Kókseńgir

«Shóli bar halyq – zor halyq», deıdi J.Rýmı. Rýhy bıik, qaısar minez­di ári shydamdy halyq qana shóldi aımaq­tyń qatań tabıǵatyna tótep beredi. Sondyqtan da paıǵambarlar shóldi aımaqty mekendegen ha­lyq­tar­dyń ishi­nen shyqqanyn talaı danalar jazyp ketti. Me­re­ke de shóldi aımaq – Atyraý atyrabyndaǵy Qarabaý aýylyn­da dúnıege keldi.

Bozǵylt jýsan, tikenekti baıa­lysh basqan, saryshunaq jort­qan, aspanynda qyran qa­lyq­taǵan, qurǵaǵan tuzdy taqyr­lar aınadaı jarqyraǵan, ushy-qıyry joq japan dala...

Bul ólkeniń kólderiniń ózi jaı jatpaıdy, túbinen gazy shyǵyp, burq-sarq etip, zy­ǵyr­­dany qaınap jatady. Án­de­riniń ózi qońyrlata salatyn áýen emes, álemet aıqaı, kil mátók maqamdar... Joldy kesip ótken kıikter múıizderin ar­qaǵa qaıqaı­ta salyp, orǵyp-orǵyp quldyraı jóneledi. Beı­nebir qyzǵylt jibek bat­py­raýyqtar jelmen birge jel­pildep, jer betimen qalqyp bara jatqandaı...

Osy aranyń topyraǵy sor, shóbi de ashqyltym, qum shaǵyl­darynyń týyrylǵan tortadaı shymqaı qońyr bolýy – san ǵasyrlar boıy tógilgen kóz jasy men terdiń, qyzyl ala qannyń saldary bolsa kerek. Bir kezde arqaly aqyn Hamıt Erǵalıev: «Men týǵan aımaqta birde-bir basqynshynyń, keý­dem­soq kelimsektiń molasy joq ta, shashylyp jatqan bas súıekter barshylyq» dep ja­zyp edi. Qalaı degenmen de, Hamańnyń bul sózi aqaqı shyn­dyq.

Qarabaý óńiri Asanqaıǵy bastaǵan arǵylardy aıtpaǵanda, áıgili Bóken bıdiń, qazaqtyń baǵyna týǵan ensı­klopedıst-ǵalym, asa kórnekti memleket qaıratkeri Halel Dosmuha­medulynyń, ǵylym men áde­bıet, ónerkásip tarlandary Safı О́tebaev, Rahmet О́tesinov, Salyq Zımanov, Zeınolla Qab­dolov, Ǵabdol Slanov, Járdem Keıkın, Mereke Qulkenovterdiń shyr etip jerge túsip, alǵash ret arqasy tıgen altyn topyraǵy, ata kúldigi.

Jaqsylyq pen izgilik piri Qyzyrǵa­laıssalam Atyraý, Aq­tóbe arasymen jele jortyp ótip bara jatqanynda, qor­jy­nynyń túbi sógilip, óner dáni osy tóńirekke kóbirek sebilip qalǵan sııaqty. Bul óńirdiń bala-shaǵasy shetinen ónerpaz, alǵyr bolatyny sondyqtan shyǵar, bálkim?

Iá, aýany ysqyrta jaryp zýlaǵan, adam alatyn býradaı, ýaqyt shirkin de eńserile tústi. Qashan da, adam ǵumy­rynyń káýsar bastaýy – balalyq, jas­tyq shaq tez ótedi ǵoı. Sóı­tip, armanshyl, ár nársege ba­ıyppen qaraıtyn oıshyl jas, kórikti, naýsha jigit Mereke de el qatarly orta mektepti bitir­di. Negizinen, Atyraý obly­synyń Qyzylqoǵa aýdany mal sharýashylyǵymen aınalysatyn óńir. Sol kezderde pende júretin jerler­diń bárinde «Qazaqstanda qoı sanyn 50 mıllıonǵa jetkizemiz» degen kommýnıstik partııanyń jel-kóbik urandary ilinip turatyn.

