Aýylda turatyn aǵaıynnyń basty kúnkórisi – tórt túlik. Sońǵy kezde maldyń jaıyn biletinder tuqymyn asyldandyrýǵa bet burdy. Alaıda memleketten beriletin sýbsıdııanyń sarsańy aýyl sharýashylyǵy salasynyń ókilderin alańdatyp otyr. Tipti tórt túliktiń tuqymyn túletkender arasynda sýbsıdııanyń beriletininen habarsyzdary kezdesedi. Mundaı derek «Atyraý – adaldyq alańy» jobalyq keńsesi júrgizgen jasyryn saýaldama qorytyndysynda belgili bolǵan.
Jasyryn saýaldamaǵa qatysýǵa tilek bildirgen 123 sharýa qojalyǵynyń ókiline birneshe saýal qoıyldy. Saýaldama qorytyndysyna toqtalsaq, oǵan qatysýshylardyń 91,8%-y aýyl sharýashylyǵyn qoldaý úshin beriletin sýbsıdııalar baryn biledi. Al 8,1%-y ózderi mańdaı terimen tabys taýyp júrgen salaǵa sýbsıdııanyń beriletinen múlde habarsyz eken. Demek, bul sýbsıdııa týraly aqparattyń ashyqtyǵyna kúmándi qoıýlata túsedi. Sharýa qojalyǵy ókilderiniń 71,5%-y sýbsıdııa alǵanyn jasyrmaǵan. Biraq 28,4%-y osy kezge deıin birde-bir ret sýbsıdııanyń qolǵa tımegenin ashyq aıtyp otyr.
Qazir burynǵydaı qobyratyp qaǵaz jınaýdyń kezeńi ótti. Jurttyń bári ınternettiń ıgiligine júginedi. Internet demekshi, shalǵaı eldi mekenderde áli de qolbaılaý bolatyn jaıttyń bary belgili. Degenmen saýaldamaǵa qatysýshylardyń basym bóligi sýbsıdııa alýda kedergi bolmaǵanyna senimdi ekenin bildiripti. Alaıda 8,1%-y qıyndyqpen betpe-bet kelgenin alǵa tartqan.
Bálkim buǵan ınternettiń joqtyǵy, keı aýyldarda jyldamdyǵynyń jetkiliksizdigi men sýbsıdııa alýdyń uzaqqa sozylýy, ótinish beretin elektrondy portalmen jumys isteýdiń kúrdeliligi, memlekettik organdar tarapynan ótinishti qaraýdy sózbuıdalyqqa salý, sýbsıdııa tártibin túsindirmeý sekildi jaıttar sebep bolary daýsyz. Muny sharýalardyń 8,1%-y rastap otyr. Qıyndyqqa kezikken sharýagerlerdiń 10,5%-y munyń sebebin sýbsıdııa alýǵa ótinish beretin portalmen, al 9,7%-y ınternetpen baılanystyrady.
Sharýalardyń sýbsıdııa alý kezinde laýazymdy tulǵaǵa nemese deldaldarǵa aqsha berý máselesi bar ma? Bul oraıda áli de jeń ushynan jalǵasqan sybaılastyqtyń baryn 3 sharýa qojalyǵy, ıaǵnı qatysýshylardyń 2,4 paıyzy joqqa shyǵarmaıdy. Demek, olar sýbsıdııa alý úshin para berýge májbúr bolǵany daýsyz.
Saýaldamaǵa qatysýshylar aýyl sharýashylyǵy salasyna beriletin sýbsıdııalardy alý tártibi jeńildetilgenin, tıimdiligi artqanyn qalaıdy. Sharýa ıeleriniń paıymynsha, birinshiden, sýbsıdııa alýdyń joldary jóninde aqparattandyrý deńgeıi áli de tómen. Ekinshiden, qoldau.kz portaly boıynsha tólem aqyny, sýbsıdııa qarajatynyń 10%-yn ustaýdy azaıtý qajet-aq. Úshinshiden, et ónimderine beriletin sýbsıdııa mólsheriniń kóbeıgenin jón sanaıdy. Biraq olardy sýbsıdııa alýǵa qoıylatyn talaptyń óte joǵary ekeni qynjyltady.
Atyraýda sýbsıdııaǵa qol jetkizgenmen, keıinnen sarsańǵa túsken sharýa ıeleri de bar. Máselen, «Atyraý-Saýda» JShS dırektory Álimjan Baljigitovtiń aıtýynsha, 2019 jyly oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna jylyjaı qurylysyna jumsalǵan shyǵyndy óteý úshin sýbsıdııa alýǵa ótinish bergen. Soǵan oraı qajetti rásimderden keıin atalǵan seriktestikke 108,4 mln teńge mólsherinde sýbsıdııa tólengen. Seriktestik sýbsıdııa qarjysyn nysanaly maqsatqa jumsaǵan. Bul aýyl sharýashylyǵy basqarmasy tarapynan jyl saıyn júrgizilgen monıtorıngte rastalyp otyr. Alaıda bıyl atalǵan basqarma mamandary prokýratýranyń tekserý qorytyndysyna sáıkes kásipkerden berilgen qarajatty qaıtarýdy suraǵan.
