Saıasattyń doly daýyly yshqyna soǵyp turdy. Qap-qarańǵy túnde tars-turs atylǵan oq bir sátke toqtaǵan joq. Býyrqanǵan kisi atýshylar qara túndeı túnerip qara mashına ishinde myltyqtaryna oqtaryn álsin-áli salyp, dúleılikpen ersi kúlisedi keıde. Keýdeden oq teskende ókire qulaǵan adamdardyń qany shashylyp jatqanyna miz baqpaıdy. О́likterdiń kıim-keshegin tintip, altyn, kúmis zattary, táýir kıimderi bolsa bólisip alyp, denesin tereń shuńqyrǵa laqtyrady da kúledi. Ajal shashqan aýyzdarynan «jaýdyń jazasy» dep esalań oı aıtsa da kúledi. Bularda sezim joq, aıanyshty bilmeıdi. Qara daýyl saıasattyń oryndaýshysy bolǵandaryn maqtan kóredi. Arman-maqsattaryn saıasattyń kóleńkesi, kósemniń sýret elesinen ǵana taýyp, ózderin erekshe adammyn dep sezinedi. Jańa qoǵam ornatýda «batylmyz», «ójetpiz», «saıasatqa ádilmiz» dep keýdelerin órlikke bıletedi.
Qara mashına elý úıli Qarakól aýylyna da kelgen. Shirengen shıkil sary ıyǵyndaǵy shenin bir sıpap:
– Aqsaqal saıasatty bilesiz, elde «jaý» bar ma?
– Shyraǵym saıasat meni, men saıasatty qaıtemin. Keńes ókimetin kórkeıtemin dep eńbek etemin, aýzyń jaý bar ma dep suraýǵa qalaı barady? Lenınshil adamdar jaý bola ma eken? – degen Bekqazynyń sózine shendi tosylyp qalyp: «Jel ótinde, jer shetinde ómir súrseńiz de Lenın ıdeıasymen kóńilińdi shattandyrǵanǵa uqsaısyń, á?» dedi.
– E, inim eldiń joǵyn túgendeseńder, basy artyǵy bolsa qolyn kisendep áketpeseńder saıasatty jaryq nur dep túsinemin. Átteń, inimdi seriktik uıymdastyryp, kolhoz atanamyz dep júrgende ótirikshilerdiń jalasymen túrmege áketti. Lenınniń saıasatyn jalaqorlar túsinbeı halyqty qorlaýǵa aınaldy, – degen Bekqazynyń da túrmeden orny bolar edi. Qyzyl jaǵalyǵa mundaı qart túrmeniń asyna shyǵynnan basqa paıdasy joq dep esepteldi.
– Adamdardyń ózin ózi asyrap tiri júrgenin kópsinip, ómirden góri ólimdi tezdetýdi kósemderimiz jón dep saıasattandyrǵan sekildi. О́ıtkeni Keńes ókimetiniń búkil halqyn asyraý ońaı emestigin, álemdegi eń mesheý memleket ekenin túsinse kerek Jer halyq komıssary V.G.Iаkovenko Stalınge jazǵan hatynda: «Keńes ókimeti er adamdardyń táýir ómir súrgisi keletinin unatpaıtyn sııaqty» dep jazsa, komsomol múshesi Pınegın «árbir jumysshy jalǵyz jekemenshigindegi aty nemese jalǵyz iri qarasyn tegin esebinde satsa, sharýashylyq qalaı órkendemek?» dep dabyl kótergeni de ashtyq qysa bastaǵanyn dáleldeıtin qujattar edi.
Al Novosibir, Barnaýl, Omsk óńirlerindegi astyq óndiretin sharýashylyqtardyń 65 paıyzy kýlaktardyń menshiginde edi. «Olar Keńes ókimetin jyly qabyldaǵan joq, dedi ombylyq qart Esenqul. – Ashtyq el shetine kelse órtteı jalmaı bastaǵanyn kórgenbiz. Komsomol jastar tańnyń atysy, kúnniń batysy deısiń be, kóshe-kóshelerde ashtan ólip jatqandardy jınap, janymyz qınalyp, kókiregimiz qaıǵydan kúpti bolǵan kezeń umytylar ma? Mine, solaqaı saıasat qyrǵyny degendi aıtýdyń ózine kóńiliń daýalaı bermeıdi. Ashtyq ajalynyń sheńgelinen qutylǵandar az edi».