Qyryq kún shildede qaıystaı ys­qaıaq­tanyp qaraıǵan, qystyń súıekten óter aıazdarynda kóz­de­ri­nen sorasy, qulaǵynan iriń aqqan, qoı sońynda júrip kártamyshqa aınalǵan, qor bol­ǵan esil jandardyń talaıyn bala Me­reke jastaıynan kórip ósti. Osy bir ómirden esesi ketkenderdiń armandaryn, amanattaryn arqalap Almatyǵa da jetti. Qazaqstandaǵy joǵa­ry oqý oryndarynyń qara shańy­raǵy – Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıs­tıka fakýltetin támamdady. Mereke aǵamyzdyń ózi aıtqandaı: «Ulan-ǵaıyr elimizdiń ár túk­­pi­rinde dúnıege kelip, es bilip, at jalyn tartqan árbir talanttyń óz baǵyn synap, taǵ­dy­rymen betpe-bet keler mekeni – qasıetińnen aınala­ıyn Almaty ǵoı. Biz jeńý men jeńilýdiń, ósý men óshýdiń, taný men tanytýdyń ne ekenin Almatyda túsindik...» deýinde úlken mán jatyr.

Iá, osy bir qazaqtyń kúlli rýhanı baılyǵy shoǵyrlanǵan qazynaly kentinde Qulkenov­tiń shyǵarmashylyq hám basshy­lyq, baspagerlik, qaırat­ker­lik ǵumy­ry bastaldy. Ár jyldary «Jibek jel», «Tań­ǵy samal», «Úreı», «Halel Dos­muhamedovtiń ómi­ri men qyzmeti», «Qazaq­stan», t.b. pro­zalyq jáne pýblı­sıstı­ka­lyq kitaptary jaryq kór­di. Respýblıkalyq «Qazaq áde­bıeti» gazetiniń bólim meń­ge­­rý­shisi, «Jalyn», «Ana tili», «Tańsholpan» basylym­darynyń bas redaktory boldy. Birneshe gazet-jýrnaldyń basyn biriktirgen «Qazaq gazet­teri» AQ-nyń bas dırektory qyzmetin atqardy.

Qalamger áńgimeleri men hıkaıattaryn búge-shigesine deıin sógip, ádeıi ilik izdep oqysań da, oǵash eshteńe tappaısyń. О́ıtkeni bul dúnıelerde oıdan shyǵarylyp, qııalmen kóm­kerilgen eshteńe joq. Bári de óziń kórgen etene tanys tirshi­lik, bárimiz bastan keshken bel­gi­li taýqymet, mehnatty órbitip áke­lip, jalqynyń emes, jalpynyń ortaq qýanyshy hám tragedııasy retinde órge shyǵarady.

Avtordyń sýretkerlik sabaty, shabyt qýaty, oıshyldyq qulashyna ishteı rıza bolasyń. Ol ınemen emdeıtin táýip­she, qalamyn eń jandy jerińe qadaıdy.

Mereke Ábdeshuly sonaý bala kezinen bastap, qaıda júr­se de dańqty jerlesi, joǵary bilimdi ıýrıst, nebir alaman daýlarǵa aralasqan arly advokat, dúıim eldi aırandaı uıytqan kósem ári sheshen, Pe­ter­býrg áskerı akademııasyn altyn alqamen úzdik bi­tir­gen talantty dáriger, kemel aýdarmashy, aıtýly jýrnalıst, basylymdardyń bas redaktory, baspager, ensık­lopedıst-ǵalym, asa kórnekti memleket qaıratkeri, óziniń jolbasshy juldyzy – Ha­lel Dosmuhamedulynyń ǵumyr­namasynan kóz jazǵan joq.

