Elimiz egemendigin alǵan jyldary shekaramyz shegendelip qana qoımaı, derbes memleket retinde ulttyq aqshamyz aınalymǵa endi. Sol kezeńde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń birneshe býmadaǵy tól valıýtany joǵary kóterip, qýanyshty kúıde turǵan sáti áli kóptiń esinen kete qoıǵan joq. Bylaı qarasaq, muny kez kelgen eldiń qolynan keletin iske balaýǵa bolar edi. Alaıda teńgeni daıyndaý men aınalymǵa engizýdiń orny men jóni bólek. Ras, táýelsizdiktiń ajyramas nyshanyna aınalǵan ulttyq valıýtanyń sátti shyǵýynyń syry – Tuńǵysh Prezıdenttiń qaıratkerlik erliginde jatyr.
Ekonomıkany áldendirýdiń amaly
90-shy jyldardyń basynda óz aldyna tý tikken Qazaqstan baqýatty keleshekke umtyldy. Biraq toqyraýǵa toly kezeńde órkenıetti memleketterdiń qataryna qosylý ońaı sharýa emes edi. Keńes Odaǵy taraǵan boıda respýblıka aýmaǵyndaǵy iri óndiris oryndary, atap aıtqanda zaýyt, fabrıkalar toqtap, jumyssyzdardyń sany kúrt ósti. Dúkenderdegi azyq-túlik tapshylyǵy, óńirlerdiń elektr energııasynsyz qalýy, kenshilerdiń ereýilge jıi shyǵýy syndy áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler – sol kezeńdegi eldegi ahýaldan naqty habar beretindeı. Tabysynan aıyrylǵan azamattardyń úı sharýasymen aınalysyp, kúıbeń tirliktiń qamymen ala dorbany arqalaǵan analarymyz kórshiles elderden taýar tasýdy meńgerip, jan baǵýǵa týra keldi.
Mine, osyndaı kúrdeli jaǵdaıda memleket «aldymen – ekonomıka, sodan soń saıasat» strategııasyna basymdyq berdi. Turalaǵan ekonomıkany áldendirýdiń amaly retinde tól valıýtany engizý múmkindigi qarastyryldy. Osyǵan baılanysty 1992 jyly Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes arnaıy jumys toby qurylyp, ulttyq aqshany ázirleý jumystaryna kirisken-di. Bul jumysqa otandyq beıneleý óneriniń kórnekti ókilderi, sýretshiler men dızaınerler, naqty aıtqanda Tımýr Súleımenov, Meńdibaı Álın, Aǵymsaly Dúzelhanov jáne Haırolla Ǵabjalelov syndy talantty sheberler tartyldy.
Shyǵarmashylyq top táýelsiz elimizdiń alǵashqy fıatty valıýtasynyń jobasyn bir jyldyń ishinde ázirledi. Qysqa merzimde qolǵa alynǵanymen, teńgeniń keskini, dızaındyq sheshimi jáne sapasy kóptiń kóńilinen shyqty. Álem elderiniń valıýtalaryn zerdeleı kele tańdaý portrettik banknottarǵa tústi. Nátıjesinde, Qazaqstannyń Ulttyq banki jáne ulybrıtanııalyq Harrison & Sons Limited kompanııasy ulttyq valıýtany shyǵarýǵa baılanysty kelisimshartqa otyrdy.
Otandyq banknottar men monetalardyń túpkilikti nusqasyn elimizdiń dızaınerleri aǵylshyn mamandarynyń qoldaýymen jetildirip, basyp shyǵardy. Elimizdiń ótken tarıhyn negizge ala otyra, tól aqshaǵa «teńge» ataýy berildi. Teńgeniń alǵashqy nusqalarynda qazaq tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan kórnekti tulǵalar men tarıhı-sáýlettik eskertkishter, sondaı-aq elimizdiń kórikti jerleri beınelenip, ulttyq naqyshtaǵy órnektermen bezendirildi.
Aıtalyq, 1 teńgelik nomınalda – Ábý Nasyr ál-Farabı, 3 teńgelik kýpıýrada – Súıinbaı Aronuly, 5 teńgede – Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly, 10 teńgede – Shoqan Ýálıhanov, 20 teńgede – Abaı Qunanbaıuly, 50 teńgede – Ábilhaıyr han, sondaı-aq 100 teńgede Abylaı hannyń portreti beınelengen bolatyn.
8 kúnde óńirlerge jetti
Birikken Koroldiktiń aýmaǵynda qazaqstandyq valıýtany basyp shyǵarý isi 1993 jyldyń naýryz aıyna deıin jalǵasty. Kóktemniń sońǵy aılarynda jańa aqsha elimizge jetkizilip, teńge dúnıe júzindegi qorǵanysh júıesi joǵary valıýtalardyń qatarynan oryn aldy. Bul álemdik qaýymdastyq tarapynan joǵary baǵalandy. Máselen, Harrison & Sons Limited Ulybrıtanııa patshaıymynyń úzdik sapaly ónim atalymy medalin ıelendi.
