysy kelgen beınetti taǵdyr búrkemelenip, onyń ár kartınasynyń túbinde ýaqyt úni, al ár jaǵylǵan boıaýda jumbaq álemniń bir máni jasyrýly turady jáne eń ǵajaby, ol shyndyq sózben sýrettelgennen góri, tamashalaǵan adamnyń óz túısigimen tanylyp, sezimin terbeı alsa ǵana jarq etip máni ashylmaq.
Almatydaǵy Memlekettik Á.Qasteev atyndaǵy mýzeıde jaqynda ashylǵan «Aqshamda» atty kórmeniń avtory, belgili óner zertteýshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Baıtursyn О́mirbekovtiń týyndylaryn tamashalap júrip, alýan túrli boıaý tilimen kompozısııalyq sheshimin tapqan kartınalardaǵy ýaqyt yrǵaǵy men boıaý syry tanymmen boılaıtyn tuńǵıyqqa jeteleı jóneldi.
Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń kórkemsýret fakýltetinen bastap, I.Repın atyndaǵy keskindeme, músin jáne arhıtektýra ınstıtýtynda, M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde, Máskeý joǵary kórkem-ónerkásip ýnıversıtetinde úzdiksiz bilimin jetildirgen Baıtursyn Esjanuly ózi de uzaq jyldar Á.Qasteev atyndaǵy mýzeıdiń dırektory bolyp, qazaqtyń beıneleý, qoldanbaly-grafıkalyq óneriniń órkendeýi úshin tynymsyz eńbek etti. Sýretshiniń shyǵarmashylyǵyn qadaǵalap kele jatqan ónertanýshy áriptesi Kamılla Lı: «Osyndaı ómir boıǵy jaýapty da qarqyndy jumys barysynda jas kezde tańdaǵan shyǵarmashylyq mamandyǵy boıynsha óner tuńǵıyǵyna tereń boılap, ýaqytty tek túr-tústiń tylsym áserlerin ashýǵa arnap, adam bolmysy men oıshyl sezimdi oıatýǵa yqpal etken, jol siltegen tulǵalardyń obrazdaryn kórkem polotnolarǵa aınaldyrýǵa ýaqyt shirkin jete bermegen. Tek sońǵy kezde sonyń bárinen bas tartyp, ózimen ózi bolýǵa múmkindik alǵandaǵy B.О́mirbekovtiń kópten armandaǵan jeke kórmesine qol jetkizip, ol bolsa mereıtoılyq – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna sáıkes kelip otyr», dep jazady Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen shyǵarylǵan jańa albom-jınaqtyń alǵysózinde.
«Aqshamda». Avtor kórmesin nege «Aqshamda» dep atady eken? Kún eńkeıgen ekinti ýaqytynan keıin tylsym tún aldynda juldyzdary jamyrap, bir jaryq, bir qarańǵy sáýlesin sebezgilep janǵa jaıly mamyrajaı maqpal tynyshtyǵyn ákeletin osy aqsham mezgili emes pe edi? Tirshiliktiń qarbalasy men jantalasy aıaqtalyp, eki ókpeni qolǵa alyp, áldeqaıda asyǵýdy qajet etpeıtin jan seıilter jaqsy shaq, bilýimizde, osy aqsham. Ulttyq beıneleý óneriniń bedeldi tulǵasy sanalatyn Baıtursyn О́mirbekovtiń qaryndashtan bastap maıly boıaýǵa deıingi túrli sýret quraldaryn paıdalana otyryp kenepke salǵan kartınalary tutas ǵumyryna búgingi parasat bıiginen kóz jiberip, kemel kezeńindegi zııaly adamnyń ózinen ózi esep alǵan aqshamdaǵy oıly sátine kóbirek uqsaıdy.
Búkil álemdi Mona Lızanyń mıyǵyndaǵy jumsaq jymıysqa tabyndyryp qoıǵan Leonardo da Vınchı, bir ǵana teńiz taqyrybyna alty myńnan astam týyndy arnaǵan Aıvazovskıı, orman men toǵaıdyń ǵana sýretimen tanylyp «orys ormanynyń patshasy» atanǵan Ivan Shıshkınder sııaqty ár qylqalam sheberiniń shyǵarmashylyǵynda kósh bastaıtyn taqyryp, basymdyq beriletin boıaýdyń bir túri bolady. Baıtursyn Esjanuly abstraksıonıst te, ımressıonıst te emes, sıýrrealıst te emes, atshaptyrym zalǵa ilingen kartınalaryna kóz júgirtip ótkende, ár janrda jazylǵan, túrli taqyrypty tolǵaǵan týyndylarynyń ishinde peızaj ben portret erekshe daralanady.