Ol ásirese, tıtan tulǵanyń: «Ádebıet tiliniń qarýy – baspa men mektep. Baspa men mektep degen – adam shoshynarlyq óte qaıratty qarý. Baspa men mektep­te qoldanǵan til elge aqyrynda siń­beı qoımaıdy», degen ósıetin bas­shylyqqa alyp, 1980 jyldardyń aıaǵynda «О́lke» atty jekemenshik bas­pa ashty. Mine, attaı otyz eki jyldan beri «О́lke» bas­pasynan Mákeń shyǵarǵan, mıllıondaǵan danamen taralǵan myńdaǵan kitap, ol istegen ıgi ister, ár jyldary jazylǵan prozalyq, pýblısıstıkalyq eńbekteri búgingi hám keleshek qaýymnyń da qajetine jaraıtyn kórkemdik múlik bolyp qala beredi. Sondaı-aq bul dúnıede kózi joq, artynda izdeýshisi qalmaǵan talaı qalamgerdiń kitabyn baspadan tegin shyǵarý ozıfasyn da ózi atqardy.

Osy oraıda, epık aqyn Hamıt Erǵalıev: «Jaqynda jasym seksenge tolsa da jınaqtalǵan on bes baspatabaq esse – estelikter kitabyn, «Jaqsydan sharapat» degen atpen baspaǵa tapsyrdym. Bul kitapta talaı ultqa qyzmet etken jaqsylardyń esimderi atalady. Osylardaı, qabyrǵaly da, qaıyrymdy azamattar járdemi ásirese, búginderi aýadaı qajet. Bar ma sondaı tulǵalar? Allaǵa shúkir, álgilerdeı jaısań ja­ratylǵan izbasarlary bar eken. Jal­ǵanda jalpaqtaýdy súımeıtin basym, osy joly «Jalyn» jýrna­lynyń bas redaktory, «О́lke» baspasynyń dırektory Mereke Qulkenovti bizdiń aldymyzda ótken el úshin, muqtaj jan­darǵa kórsetken kómegi úshin kók tıyn dámet­peı­tin tabandy tarlan­dardyń tabıǵı jalǵasy der edim», dep aıryqsha tebirenip, aqsaqaldyq alǵysyn aıtady.

Al akademık-jazýshy Zeı­nol­la Qabdolov óziniń jetpis jyldyǵyna oraı Dossorda sóılegen sózinde óksheles kele jatqan inisi Mereke Qulke­nov týraly bylaı deıdi: «Azamat­tyq ári syrshyl poezııanyń aqsha bulty Ábý Sársenbaev pen qazaqtyń qara óleń as­pa­nyn tirep turǵan kúmis baǵan, ǵajaıyp aqyn Hamıt Erǵa­lıevtiń mereıtoılarynda baıan­damalardy ózim jasaýshy edim, Atyraýǵa bet alsa, ekeýi de jan­darynan meni tastamaıtyn. Endi, mine, jetpiske kelgenimde, eki aǵamnyń ekeýi de baqılyq boldy. Shynymdy aıtsam, azdap jalǵyzsyraǵandaı bolyp turmyn. Alaıda muńaıa berýge bolmas, qasyma keshe­gi arys­tardyń kózindeı, ádebıe­timiz ben 

mádenıetimizdiń bú­gin­gi biregeı tirekteriniń biri, myq­ty jazýshy, úlken talant, osy topyraqta týǵan, «Jalyn» jýr­­naly az degendeı, ult apta­lyǵy «Ana tili» gazetin de bas­qaryp otyrǵan, onyń ústi­ne bul azamat ta men sekildi ún­de­meı jazyp, nátıjesin ǵana kórsetetin birtoǵa daryn Mere­ke Qulkenovti ertip kelip otyrmyn...».

Kilkigen qara sózden tek qaımaq súzetin dilmár Qabdo­lovtyń naǵyz shar­shysyna tolyp, asyp-tógilgen bul lebizine qalaısha rıza bolmassyń!

Iá, inileriniń aldyn arshyp, artyn qymtap júretin sol Zákeńniń ózi de búgin aramyzda joq...

