Egemen el ómiriniń boıamasyz beınesi

«VHS formatynda» kópserııaly de­rekti fılmi – KTK telearnasy mon­tajdyq doký­mentalıstıkasynyń ta­­bys­ty tá­jirıbesiniń jalǵasy. Iаǵnı aıtýly jobada elge, qazaqstandyqtar­ǵa degen kózqaras hám olardyń televızııalyq hronıka prızmasy arqyly ótken joly jan-jaqty qyrynan sol kezeńde túsiril­gen shynaıy kadrlar arqyly boıamasyz ­baıandalady.

– «VHS formatynda» dep ata­latyn fılmder sıkly Táýel­sizdiktiń 30 jyl­dyǵyna arnaıy daıyndaldy. Muny tá­ýelsiz Qa­zaqstanda ómir súrgen 30 jyl ómirimizdiń televızııa tilindegi boıamasyz kórinisi desek te bolady. О́zderińiz biletindeı, KTK arnasy elimizde eń alǵash qurylǵan kommersııalyq telear­nalardyń biri. Sondyqtan da bolar, á degennen arnanyń baǵdarlamalary men jańalyqtar qyzmeti eldi eleń etkizer erekshelikterimen aqparat naryǵyndaǵy ózge telearnalardan daralandy. KTK baǵdarlamalary mazmundyq turǵydan ǵana emes, aq­paratty berý formasy, tip­ti efırdegi jýr­nalısterdiń kıim kııý úlgisimen de sol kezeń kó­rermenderiniń esinde erekshe jattaldy. Bir jaǵynan jastyqtyń da áseri bolar, ol ýaqytta jasalǵan KTK-nyń baǵdarlamalary batyl­­dyǵymen, qoǵam kórinisin, halyq tur­mysyn boıamasyz ashyq bere alýmen de este qaldy. Shań basqan arhıvterdi qaıta aqtaryp, bir sát tarıhqa keri sheginis jasap kórdik. Bizdiń mindet arhıv ashyp, bar derekti júıeleý boldy. Qalǵanyn, ıaǵnı Táýelsizdik alǵan­nan bergi 30 jyl ýaqyt ishindegi halyqtyń turmysy men júrip ótken jolyn taspada qalǵan tarıhı kadrlardyń ózi táptishtep baıandap berdi. Sol kezeńdi kózimen kórgen adamdar úshin bul fılm nostalgııa sezimin syılar, jastyq shaqtaryn kóz aldyna ákeler erekshe áser bolsa, al Táýelsizdik kezeńinde týǵan jastar úshin zamana tynysyn tanyp-bilýge tamasha múmkindik dep oılaımyn, – dedi joba prodıýseri Natalıa Fazyljanova túsirilim barysy men maqsaty týrasynda aǵynan jarylyp.

Fılm jetekshisiniń aıtýynsha, de­rekti týyndynyń «VHS for­matynda» dep atalýy da beker emes. О́ıtkeni ol zaman búgingideı barlyq aqparat alaqanyńdaǵy aıadaı qurylǵy arqyly saıraı jónele­tin kez kelgen derektiń qol jetimdi hám suraýy joq kezeńi emes, jýrnalıstıka tikeleı VHS formatynda saqtalǵan taspalarǵa táýeldi ýaqyt bolatyn. Demek, VHS formatynda saqtalǵan derekter – júrip ótken 30 jyldyq tarıhymyz­dyń boıamasyz kórinisi men damý satylaryn kezeń-kezeńimen baıandaıtyn tarıhı faktiler tizbegi. Atalǵan formatta taspalanǵan tarıh sonysymen de qundy, bizdińshe.

Sonymen bes bólimnen tura­tyn de­rekti týyndyda 90-shy jy­ldardaǵy KTK arnasy biregeı mu­raǵattyq materıal­darynyń negizinde el ómiriniń hronı­kasy qaıta jasaldy. Atap aıtsaq, Tuń­ǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazar­baevpen birge sırek kadrlar, alǵashqy kommersııalyq dú­kender, sheteldiktermen alǵashqy baı­la­nys, áleýmettik saladaǵy kol­laps jáne sonymen bir mezgil­de táýel­sizdikke qol jetkizý hám el damýynyń jańa vektorymen baılanysty úlken úmit – munyń barlyǵy aıtýly derekti fılm sıýjetin qamtyǵan taqyryp tetik­teri. Bir aýyz sózben aıtqanda, týyn­dy elimizdiń táýelsizdik a­l­ǵan kúnnen bas­tap búginge de­ıingi júrip ótken otyz jyl­dyq tarıhynyń jan-jaqty qyrynan qamtylǵan jylnamasy.