Osy rette elimizge tıesili valıýtany jetkizý maqsatynda tórt «IL-76» ushaǵy Brıtan aralyna 18 márte reıs jasaǵanyn aıta ketken oryndy. Teńgeniń alǵashqy danalaryn saqtaý úshin arnaıy jerasty qoımalary daıyndalyp, sol jerden tól aqsha elimizdiń barlyq óńirindegi bankterge 8 kúnniń aralyǵynda jetkizildi.
«Tórt ushaqty jaldap, teńgeniń 60%-yn tasymaldap ákeldik. Bul jasyryn túrde júrgizilgen operasııa bolatyn. Qujattarda: «Memleket basshysynyń salynyp jatqan rezıdensııasyna qajetti múlik» dep jazylǵan edi. Buǵan deıin óńirlerde jerasty qoımalaryn daıyndatyp qoıǵan edik. Joǵarydaǵy ushaqtar aptasyna London-Oral baǵytynda, sondaı-aq óńirlerge on segiz reıs jasap otyrdy. 12 qarashany aqshany engizý kúni dep jarııaladym. Jıyrma kúndeı ǵana ýaqyt qalǵan bolatyn. Sondyqtan Ulttyq qaýipsizdik qyzmetin tutastaı osy operasııany oryndaýǵa jumyldyrdym. Eń kúrdeli tapsyrma – teńgeni barlyq óńir men bankke jetkizý edi. Muny 8 kúnniń aralyǵynda atqaryp shyqtyq. Kim bilsin, osylaı qysqa merzimde ulttyq valıýtany aınalymǵa sátti engizgen elder álemde joq ta shyǵar», degen estelikterimen bólisken edi Elbasy teńgeniń engizilýine baılanysty bir suhbatynda.
Tarıhy tym tereńde
Tarıhqa zer salsaq, qazirgi teńgeniń elimizdiń aýmaǵynda bolǵan alǵashqy aqsha emes ekenine kóz jetkizemiz. Máselen, yqylym zamannan beri qazaq dalasynda saýda-sattyq isi úzilmeı keledi. Buǵan Uly Jibek jolynyń ulan-ǵaıyr saharamen túıisýi dálel. Ejelden dala jurty aıyrbas quraly retinde baǵaly ań terilerin, maldy, sondaı-aq altyn jáne kúmis sekildi paıdaly qazba túrlerin qoldanyp keldi. Dese de kóshpendiler órkenıetinde mystan nemese basqa da metaldan soǵylǵan monetalar bolǵanyn tarıhshylar qýattap otyr. Atap aıtsaq, belgili arheolog, tarıhshy Karl Baıpaqov Otyrarda júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystarynyń nátıjesinde tabylǵan VII-VIII ǵasyrlarǵa tıesili teńgelerdiń betinde arystan jáne arnaıy tańbalardyń beınelengenin jazǵan-dy. Sonymen qosa Túrgesh qaǵandary tusynda da qola teńgeler shyǵarylyp turǵany belgili.
Orta ǵasyrdaǵy qarjylyq aınalym Qarahan dáýirinde qarqyn alǵany tarıhtan málim. Qarahandar Islam dinin memlekettik din retinde qabyldaǵan alǵashqy túrkiler sanalǵandyqtan, olardyń patshalyǵynda dınar, dırhem nemese fýls syndy monetalarǵa basymdyq berildi.
XIII ǵasyrda Ortalyq Azııada metall aqsha shyǵaratyn iri saraılar bolǵan desedi. Olardyń arasynda kóne Taraz ben Jent syndy shaharlardyń orny aıryqsha. Kóbinese ortaǵasyrlyq teńgeler ań stılinde bezendirilipti. Naqty aıtqanda, olardyń betinen arystannyń, jyrtqysh qustardyń, sol sekildi ańshynyń beınesin baıqaýǵa bolady. Kóshpendilerdiń ómirine Islam órkenıeti birte-birte ene bastaǵanda monetalardan dinı sımvolıkalar da kórinis taba bastaǵan.
Nýmızmatıkamen aınalysatyn mamandardyń pikirine súıensek, búgingi «teńge» ataýy Altyn Orda dáýirine tıesili. Negizinen handyq zamanda aqsha soqtyrý patshalyq bılikti kórsetýdiń saıası ádisteriniń biri sanalatyn. Túrli derekke sensek, buryndary qazaqtar qaǵaz aqshany aqquıryq, metall aqshany baqyr, qarabaqyr, kúresh, qarakúresh, jarmaq, tıyn dep ataǵan.