Mine, osylardaı ondaǵan aıaýly aǵalarynyń bergen fatıqasy qabyl bolǵan shyǵar, kim bilsin, áıteýir Mereke Ábdeshulynyń asyǵy qaı kezde de búk túsken emes, qalaı ıirseń de dik etip alshysynan jazbaıdy.

Áli esimde, sonaý táýelsiz­digimizdiń alǵashqy jyldary aqshanyń qunsyzda­nýy, memlekettiń shatqaıaqtaǵan jaǵ­­­daıy, eldiń aryp-ashýy – kú­shiktegen syzdaýyqtaı jany­myzǵa batatyn. «Orystyń shóp­ten arzan sorly somy-aı!», dep aqyn aıtqandaı, topan qaýdyr­laq­tardan qutyldyq, 1993 jyl­dyń qara kúzinde tuńǵysh ret tól teńgemiz aına­lys­qa endi. Men ol kezde «Jalyn» jýrnalynda qyzmette edim, bas redaktor Mereke Qulkenov bolatyn. Jumystyń sońyna qaraı aıaqastynan dastarqan jaıyla qaldy. «Bul neniń qurmeti» dep ań-tań bolyp tur­ǵanymyzda, Mákeńniń júzi gúl-gúl jaınap: «Jigitter, qyzdar, óz aqshamyz dúnıege keldi, endi ushaqpen azar-alla dep Máskeýden keletin orys­tyń saban aqshasyna táýeldi bolmaımyz. Bul – uly meıram. Qudaı endi kósh-kóligimizdi túzete kórsin, bárińdi osy bir saltanatty da, tarıhı kúnmen quttyqtaımyn», dedi. Biz tól teńgemizdiń shyǵýyna onsha mán bermegen ekenbiz, basshymyzdyń asta-tók qýanyshynan keıin oılanyp qaldyq. Osy oraıda, Qaltaı Muhamedjanovtyń: «Biz táýelsizdik aldyq dep, bórkimizdi aspanǵa atyp jat­qan­da, Halıfa Al­taıdyń sol­qyldap jylap turǵanyn kórip edim...», degen sózi eske túsedi.

1993 jyly Ata Zańymyz qabyldanar tusta da Mereke aǵamyzdyń oı eleginen ótken ondaǵan ózekti maqala jýrnalda jarııalandy, bul da onyń osy bir asa mańyzdy qu­jat­ty talqylaýǵa beıjaı qarama­ǵandyǵynyń aıǵaǵy edi.

Qazir biz orys tilinen qaı­da qashyp qutylarymyzdy bilmeı pushaıman bolýdamyz. Qudaıtaǵalanyń qazaq halqyna tókken meıirimi sheksiz ǵoı, baq juldyzy talaı ret mólteńdep jerge túsip, qasymyzǵa keldi. Átteń, sol bir altynǵa bergisiz mezetterdi túk istemeı, tárk etkenimizdi oılasaq, shytyr jegen túıedeı teńselemiz.

Keshegi erkindiktiń eleń-alań sha­ǵynda elimizdegi orystardyń ózi qazaq tilin úırenýge jantalasa kirisip edi. Amal ne, ózimizdiń boıkúıezdigimizden bári adyra qaldy, ózge ult­tar da qolyn bir siltedi. «Orystanǵan bura­tana orystyq patrıotızmdi shekten shyǵara júzege asyrady» degen Lenın sózi aına-qatesiz shyndyqqa aı­naldy. Mereke Qulkenov «Ana tili» ulttyq aptalyǵyn basqarǵan jyldary tildi bura tartatyndarǵa batyl tosqaýyl qoıdy. «Ińirde shapqan jaý jaman, irgeden shyqqan sý jaman» degendeı, til máselesinde óz aramyzdan shyq­qan keraýyz­darǵa, dıaspora ortasy­nan attandaǵan dúmbilezderge talaı ret baspasóz arqyly maıdan ash­qanyn kózimiz kórdi. Ol ásirese, til má­se­le­sine kel­gende alabóten ymyrasyz edi. Tipti, jaı suhbattasýdyń ózinde «ja­nymyzdyń rahaty hal­qymyzdyń sııa­paty, rýhy bolǵan tilimizge tıisse, aıanatyn eshteńe joq» dep qaralaı shamyrqanyp otyratyn.

