Glazgoda ótip jatqan Birikken Ulttar Uıymynyń Klımattyń ózgerýi jónindegi konferensııasy (COP26) negizgi nazardy memleketter jaýapkershiligine emes, jeke sektordyń kúshine aýdarǵanymen este qalmaq. Eger ár eldiń bıligi óz múddelerin úılestirýdiń jolyn tappaı, ujymdyq áreketke bel býa almasa, jeke sektor munyń ornyn toltyra ala ma?
Bul máselede kompanııalardyń jeke nemese kelise otyryp parnıkti gazdar shyǵarylymyn azaıtýy olarǵa qanshalyqty áser etetini ǵana mańyzdy emes. Biraq bul da óte ózekti. Kerisinshe, másele naryqtyń áleýetine tikeleı baılanysty. Qoǵam ıgiligi úshin shyǵarylym kólemin jyldam ári aýqymdy túrde qysqartýdy paıdalaný qanshalyqty durys?
Qarjylyq kapıtaldyń joqtyǵy másele týyndatýy ekitalaı. Birikken Ulttar Uıymynyń Klımat jáne qarjy jónindegi arnaıy ókili Mark Karnı sammıt kezinde parnıktik gazdar shyǵarylymyn nóldik deńgeıge jetkizý maqsatyna 130 trıllıon dollar bólý jónindegi málimdemesi qyzý talqylandy. Mundaı mol qarajatty Karnı basqaratyn, dúnıe júzindegi aktıvterdiń 40 paıyzyn ıelenetin 450-ge jýyq qarjy ınstıtýttary kiretin Glasgow Financial Alliance for Net Zero (GFANZ) koalısııasy beredi.
Biraq bul qarjylyq mindettemege qatysty birqatar suraq týyndaıdy. Eń bastysy, qarjy qalaı jumsalady? Kúsh-jiger álem halqynyń – tutynýshylardyń, jumysshylardyń, únemdeýshilerdiń jáne ınvestorlardyń múddelerine saı kele me, sondaı-aq oǵan laıyq pa?
Osy suraqtardy eskere otyryp, COP26 sammıti kezinde taǵy bir, múmkin odan da mańyzdy tásildi eskergenimiz jón. Halyqaralyq qarjylyq eseptilik standarttary (IFRS) qorynyń Qamqorshylar tobynyń tóraǵasy Erkkı Lıkannen Halyqaralyq turaqtylyq standarttary keńesiniń (ISSB) qurylǵanyn habarlady. Keńes eń aldymen klımatqa qatysty málimetti jarııalaýǵa baǵyttalǵan. Bul alǵa jasalǵan úlken qadam, óıtkeni Pıter Draker aıtyp ketkendeı: «Esepteletin nárse basqarylady».
Qazirdiń ózinde IFRS Foundation qarjylyq esep standarttaryn shyǵarady. Ony 140-tan astam el qajet etip otyr. Memleketterdiń ishki esep berý erejeleriniń negizine aınalatyn mundaı standarttar jyldar boıy álemdik kapıtal naryqtarynyń lingua franca-syna aınaldy. Onyń sebebi qarapaıym. Anyq standarttar aqparattyń shynaıy, salystyrmaly bolýyn qamtamasyz etedi. Osylaısha, taldaýshylar, aýdıtorlar, ınvestorlar, nesıe berýshiler, retteýshiler jáne kompanııa menedjerleri ony paıdalanady.
Osy oraıda, esep berýdegi jalpy standarttardyń evolıýsııasy kapıtal naryqtarynyń jahandanýy úshin mańyzdy. Bul – álemdik kommersııalyq kásiporyndardyń ósý úlesin erkin qozǵalatyn, jeke kapıtal arqyly belgilenetin, júkteletin tártipke baǵyndyrǵan tendensııa. Degenmen mundaı tártip qazirgi ýaqytta klımatqa baılanysty faktorlarǵa júrmeıdi.
Kompanııalar qorshaǵan ortanyń nasharlaýyna ári kináli, ári onyń qurbany. Olar klımattyń ózgerýiniń saldarynan zardap shegedi. Atap aıtqanda, aýa raıynyń jıi qubylyp, tabıǵı apattyń kóbeıýinen, qorshaǵan ortany qorǵaý nemese qalpyna keltirýge qatysty memleketter qabyldaǵan sheshimderden zııan kóredi.
Degenmen mundaı shyǵyndardyń qanshalyqty joǵary ekenin nemese belgili bir kompanııanyń qyzmeti qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty áser etetinin naqty bilmeımiz. О́ıtkeni oǵan qatysty esep berýdiń ortaq júıesi joq. Taza qarjylyq turǵydan alǵanda da bul kúrdeli másele. Klımat pen klımattyq saıasatqa qatysty sheshimderdiń táýekeli kóp. Biraq dáıekti, jan-jaqty esep bermesek, mundaı táýekelderdi ólsheý múmkin emes, sondyqtan onymen kúreske de mán berilmeıdi.