«Áziret Sultan» qoryq-mýzeıiniń málimeti boıynsha búginge deıin qazaq handary arasynda tek Tursyn Muhammedtiń óz atynan aqsha soqtyrǵany belgili bolyp kelgen. Alaıda Salqam Jáńgir hannyń tusynda mys aqshanyń quıylýy otandyq nýmızmatıkter úshin tyń jańalyq bolyp otyr. Demek bul baǵytta zertteýge turarlyq jumys áli dep kóp.
Úzdik valıýtalardyń qatarynda
Qazaqstannyń ulttyq aqshasy erekshe kórkem oryndalýy men qorǵanysh qabiletiniń joǵary sapalylyǵyna baılanysty birneshe márte túrli baıqaýda úzdik dep tanyldy. Mysaly, Halyqaralyq banknot qaýymdastyǵy (International Bank Note Society, IBNS) jarııalaıtyn jyl saıynǵy konkýrsta teńge úsh ret úzdikter qatarynan tabyldy. Mundaǵy basty talap – kýrstyń turaqtylyǵynda emes, aqshanyń kórkemdik máneri men qorǵanysh júıesiniń myqtylyǵy baǵalandy.
Qaýymdastyq uıymdastyrǵan 2011 jylǵy baıqaýda elimizdiń Ulttyq banki jáne De La Rue brıtandyq kompanııasy birlesip shyǵarǵan 10 myń teńge nomınaly ózge elderdiń 100 jańa banknotyn artqa tastap, birinshi oryndy ıelendi. Qyzyǵy sol, ulttyq valıýta kanadalyq 100 dollar men Gıbraltardyń 100 fýntyn shań qaptyrdy desek te bolady.
Araǵa bir jyl salyp, IBNS-tiń nusqasy boıynsha atalǵan serııadan, biraq bul joly qar barysy beınelengen 5 myń teńgelik kýpıýra úzdik banknot atandy. Al keler jyly, ıaǵnı 2013 jyly myń teńgelik «Kúltegin» estelik banknoty jeńiske jetip, «teńgeniń dáýiri» týraly aıtyla bastady. Sol jyly myń teńge jańa 5 eýrodan, qorǵanysh júıesi jetildirilgen 100 dollardan jáne XXII qysqy Olımpıada oıyndary men XI qysqy paralımpıada oıyndaryna arnalyp shyǵarylǵan 100 rýblden ozyp shyqty.
Halyqaralyq banknot qaýymdastyǵynyń tarıhynda bul bir eldiń aqshasynyń úsh jyl qatarynan jeńiske jetýine baılanysty jalǵyz jaǵdaı.
Qarjygerlerdiń aıtýynsha, atalǵan kezeńde Ulttyq bank tól valıýtany ázirleýde zamanaýı qorǵanysh júıelerin engize bildi. Al kóptegen memleket mundaıda burynnan qalyptasqan qorǵanysh elementterine ózgeris engizbeýge tyrysady. О́ıtkeni tyń ózgeristerdiń aqsha aınalymyna qanshalyqty jaǵymdy áser etetini belgisiz. Sol sebepti elimizdiń bas qarjy ınstıtýty batyl qadamǵa baryp, teńgeni jańǵyrtý arqyly jeńiske jetti. Buǵan qosa tól aqshanyń kórkemdik stıli, ıaǵnı ulttyq órnektermen bezendirilýi tartymdylyǵyn asha túsedi.
Teńgeniń ınnovasııalyq qorǵanysh elementterin IBNS-ten bólek, basqa da halyqaralyq qarjy uıymdary joǵary baǵalady. Aıtalyq, 2016 jyly Vashıngtonda ótken Banknote-2016 konferensııasynda tól teńge «Valıýta ındýstrııasyndaǵy úzdik tehnıkalyq jetistikteri úshin» atalymyn jeńip aldy.
Ulttyq bankti basqarǵandar
Táýelsizdik alǵan kezeńnen bastap qazirge deıin Qazaqstannyń Ulttyq bankin 10-ǵa jýyq azamat basqardy. 1992-1993 jyldary qarjy ınstıtýtyn Ǵalym Baınazarov tizgindep, onyń enshisine tól valıýtany aınalymǵa engizý mártebesi buıyrdy. Sondaı-aq onyń tusynda О́skemendegi Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda monetalyq óndiristi qurý jumystary qolǵa alynǵan edi.
