Mal qaraýsyz qalmasyn

Dúnıe-maldyń bet-júzine qara­maıtyn márttikti, arly adamgershilikti bárinen joǵary dep eseptegendikten, urpaǵyn kisi aqy­syn jemeýge, ala jipti attamaýǵa tár­bıeledi. Solaı bola tura sońǵy jyldary aýyldasynyń aq adal eńbe­gimen ósirip otyrǵan tórt túlik malyna túz taǵysynan beter yndyny quryp, kóz alartatyndardyń kóbeıýi oılandyrady-aq.

2020 jyldyń aqpan aıynan bas­­tap qoldanystaǵy zańnamaǵa ózge­ris­ter en­gizildi. «Mal urlyǵy» degen jeke bap tú­zildi, qylmystyq jaýap­ker­shilik kú­sheı­tildi. Endi mal urlyǵy azaıdy ma?

Osy jyldyń ózinde oblysta 118 mal urlaý faktisi tirkelip otyr. Bul mal ıeleriniń aryz-shaǵymy tıisti organdarǵa jetip, anyqtalǵany ǵana. Áıtpese, keńpeıil qazaqtyń «bir qoı jaı da ólip qalady», «bir maldy qas­qyr da jeıdi» desip, joǵyn izde­meıtin, ury alystan kelmeı, aýyldan tabylsa, keshirimmen qaraıtyn keńdiginiń ke­si­rinen jarııa bolmaı jatqany da az emes.

Naýryz aıynda oblystyq máslıhat tórt túlik maldy jaıý erejelerin bekitti. Jańa ereje ýchaskelik polısııa ıns­pektorlary jáne áleýmettik jeli­ler arqyly malsaq qaýymǵa jetkizildi. Osy arada taǵy bir aıta ketetin jaıt, mal jaıý erejelerin saqtamaǵany úshin ákimshilik jaýap­kershilik qaras­ty­rylǵan. О́ki­nishke qaraı, munyń ózi de mal ıele­riniń jaýapkershiligin arttyra al­maı otyrǵan jaıy bar. Osy jyly 3,5 myń bas maldyń qaraýsyz júrgendigi anyqtalǵan. Mal ıeleri jaýapkershilikke tartylǵan. Oǵan qosa baqtashysyz jaıylymda júrip, kúre joldyń ústine shyǵyp ketip, temir jol toraptaryna tuıaq iliktirgen úsh myńǵa jýyq mal 182 mal qorasyna qamalǵan. Respýblıkalyq jáne jer­gilikti mańy­zy bar jol boıynda qa­raý­syz jaıylyp júrgen mal qansha ret jol-kólik oqıǵasynyń sebepkeri boldy. Adam da, mal da opat bolyp, árqı­ly dene jaraqatyn alyp, beınetke ushy­rap jatyr. Sońǵy alty jyl ishin­de tórt túliktiń qaraýsyzdyǵynan bol­ǵan 49 jol-kólik apatynda bes adam qaza ta­ýyp, 74 adam aýyr jaraqat aldy.

Aýyldyq jerdegi malsaq qaýymnyń negizinen maldyń súmesimen kún kórip otyrǵany belgili. Áıtse de, sol malyna muqııat qaraý, kózden tasa etpeý jaǵy kemshin. Maly kózinen tasa bo­lyp, jazataıym aıyrylyp qalǵan soń ǵana opynady. Mundaıda polısııa qyzmetkerlerine júginedi. Bul arada bir aıta keterligi, keıbir mal ıeleriniń tıisti qujattary toltyrylmaǵan, vete­rınar­lyq tólqujattary joq. Mundaı keleń­sizdikti boldyrmaý úshin tórt ­tú­lik maldy tegis tańbalaý jáne en sa­lý qajet. Maldy tasymaldaǵan kez­­de veterınarlyq anyqtama bolýy min­detti.

– Mal urlyǵyna jol bermeý maq­satynda Polısııa departamentiniń qyzmetkerleri jergilikti atqarýshy organdarmen birlese otyryp mal jaıý­dy uıymdastyrý, tórt túlikti tań­balaý jáne aýyl sharýashylyǵy ja­nýar­laryn sáıkestendirý bazasyna qa­jetti málimetterdi ýaqytyly en­gi­zý máseleleri qaraldy, – deıdi oblystyq Polısııa departamentiniń basshysy­ Armanbek Baımýrzın. Osy jyly ǵana kólikterdiń mal­ǵa so­ǵylýy sebebinen 7 oqys oqıǵa boldy. Bir adam qaza taýyp, 9 jo­laý­shy jaraqattandy. Mal jolǵa shy­ǵyp ketpeý úshin jaǵalaýy­na 15 myń metr qorshaý, Nur-Sultan – ­Shý­chınsk baǵytyndaǵy avtojolǵa jalpy uzyn­dyǵy 10 myń metrden as­tam tor ornatyldy.

Osy arada bir aıta ketetin dúnıe, polısııa kúshiniń jetkiliksizdigi. Ob­lys ishindegi jol myńdaǵan shaqy­rymdy quraıdy. Demek, mal ıeleri óz baǵymyndaǵy janýarlarǵa jaýapty bolýy kerek. Bul jaıynda polısııa qyzmetkerleri de aıtyp otyr.

Osy arada bir mysal keltire kete­lik, bıylǵy 24 qazanda Esil aýdandyq polısııa bólimine shaǵym túsken. Onda Svobodnoe aýylynyń turǵyny jalpy quny 14 mln teńge­den asatyn 49 bas jylqysynyń jo­ǵal­ǵany týraly habarlaǵan. Ile polı­sııa qyzmetkerleri 8 izdeý tobyn uıym­dastyrǵan. Joǵalǵan jylqyny izdeýge jergilikti turǵyn­dar da atsalysqan. Eki táýlik ishinde aýdan aýmaǵyndaǵy barlyq saı-sala, orman-toǵaı súzi­lip shyqqan. Kóp kúsh jumsap, tııa­naqty izdeýdiń nátıjesinde jaıylymnan joǵalǵan jylqylar tabyldy. Sóıtse olar eldi mekennen 15 shaqy­rymdaǵy Qyzylsý ózeniniń jaǵa­laýynan tabylǵan. Árıne, mal ıesi jyl­qylarynyń sáıkestendirý bazasynda tirkelmegendiginen jaýapqa tartyldy. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady.

Sóz sońynda aıtarymyz, bar ja­ýap­­ker­shiliktiń mal ıesi­niń moınyn­da eke­nin taǵy bir qaı­ta­laǵymyz ke­ledi. Bu­ry­nǵy­daı «uzyn arqan, keń tu­saýǵa» saly­nýdyń endigi arada esh qajeti joq.

Aqmola oblysy