Mine, qýansa, shyn qýanatyn, jaýlassa, kindikten qan keshe júrip jaýlasatyn, tartyssa, taralǵy úzilgenshe tartysatyn osyndaı tarlandardan aınalyp ketpeısiń be? Men Mereke Ábdeshulynyń osy qasıetine, qaısar minezine tánti bolamyn. Ásili, biz aıtyp júrgen qaıratkerlik, memleketshildik osy bolar, bálkim? Keshegi Alash alyp­­tarynyń, el qam­qorlarynyń ómir­­baıan­daryna qarap otyrsaq, áýeli olar­dyń jýandarǵa degen jastyq je­likpen bastaǵan kıkiljiń, qy­­­sas­tyǵy barǵan saıyn te­reń­dep, aqyry el, halyq, tý­ǵan jer taǵdyryna alańdaý, otar­shyldarǵa degen bitispes kúreske aýysady. Baýyrynda eshbir jota, belesi joq, taqyr jerden aspanǵa oqtaı atylǵan Klımandjaro shyńy sııaqty, olar qaryndas halqy, qasıetti baıtaǵy jolynda mehnattyń neshe atasyn shege júrip, ózderi de birte-birte daý-damaısyz halyqtyq tulǵaǵa aınala bas­taıdy.

Iá, kúlli taǵdyrymyz jaz­mysh­ta bultartpastaı bekitil­gen, mórlengen. Alaıda bári osylaı eken dep esekshe búl­kildep, bir ýys jalǵannan qam-qareketsiz óte shyǵýǵa dátiń barmaıdy.

Tiri oralmaıtyndaryn bile tura, qaıtpas jiger, qajymas rýhpen talaı márte joryqqa attanǵan keshegi ult-azattyq kóterilisiniń batyrlaryndaı, ólara shaqta Mereke de ult múddesiniń uly maıdanyna ses­kenbeı enip ketti.

Biz qaıdan ósip-óndik, biz kimbiz jáne qaıda baramyz? Osy úsh máńgilik saýal áli kúnge qazaq aspanynda ımansharttaı ilýli tur. Árbir zerdeli adam osyǵan jaýap izdep jantalasady. Bir kezde Ǵabıt Músirepov: «Sender Hemıngýeı deısińder, sóz joq, shyrqaýdaǵy jazýshy, biraq jazýshy tabıǵaty bir bol­ǵanymen onyń daýysy da, ýaıymy da bólek qoı... Olar bardy aman alyp qalsaq dep júrgen, biz joǵymyzdy túgendep, joǵaltqanymyzdy taýyp alsaq dep júrgen jandarmyz», dep olardan maqsat-múddemiz basqa ekenin, tipti, qazaq jazýshylarynyń ıinine túser zilbatpan júkti abyzdaı bezbendep, aıqyndap bergen edi.

«Qaıratty erge baq turar, qatty jerge qaq turar» dep qazaq teginnen-tegin aıtty deı­siń be? «О́nerpaz bolsań – ór bol!» degen naqyl jáne bar.

Qalaı degenmen de, Otan­dy, Ultty, kúlli rýhanı múká­malyńdy aman alyp qalý jolyn­daǵy joıqyn kúreske yn­jyq, jýas, bosbelbeý, sám­sú­girler aralasa almaıdy. Mun­daı jon arqańdy di­rildeter ala­pat iske azýly da aıbarly, tez kúırep ketpeıtin beren júrekti, qara jerge keme júr­gizetin qajyrly, qolynan da, tilinen de keletin qaısar jandar kerek.