– Sońǵy 6-7 aı ishindegi áreketter ábden mezi etti. Aldymen maǵan «jylyjaıyńdy jalǵa zańsyz berdiń» dedi. Áreketimniń zańǵa qaıshy emesin dáleldeý úshin zań kompanııasyn jaldaýyma týra keldi. Zań kompanııasy meniń barlyq áreketimniń zańdylyǵyn dáleldedi. Sodan keıin jylyjaıdyń jobalyq qýaty týraly shaǵym túsken. Biz onyń da negizsiz ekenin dáleldedik. Endi sýbsıdııa berý kezinde jobalyq-smetalyq qujattama durys resimdelmegenin aıtyp otyr. Biraq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy kezinde barlyq qujatty qabyldady emes pe? Arada eki jyldaı ýaqyt ótken soń óndiriske salynǵan aqshany qaıtarýym kerek eken. Men buǵan túbegeıli kelispeımin. Nege? Birinshiden, men berilgen sýbsıdııany óz qaltama salyp alǵan joqpyn. Ony kásipkerligimdi keńeıtý úshin óndiriske saldym. Ekinshiden, sýbsıdııa alýǵa tapsyrǵan qujattarym durys bolmasa, sýbsıdııany nege berdi?, – deıdi Á.Baljigitov.
Sýbsıdııany qaıtarý qajettigi jónindegi talappen «Saǵıeva» jeke kásipkerlik ókili Baýyrjan Sadyqov ta kelispeı otyr. Bul jeke kásipkerligi kókónis qoımasyn salýǵa jumsalǵan shyǵyndy óteý maqsatynda 33 mln teńgeden astam sýbsıdııa alǵan.
– Biz 2019 jyly kókónis qoımasyn salǵan edik. Qoımaǵa qajetti tońazytqysh jabdyǵyn 135 mln teńgege satyp aldyq. Keıin osyndaı nysanǵa jumsalǵan shyǵyndy óteý úshin sýbsıdııa beriletinin estidik. Sodan soń Qolday.kz platformasy arqyly qajetti qujattardy usynyp, sýbsıdııaǵa alýǵa ótinim berdik. Qujattardyń arasynda «Qurylys Konsaltıng» JShS daıyndaǵan saraptamalyq qorytyndy da bar. Qazir bizge saraptamalyq qorytyndy tıisti talapqa saı resimdelmegen degendi alǵa tartyp otyr. Sol sebepten, sýbsıdııa qarjysyn qaıtarýymyz kerek eken, – deıdi B.Sadyqov.
Biraq oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Amangeldi Salamattyń aıtýyna qaraǵanda, fermerlerge sýbsıdııa zańdy talapqa saı berilgen. Degenmen prokýratýranyń narazylyǵy negizinde qurylǵan komıssııa arqyly eki sharýashylyqtyń qujattary tekserilip, zań buzýshylyqtar anyqtalmaǵan.
– Bizdiń tarapymyzdan tólem barlyq talapqa sáıkes júrgizildi. Al saraptama qorytyndysynyń nemese jobalaý-smetalyq qujattamanyń zańdylyǵyn tekserý bizdiń quzyretimizge jatpaıdy. Buǵan saraptamalyq mekeme men kásipkerdiń ózi jaýap beredi. Qazir basqarmada bólingen qarajattyń maqsatty paıdalanylýyna monıtorıng júrgizetin kadrlar jetispeýshiliginen týyndaǵan problema bar. Jalpy, ınvestısııalyq sýbsıdııalar týraly aıtar bolsaq, bıyl onyń kólemi 1 mlrd 818 mln teńgeni qurady. Alaıda bul qarjynyń 185 mln teńgesi ıgerildi. Buǵan birqatar nysandy tapsyrý merzimin kelesi jylǵa aýystyrý, sýbsıdııalaý boıynsha keıbir baǵdarlamalardyń kúshin joıýy sebep bolyp otyr, – deıdi A.Salamat.
Oblystyq prokýratýranyń aǵa prokýrory Ádilet Nurbaevtyń túsindirýinshe, bul oraıda kásipkerlerdiń esh kinási joq. Sebebi bıznes ókili tek ótinim beredi. Al sýbsıdııany berý jónindegi sheshimdi quzyretti organ retinde aýyl sharýashylyǵy basqarmasy qabyldaıdy.
– Eki kásipker de jobalyq-smetalyq qujattamaǵa sáıkes, berilgen qarajattyń jumsalýy týraly málimetter kórsetilgen qujatty usynýy qajet edi. Olar usynǵan qujatta bul málimet joq. Alaıda biz buǵan bıznes ókilderin kináli dep eseptemeımiz. О́ıtkeni memlekettik organ qarajat berer kezde osy qujattardyń bolýyn qamtamasyz etýi tıis edi. Respýblıkanyń basqa óńirlerinde de baıqalǵan bul problemany sheshý maqsatynda elimizdiń bıznes-ombýdsmeni Rýstam Júrsinov Bas prokýratýraǵa júgindi. Nátıjesinde, qarajattyń maqsatty jumsalýyn rastaıtyn barlyq qujatty usynǵannan keıin kásipkerlerge qatysty bul máselege núkte qoıylady degen sheshim qabyldandy, – dep túsindirdi Á.Nurbaev.
Al Qazaqstan kásipkerleriniń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákiliniń Atyraý oblysy boıynsha sektor meńgerýshisi Sársenbaı Joldybaevtyń pikirine súıensek, mundaı máseleniń qaıtalanbaıtynyna kepildik joq. Statıstıkaǵa sáıkes, 2019 jyly sot organdaryna sýbsıdııalardy qaıtarý týraly eki ótinish túsken. Bıyl 94 mln teńgeden astam qarjyny qaıtarýǵa 8 talap aryz berilip otyr. Sondyqtan memleket tarapynan sýbsıdııany berýdiń naqty tetigi qajet. Sonda ǵana bıznes ókilderi sýbsıdııany alǵannan keıin sarsańǵa túspeıdi.