Kúndelikti kórip júrgen qarapaıym dúnıeniń ózin qudiretti óner deńgeıine kóteretin sýretshi talanty. Eger sýretshi talantty bolsa, júzdegen jyldar buryn salynyp jaýyr bolyp, aqjemge aınalǵan jattandy taqyryptyń ózine jańa mazmun berip, ózeginen búgingi kúnniń tynysyn ańqytyp qoıady. Onyń «Áýlıeaǵash», «Qý ózeni», «Qý ózeniniń alqaby», «Qý ózeniniń ańǵary», «Karantın kezinde» sekildi kartınalarynda týǵan jerdiń judyryqtaı ǵana bólshegi qaz-qalpynda sýret betine qonaqtaı qalǵandaı tabıǵattyń bir sátke múlgigen mamyrajaı keıpi áserli kórinis tapqan. Tabıǵattyń adamǵa erekshe áser beretin qasıetin jaratýshynyń ǵajap tartýy etip beıneleıdi. Sýretshiniń qylqalamynda tabıǵat pen adam – egiz. Tabıǵat ta adam sııaqty birde tunjyrap qalady, birde aspan altyn araı sáýlege shomylyp, qabaǵy jazylyp jadyraıdy, keıde tuman basyp, qazbaýyr qara bulttyń arasynan bolar-bolmas kún syǵalap, keıde ol aǵyl-tegil jylaıdy. Tabıǵattyń kóktemi men jazy, kúzi men qysy bolsa, osy tórt mezgil adamnyń balalyq shaǵynan bastap qarttyqtyń qara shekpenin kıip, baqıǵa attanarǵa deıingi ómirin sıpattaıtyn dál balama. Baıtursyn Esjanuly san alýan boıaýlar gammasy arqyly tabıǵattyń osy ereksheligin tap basyp kórsetedi.
B.О́mirbekovtiń kórmesin kópshilikpen birge tamashalaǵan ónerdegi qanattas áriptesteriniń júrekjardy oı-pikiri qylqalam sheberiniń shyǵarmashylyǵy men adamı bolmys-kelbetine berilgen aıqyn anyqtamasy ispetti.
Alpysbaı QAZYǴULOV,
sýretshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:
– Baıtursyn О́mirbekovtiń qazaq sýret ónerine qosqan úlesi orasan zor. Sýretshiligi óz aldyna, ol kisiniń ónertaný salasyndaǵy eńbeginiń ózi bir tóbe. Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde, T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynda ustazdyq qyzmet atqaryp júrip qazaqtyń óte úlken talantty sýretshiler shoǵyryn tárbıelep shyǵardy. Myqty shákirtteriniń arasynda esimi dúnıe júzine tanylǵan birtýar sýretshi Erbolat Tólepbaev bar. Ol kisiniń álemdik deńgeıdegi bir sýretshini tárbıelep shyǵarǵanynyń ózi – qazaq sýret ónerin bir satyǵa kótergeni degen sóz. Ustazdyń tálimin alǵan júzdegen shákirtteriniń arasynda biz de barmyz. Eń alǵashqy kirispe dárisin áli esh umyta almaımyn. Qolyna sýret salatyn qalam ustaı kirip, beıneleý óneriniń álipbıin ol kisi bylaı úıretken edi: «Balalar, sender muny aýylda shótki dep aıtasyńdar, búginnen bastap munyń aty kıstochka bolady». Instıtýttaǵy alǵashqy ustazymyz Baıtursyn aǵanyń sodan keıingi ár dárisi biz úshin ómirlik azyq, ár sózi ómirlik ustanym qalyptastyrýǵa negiz boldy. Keıin talaı ret shetelderge sýret kórmelerine birge bardyq. Ustazymyzdyń bilmeıtini joq, arǵy-bergi sýret tarıhy týraly áńgimelegende eriksiz tańyrqatady, kez kelgen saýalǵa jan-jaqty jaýaby bar tereń tanym ıesi. Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy bolyp turǵanynda qylqalam sheberlerinen qamqorlyǵyn aıaǵan joq, aǵa tutyp aldyna barǵannyń meselin qaıtarmady, qolynan kelgenshe kómegi tıdi. «Aqshamda» kórmesin tutas aralap shyqtym, kóp jumysy kóńilimdi terbedi. Ásirese, Á.Qasteevtiń fonynda beınelengen M.Tynyshbaevtyń portreti erekshe unady. О́ziniń dostaryn, zamandastaryn, jubaıy men balalaryn salǵan erterektegi grafıkalyq jumystary da zer salyp, úńilip qaraýdy qajet etedi.