Mine, osyndaı almaǵaıyp kezde rýhanı joqshynyń, ulttyq kúres maıdangerleriniń biregeıi – Mereke Qulkenov ekenin atap ótpeske bolmaıdy. Ádebıet, mádenıet, rýhanııat sala­syndaǵy uzaq jylǵy eńbegine oraı ol «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń, bir­neshe medaldyń ıegeri, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińir­gen mádenıet qyzmet­keri, Prezı­dent syılyǵynyń laýreaty. 

Otyz jyl boıy sary aýrýdaı sozylyp kele jatqan til máselesi, ekonomıka, ekologııa túıtkilderi, munaıshylar muńy, jany siri jemqorlyq, kerdeń­degen kelimsekter, aı­dyń-kúnniń amanynda qazaq ultynyń deni kedeıshilikke urynýy, shetelge bala satý sora­qylyǵy, jer satýǵa baılanys­ty saqaǵa quıǵan qorǵasyndaı salmaqty oı-tujy­rym­dary «Bizdiń qoǵam» atty pýblısıs­tıka­lyq kitabynda aıryqsha kórinis tapty. Keshe ǵana dú­nıe salǵan qazaqtyń áıgili aqyny Esenǵalıdy aza tutqan, saı-súıegińdi syrqyratqan, joqtaýǵa bergisiz essesi qandaı!

Jalpy, Mereke qalamynyń sultan­dyǵyn tanytatyn osyndaı sulý da salıqaly dúnıeleri ǵoı!

Kógenniń burshaǵyndaı tizi­lip, kúnder, jyldar sybdyr­syz syrǵýda. Keı­de jol ústinde nemese jastyq týraly ásem ánniń quıqyljyǵan qaıyrma­synda ıakı uıqysyz túnderde baıqatpaı jyljyp bara jatqan ómirdiń buralań soqpaǵy eske túsip, júrekti shymshylaıdy. Alys jolǵa atyńdy daıyndap, «Yldıǵa qaraı shapsań, er attyń moınyna keter» dep artyna quıysqan, «órge shapsań jaıasyna keter» dep aldyna ómildirik baılaǵan, sadaǵań bolýǵa daıyn marqum áke-shesheń, baýyrlaryń oıǵa oralady. Sonaý kóz ushyn­daǵy aq Oıyldyń aıdynynda saýyrlary jylt-jylt etip, saǵymǵa batyp-shyǵyp, jú­zip-oınap, saıran salǵan sahara su­lýlaryndaı, samala jas­tyqtyń salqar kóshi en­di se­ni­men de qol bulǵap qoshtas­qan­daı bolady...

Iá, jasyń qanshaǵa kelse de, «bes kúndik dúnıe shirkinniń on kúndik arpalysy bar» degendeı, tirshiliktiń qybyr-jybyry qaıran ýaqytyńdy jona túsedi.

«Konechno, vek eksperımentov,

Nad namı – ınteresnyı vek...

No ot shekochýshıh momentov

Ýstal kýltýrnyı chelovek»,

dep, aqyn Igor Severıanın óner ada­mynyń kúrdeli de, mazasyz mezet­terin dál baıqap, jiti ańǵarǵandaı-aý! Qalaı degenmen de, bizdiń ólkeniń eń bıik quzy – Imanqara – Qoıǵaranyń basynan bult arylmaıtyny sııaq­ty, Merekeniń de oısyz júr­gen kúni joq deýge bolady. Onyń basy beıne bir tosyn oı­lar­dyń, ıdeıalardyń marten peshin­deı, ylǵı shoq shashýmen jatady...

Oı shylbyryn shýmaqtaı kele aıtarymyz – Mereke Qul­ke­novtiń migir kórmeıtin ǵumyr kúımesi sharshamaı-shaldyqpaı, ónerdiń kerýen jolynda artynda býdaq-býdaq shańy shúıkelene sozylyp, shyǵandap barady...

Jumabaı Qulıev