– VHS formatynda saqtalǵan tas­pa­daǵy tarıhpen qatar, son­daı-aq sol kezeńdi kózimen kór­gen, qoǵammen ete­ne baılanys­ta bolǵan, tarıhı sheshim­derdiń basy-qasynda júrgen hám ja­lyn­­dap turǵan jastyq shaqtary sol ke­zeń­men tuspa-tus kelgen keıipkerlerdi áńgimege tartyp, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qo­ǵam beınesin sol kisi­lerdiń este­lik­teri men sezimderi arqyly da jet­kizgimiz keldi. Eýrazııalyq bank­tiń basqarýshy dırektory La­rısa Kokovınes, Qazaqstannyń Ha­lyq ártisteri – Roza Rymbaeva men Maqpal Júnisova, dı-djeı Nurbergen Mahambetov, tele­radıo júrgizýshisi Noel Shaıah­metov, rep­ro­dýktıvti medısına ınstıtýtynyń dırektory Ta­mara Júsibalıeva, memleket qaı­ratkeri Qýanysh Sultanov bas­taǵan eli­mizge belgili tulǵalar táýel­sizdik alǵan ýaqyt pen búginimizdi salystyra otyryp, baǵdarlama maz­munyn odan ári baıyta tústi dep senimmen aıta alamyn. Tipti fılmdi júrgizýge sol kezde jańa­lyqtar qyzmetin tizgindegen jýrnalıst-dıktor Evgenııa Sáke­novany tartýymyzdyń ózi derekti fılm atmosferasyn 90-shy jyldarǵa barynsha jaqyndata tús­kendeı áser berdi. Árıne, ol ýaqyt pen bú­gingi kezeńniń arasy jer men kókteı. Osyn­daı baqyt­ty kúnderge jetkizgen, memleket kóshin bastap, ultty alǵa súı­regen Elbasymyz bastaǵan el aǵa­laryna erekshe alǵys bildirgim keledi. Bul 30 jyldyq tarıh – Qazaqstannyń altyn dáýiri. Keleshektegi jetistikterimiz budan da zor bolǵaı, – dep prodıýser Na­talıa Fazyljanova túsirilim ju­mystaryn jiti baıandaǵan áń­gimesin ary qaraı Elbasy Nursul­tan Nazarbaev, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan qaıratker tulǵalarǵa degen rıza­shylyq sózimen túıindedi.

Iá, eski plenkalardy qaı­tara tiz­bekteı otyryp 30 jyl ishinde barly­ǵy derlik ózgergenin jáne Qazaqstan táýelsiz memleket retinde kóp nársege qol jetkiz­genin moıyndamaý múmkin emes. Biraq bul jol qandaı boldy? Ol tek VHS formatyndaǵy eski teledıdar kasse­ta­larynda qaldy.

«VHS formatynda» joba­sy­nyń avtor­lary 300 saǵatqa jýyq biregeı beı­ne­materıaldy qarap, tarıhı baı mura­ny sıfr­ly formatqa aýystyryp, qoǵam ómiriniń ár salasyn jekeleı 5 bó­limge júıelepti. Fılmde jappaı tap­shylyq pen bandıttik zań­syz­dyqty qalaı jeńgenderine, jańa astananyń qalaı óskenine, me­dısına deńgeıi qandaı bol­ǵanyna, táýelsizdiktiń alǵashqy jy­l­da­ryndaǵy qazaqstandyq shoý-bıznestiń qalaı ózgergenine oqıǵanyń basy-qasynda júrgen sol sala ókilderimen tikeleı suh­bat jasaı otyryp baǵa be­riledi. Revo­lıýsııalyq gadjetter, alǵashqy she­teldik avtomobılder, kompıýterler, fıtnes-klýbtar, fırmalyq zattardyń qo­ǵam ómirine birtindep qalaı en­geni de derekti jumysta jan-jaq­ty kórse­ti­ledi. Osylaısha, KTK arnasynyń shyǵar­ma­shylyq tú­sirilim toby kórkem sóz ben pafos emes, tek tarıhı faktiler sóı­legen, ıronııalyq boıaýdan da ada emes realıstik baǵyt­taǵy tanymdyq jaqsy dúnıeni ómir­ge áke­lipti. «VHS formatynda» – ege­mendi el ómiriniń boıamasyz kórinisi.