Toqqoja QOJAǴULOV,
pedagog-professor:
– Baıtursyn aǵa – jaryǵy mol adam. Jan-jaqty tereń bilimimen, adamgershiligimen, iskerligimen, uıymdastyrýshylyq qabiletiniń bıiktigimen, úlkenmen de, kishimen de adal, ádil qarym-qatynas qura bilýimen aınalasyndaǵy adamdardyń júregin birden jaýlap alady. Sol sebepti ol kisini naǵyz ustaz desek, jarasar. О́nertaný ǵylymymen aınalysqannan bastap áriptesteriniń, shákirtteriniń eńbekterine tereń taldaý jasap, dál baǵasyn berip, keń tanylýyna aǵalyq aq peıil qamqorlyǵyn aıamady. Á.Qasteev mýzeıiniń dırektory bolyp júrgeninde sýretshilerdiń jumysyn saralap, ony mýzeıge qabyldaý, kórmelerin uıymdastyryp, olardyń týyndylaryn shetelge tanystyrý sııaqty sýretshi úshin asa mańyzdy sanalatyn úlken eńbekti úndemeı júrip-aq atqara beretin. Mýzeıde qyzmette júrgende eskirgen, búlingen sýretterdi restavrasııalaý jumysyn alǵash qolǵa alǵan da Baıtursyn aǵa bolatyn. Mýzeıdegi dırektorlyq qyzmetinen keıin Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń basqarma tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵanda da janashyr qamqor peıilinen jańylǵan joq. «Samuryq-Qazyna» qoryn demeýshilikke tarta otyryp, keskindeme, grafıka, qoldanbaly, sándik óner, músin salasynda eńbektenip júrgen sheberlerdiń bes tomdyq antologııasyn daıyndap shyǵardy. Reseımen birlese otyryp Máskeý baspasynan «Qazaqstan beıneleý óneri» degen ataýmen ár sýretshiniń shyǵarmashylyǵynan tańdaýly bir týyndysyn toptastyra otyryp, úlken kitap ázirledi. Bul – aýyz toltyryp aıtýǵa turatyn akademııalyq aıtýly eńbek.
Kórmede A.Qazyǵulov ta erekshe atap ótken Muhametjan Tynyshbaev pen Muhtar Áýezovtiń portreti rasynda da, ózge jumystar arasynda shoqtyǵy bıik bolyp birden nazar aýdarady. «Túrksib temirjol qurylysynyń bas ınjeneri Muhametjan Tynyshbaev portretinde Á.Qasteevtiń belgili «Túrksib» kartınasy kompozısııalyq birlikke negizdelgen. Bul erekshe jaralǵan eki adamdy – alǵashqy ınjener-temirjolshy men alǵashqy sýretshi-keskindemeshini bir taqyryp biriktirip tur», dep anyqtama beredi Kamılla Lı. Taǵy bir top adamnyń portreti «Týǵan ólkeniń áýenderi» sıklimen salynǵan. Halyq sýretshisi Ábilhan Qasteev, halyq ártisi Dánesh Raqyshev, belgili jazýshy Beksultan Nurjekeuly, Halyq Qaharmany Nurǵısa Tilendıev sekildi qaıratker tulǵalardyń, óziniń, jarynyń, uly men qyzynyń portretteri alystan menmundalap kóz tartady. Muhtar Áýezov, Shámshi Qaldaıaqov, Jumaqyn Qaırambaev, Gúlfaırýs Ismaılovanyń portretterinen sýretshiniń ulttyń uly tulǵalaryna degen erekshe qurmeti tanylady. Olardyń bolmysyndaǵy tereńdik pen sulýlyq saýatty ári názik lırızmmen aıshyqtalǵan. «Portret – qıyn janr. Adamnyń betine bir qarasańyz, birden ol týraly azdaǵan aqparatyń qalyptasyp úlgeredi. Al ol adammen jaqyn kelip tildesseń, arǵy jaǵynan taǵy bir qyry men syry ashylady. Minez-qulqy, paıym-parasaty, oı tereńdigi, bilim deńgeıi birtindep kórine bastaıdy. Kóńilińe qonatyn, óziń jaqsy biletin adamnyń portretin salý jeńildeý ári qyzyq. Áýezovtiń portretin salý – óz qarymyn synap baıqaǵysy keletin ár sýretshiniń armany bolar dep oılaımyn. Portret úlken kólemde, iri planda salyndy. Aýqymdy salý sebebim, «mundaı alyp qazaqta kóp emes» degen oıdy meńzegenim» deıdi avtor.
Mereıli 75 jasyn keń maǵynaly kórme jasap qarsy alyp otyrǵan B.О́mirbekovtiń uzaq jylǵy jemisti eńbegi týraly uzaq tolǵaýǵa bolady. Alaıda beıneleý ónerindegi deńgeı men sapanyń ólshemine aınalyp ketken qadirli tulǵanyń qaıtalanbas qoltańbasy jaıly ýaqyt ózi ún qatyp, shabytty shaqtaǵy shyǵarmashylyq ıesiniń kórkem keńistiginiń jańa kókjıegi ashyla beretinine «Aqshamdaǵy» tereń oıly kartınalar eriksiz sendiredi. Jyldarmen birge sýretshiniń kózqarasy ózgerýi múmkin, biraq naǵyz sýretker úshin ózgermeıtin bir qaǵıda bar – tynymsyz eńbekpen jańa týyndylarǵa jaryq kún syılaý. Qara-qurasy qalyń kórmede, ásirese, jańalyq hám jańashyldyqqa qushtar jastar shoǵyrynyń mol bolýy sol ózgermeıtin qaǵıda tynysyn sezingendikten bolar dep topshyladyq.
ALMATY