«Saıasattyń myń qubylǵany talaıdyń ómirin úzdi, talaıdy bosqyndyqqa ushyratty, ásirese, azǵantaı ulttarǵa jaýlyq pıǵyl kúsheıdi», dedi nemis Geıs. Aıta ketelik, Omby ákimshiliginiń keń bir bólmesinde «Qazaq mádenı ortalyǵy», «Nemis mádenı ortalyǵy» ulttyq múddelerine sáıkes jumys atqarady. Maqsattary – qandaı salada qyzmet atqarsa da dini, tili, dilin umytpaı búgingi urpaqqa nasıhattap, tatýlyqpen tirlik etý.
Esenquldy ádebıetshi, tarıhshy, ómirden túıgeni kóp shejireshi dese de bolady. Pikirlesip otyrǵanda eńsegeı boıly nemis azamaty keńsege kirdi. Júzi tanys, kózime ottaı basyldy. Aman-saýlyqtan keıin «Aqmola oblysynda bolǵan joqsyz ba?» dep qaldym. Ol kúlimsirep «Týǵan jerim – Atbasar aýdany» dep qazaqsha til qatty. «Keńes ókimeti qulaǵannan keıin nemister Germanııaǵa údere kóshti ǵoı. Odaq boıynsha on-on bes jylda eki mıllıondaı nemis tarıhı Otanyna oraldy. Bes-alty jyl tarıhı mekende ómir súrdim. Nesin jasyram, tártip, tárbıemiz ózgeshe, beıne jat bop kórindi de Ombyǵa qaıta oraldym», dedi de Geıs úzilgen oıyn qaıta jalǵady. «Qazaq halqy «Kindik qanyń tamǵan jer qadirli, kimniń jerin jerleseń, sonyń sýyn sýla, asaý oıyń týǵan jerińmen qalyptasady» deıtin edi. Rasynda, Keńes ókimetiniń júıesi, saıası tárbıesi bolsyn, qazaqtardyń darqandyq peıili bolsyn, jas kezden úırenisken qalypty umytpaı, ózge mekende ógeısip turady ekensiń. Taǵdyrmen talasý qıyn, armanyń sharq ursa da, ótken kúnder elesindegi jaqsylyqtar janyńa tynyshtyq taptyrmaıdy. Sóıtip Ombydaǵy Reseı-Germanııa birlesken óndiris ornyna jumysqa ornalasyp tirlik etip jatyrmyn. Sibir óńirinde ómir súrgen nemisterdiń tarıhyn, bastan ótkizgenderin bilip, urpaǵymyzǵa tanystyryp, kózimizdi ashqan artyq emes qoı», dedi.
Úırenisken el men jerdi qımaı, «osy jerde týdyq, ólsek osynda ólermiz» degen nemister de az bolmaǵan. 1925 jyly Sibir ólkesinde 26 424 nemis óndiris ornynda jáne sharýashylyqtarda eńbek etse, Qulyndy dalasyndaǵy seriktestikter men ujymsharlarda astyq óndirý, mal ósirý sharýasyndaǵy nemisterdiń jıyrma paıyzdaıy atylyp, túrmege túsip, jer aýdarylǵan eken. Aýdan boıynsha azyq-túliktiń 11,5 paıyzyn óndirgen nemister shetelge ketken nemistermen baılanystaryń bolǵan, Keńes ókimetin qulatqylaryń kelgen, shpıonsyńdar dep aıaýsyz jazalanǵan.
Keńes ókimetinde «Qyzyl terror» zulymdyǵyn keýletip, sany az ulttardyń kózderine kók shybyn úımeletip, kórsetpegen beıneti qalmaǵan. Aıaǵyn attaǵan saıyn ajal ańdıdy, quryp ketýge taqaǵan qasiretti oqıǵalary tarıh betterinde qaldy. Tirliktiń astan-kesteni shyqty. О́li toqyraý, aıýandyq saıasat tiri qalǵandaryn úreımen baǵyndyrýǵa múmkindik aldy. Adam úreı arqyly rýhynan aıyrylyp, kisilik qalpyn joǵaltady. Tiri júrýi úshin pende opasyz, satqyn, jaǵympaz, páleqor, túrli zulymdyqtyń qurbany bolyp azyp-tozyp bitedi. Úreımen ólgen rýhtyń qaıta qalpyna kelýi ekitalaı. Úmit, senimin joǵaltqan pende aıýandyq tirlikti tabady. Dos deıtiniń zalymdyq oılaıdy, súıgen jarym degeniń ázázildik jasaıdy, qaıǵyly, qam kóńil, muń-sherli júrek jaqsylyqqa talpynbaıdy. Jadaý kóńildi ajal arbaıdy. Súlesoq ómir basty taýǵa, tasqa soqtyrady.