1993-1996 jyldar aralyǵynda Ulttyq bankti Dáýlet Sembaev basqardy. Osy jyldary Qazaqstanda ózara bereshekti sharýashylyqaralyq esepke alý júrgizildi. Bul máseleni kásiporyndarǵa aınalym kapıtalyn tolyqtyrýǵa tikeleı aqsha shyǵarý arqyly sheshý qarastyryldy. Nátıjesinde, naýryz aıynyń qorytyndysyna sáıkes bir aıdyń ishinde aqsha massasy 58 mlrd teńgege jetti. 1994 jyly ınflıasııa deńgeıi 1 158,3%-dy qurady. Kásiporyndarǵa bólingen aqshanyń 22%-y ǵana keri qaıtaryldy.
1996-1998 jyldary bas bankke Oraz Jandosov jetekshilik etse, 1998 jyly ony Qadyrjan Damıtov almastyrdy. Onyń tusynda «Tústi metaldardan jasalatyn buıymdar» zaýyty Ulttyq banktiń «Qazaqstan teńge saraıy» bolyp qaıta ózgeredi. 1999 jyly elimizdiń tarıhynda alǵash ret teńgeniń 65%-ǵa nemese 1 dollardyń 145 teńgege deıin qymbattap, bir mezettik devalvasııa oryn aldy. Úkimet bankterdegi salymdar 9 aıǵa saqtalǵan jaǵdaıda halyqtyń salymdaryn burynǵy baǵam boıynsha aıyrbastaıtyny týraly mindetteme aldy.
1999-2004 jyldary elimizdegi bas bankırdiń qyzmetin Grıgorıı Marchenko atqardy. Bul kezeńde munaıdyń baǵasy barreline 37,43 dollarǵa deıin jetti. 2003 jyly Ulttyq bank qazaqstandyq bankterdiń syrtqy qaryz alý kólemin shekteıtin Salyq kodeksine ózgerister engizdi. Bul bankterdiń syrtqy boryshynyń kólemin menshikti kapıtaldyń mólsherine baılanystyrýǵa qatysty edi. Alaıda bul norma is júzinde jumys istegen joq.
2004-2009 jyldary qarjy retteýshi organdy basqarý mártebesi Ánýar Saıdenovke berilip, aınalymǵa jańa úlgidegi nomınaly 200-10 myń teńgelik banknottardyń serııasy engizildi. Al 2 myń jáne 5 myń teńgelik banknottar taralymynyń basym bóliginde orfografııalyq qate tabyldy. 2007 jyly qańtarda halyqtyń qazaqstandyq bankterdegi salymdarynyń kólemi 1 034 157 366 teńgeni qurap, 1 trln teńgeden asyp jyǵyldy. Naýryz aıynda ótkizilgen konkýrstyń nátıjesinde teńgeniń jańa sımvoly bekitilip, onyń avtorlary Vadım Davydenko men Sanjar Ámirhanovqa Ulttyq banktiń tarapynan 1 mln teńge kóleminde syıaqy berildi.
2009-2013 jyldar aralyǵynda bas qarjy ınstıtýtyn G.Marchenko qaıtadan tizgindeýge múmkindik aldy. Onyń kelisimimen Ulttyq bank 20%-dy quraıtyn el tarıhyndaǵy ekinshi bir mezettik devalvasııany júrgizip, dollar 150 teńgege qymbattady.
2013-2015 jyldar kezeńinde Ulttyq banktiń basshylyǵyna Qaırat Kelimbetov keldi. Quzyrly organ osymen úshinshi ret «bir mezettik» devalvasııany (19%-dyq) júrgizip, áleýmettik jelilerde bul kúnge «qara seısenbi» degen ataý berildi. Munaıdyń baǵasy barreline 111,71 dollarǵa jetip, osydan keıin qara altynnyń uzaqmerzimdi quldyraýy bastaldy. Reseı «qara seısenbige» tap bolyp, dollar men eýronyń quny 80 jáne 150 rýblge deıin kóterildi. KASE-de rýbl quny 2,8 teńgege deıin tómendedi. Aıyrbastaý pýnktterinde rýbl 2,6 teńgege deıin arzandady. 2015 jyly teńge erkin aınalymǵa jiberilip, 188,38-den 255,26-ǵa deıin bir-aq sharyqtady.
2015-2019 jyldar aralyǵynda bas bankır bolyp Danııar Aqyshev taǵaıyndaldy. Jas bankırdiń kelýimen munaıdyń baǵasy barreline 28,21 dollarǵa deıin tómendep, teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 383,91 somaǵa deıin kóterildi.
Ulttyq bank Úkimetpen birlesip, bıýdjet qarajaty esebinen 2,4 trln teńge somasyna bank sektoryn saýyqtyrý baǵdarlamasyn usyndy. Tutastaı alǵanda, bankterdi qutqarý shyǵyndary barlyq memlekettik shyǵynnyń tórtten birine jetti.
Búginde bas bankır bolyp elimizde Erbolat Dosaev jumys istep keledi.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»