Osyndaı kezde ISSB taptyrmas kómekshi. Árıne, organnyń quzyreti kóp úmit kúttiredi. Keńes qurylǵannan bastap jahandyq turǵyda áreket etedi, sondaı-aq birqatar ındıkatordyń óte kúrdeli jıyntyǵyn qamtıtyn standarttardy qamtamasyz etedi. Árıne ázirge oǵan balama joq. Klımatqa baılanysty táýekelderdi ólsheý ońaı mindet emes. Qazirgi qarjylyq esep berý standarttary kóptegen jyl boıy damyp kele jatqanyn eskersek, bul másele qorqynyshty kórinedi.
Áıtse de ISSB óz mindetin oryndaı alady dep úmittenýge negiz bar. ISSB kompanııalar klımatqa baılanysty táýekelder týraly esep berý kezinde sáıkes kelýi kerek eń tómengi standarttardyń jahandyq «bazalyq deńgeıin» belgileıdi. Osy bazalyq kórsetkish ınvestorlarǵa táýekelderdi álemdik kompanııalar arasynda salystyrýǵa múmkindik beredi. ISSB standarttary ár elge tán memlekettik saıasatqa qatysty kórsetkishterdi belgilemeıdi. Alda-jalda memlekette belgili bir maqsat nemese saıasat júrgizilse, ony qosymsha talap retinde qosýǵa múmkindik bar.
Sonymen qatar basqarý da ISSB tabysynyń ajyramas bóligine aınalmaq. Tájirıbe kórsetkendeı, joǵarydan tómen tapsyrma berýdiń tym kóbeıýi standarttar evolıýsııasyn tejeıdi. Sondyqtan IFRS qory dúnıe júzindegi kapıtal naryǵy organdarynyń ókilderinen turatyn baqylaý keńesinen, táýelsiz qamqorshylar keńesinen jáne standarttardy belgileıtin táýelsiz organ – Halyqaralyq býhgalterlik esep standarttary keńesinen (IASB) turatyn úsh deńgeıli basqarý júıesin qurdy. Ulttyq standartty qalyptastyrýshylar, kópjaqty uıymdar jáne jeke kompanııalar birneshe konsýltatıvtik komıtetter arqyly standarttardy ornatý prosesine úles qosady.
ISSB óz qyzmeti aıasynda IFRS qorynyń keń aýqymdy tásilin qaıtalaýǵa arnalǵan. Ol IASB-tiń baýyrlas keńesi retinde jumys isteıdi. IFRS qory jańa organnyń Baǵaly qaǵazdar jónindegi komıssııalardyń halyqaralyq uıymymen tyǵyz yntymaqtasýynan úmitti. Bul – jergilikti qabyldaýdy jeńildetetin tásil. Sonymen qatar ISSB búkil álem boıynsha birneshe keńsesin ashady.
ISSB qurý tómennen joǵary jáne joǵarydan tómen bastamalardy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq ártúrli uıymdar men tulǵalardyń árekettesýine jaǵdaı jasaıdy. Kapıtal naryǵyna turaqtylyq standarttary qajet. Qundylyq týraly esep berý qory jáne Klımatty ashý standarttary keńesi sekildi uıymdar esep berýdiń alǵashqy tujyrymdamalaryn belgiledi. Sondaı-aq ishinara keı kompanııalarda qabyldanýyn qamtamasyz etti. Klımatqa baılanysty qarjylyq aqparatty ashý jónindegi jumys toby men Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým da mańyzdy jumysqa úles qosty.
Biraq bul kúsh-jiger máseleni ornynan jyljytqanymen, olar kompanııalardy shatastyryp, ekologııalyq taza ónim shyǵaramyz dep aldaıtyn kompanııalardyń kóbeıýine ákelip soqty. Sondyqtan osyndaı bastamalardy bir ortaq qurylymǵa biriktirý joǵarydan tómen qaraı basqarylatyn senimdi bılikti talap etedi. Retteýshi organdar, halyqaralyq uıymdar jáne úkimetter IFRS qorynyń qarjylyq esep berýde standartty ornatýshy retindegi myqty tájirıbesin eskerip, osy mindetti oǵan júktedi.
Klımatqa baılanysty qarjylyq standarttardyń paıda bolýy ISSB qurýdy qajet etedi. Joǵarydan tómenge jáne tómennen joǵaryǵa baǵyttalǵan bastamalardyń pragmatıkalyq qatynasyn qalyptastyrdy. «Qalaýlylar koalısııasynyń» áreketimen birlesip, álemdegi qoǵamdyq ıgilikke qol jetkizýge arnalǵan kúsh-jigerge jol ashty.
Lýkrezııa REIHLIN,
Eýropalyq Ortalyq banktiń burynǵy zertteý dırektory, London bıznes mektebiniń ekonomıka professory jáne Halyqaralyq turaqtylyq standarttary keńesi qorynyń senimdi ókili
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org