Adam qanynyń sýdaı aqqan kezi bastalysymen 1927 jyly aqpan aıyndaǵy OGPÝ-dyń dereginde Ombydan 175 otbasy Kanadaǵa ótip ketkenin dáleldeıdi. Mundaı tarıhı derekterdi Geıs te biledi, muraǵat aqtarǵanda ózimiz de tanysyp oqıǵaǵa qanyqtyq.
– Jaýyzdyqtyń ne túrin oılap tapqan qasıetsizdiktiń deregin estisem, janym shoshıdy. Odaq qýǵyn-súrgin jyldarynda mıllıondaǵan adamynan aıyrylsa, talaıdyń kózinen aqqan qandy jas umytylar ma?! Qýǵyn-súrgin, terror revolıýsııamen birge bastaldy. Eń soraqysy, adamdarǵa jaryq dúnıeni kópsingendeı jıǵan-tergenin, mal-múlkin tartyp alyp ashtyqqa uryndyrdy. Bala kezimizde Ombynyń temir jol vokzalynda kún saıyn ashtan ólgenderdi jınap úlgere almaıtyn edik. Olardyń bári Qazaq elinen shubyryp kelgender bolatyn. О́ler aldynda zarlaǵandardyń qulaǵymda úni qaldy, – dep Esenqul túrli qyrǵyndarda aqyldylar, danalar, oılylar aldymen óletinin jan tebirene aıtty. Sál únsiz qalǵan ol búgingi erkindikpen aıqyndalǵan derekterdi urpaqqa jetkizýdiń mańyzdylyǵyn da tilge tıek etti. Qazaq ultynyń da basyna tóngen qaıǵy muhıttaı tereń, qan darııasy sheksiz edi.
– Tutqyndaý saıasatynyń sumdyǵy 1928 jyldyń qańtarynda I.V.Stalınniń Sibir ólkesine kelip Novosibir, Barnaýl, Rýbsovsk, Omskidegi partııa-sovet aktıvterimen ótkizgen keńesinen keıin ile-shala bastaldy. OGPÝ dereý tutqyndaý áreketin qolǵa aldy, – deıdi Altaı ólkesi muraǵat basqarmasynyń bastyǵy G.D.Jdanova. «Jurtty atyp jatty, túrmege topyrlatyp jaýyp jatty. Mysaly, Rempel Iаkov Martınovıchtiń jekemenshiginde on úsh gektar eginshilik jeri, eki jylqysy, eki sıyry, bir qoıy bolsa, kiris paıdasy 500 rýbl, salyq tólemi naqty, sóıte tura ol kýlak bolyp jazalanady. Odan da soraqysy «úshtik» pen OGPÝ-dyń 31.Ch111-30 jylǵy №185 qaýlysy boıynsha Iа.P.Peters, M.S.Kırıchenko, I.A.Plohotnıkova, I.M.Vınter, D.F.Neıfeldterdi atýǵa úkim shyǵarylsa, 25 adamdy konslagerlerde on bes jyl merzimde túrmege jabý jazasyn bergen. Qýǵyn-súrginniń bir kúngi qasireti osyndaı. Biren-saran nemister temir jol boıymen jaıaýlap Germanııaǵa ketip, jolshybaı talaıy ashtan ólgen. Sibir ólkesindegi halyqqa OGPÝ-dyń qara myltyǵy kezengen kezde talaılar jazyqsyz da japa shekti. Qasiretti qaıǵydan Odaq teńselip jatty, muraǵattaǵy ár qaǵazdy qozǵasań qan jylaǵan adamdar kóz aldyńa elesteıdi, saı-súıegińdi syrqyratady...», deıdi ol.
Keńes Odaǵynda qýǵyn-súrgin 1927 jyly bastaldy. Onsyz da ashtyqtan eńse kótermeı, qyrylyp jatqan halyqty tún uıqysynan shoshytatyn úreı kezdi. «Stepnaıa pravda» gazetiniń 1929 jylǵy 48(255) sanynda «Reseı soǵystarda halqynyń ekiden bir bóliginen aıyryldy, 1 mıllıon 700 myń adam óldi, 300 myń adam jaralandy, 500 myń adam shetel tutqynynda óldi. Germanııa halqy 67-den 65 mıllıonǵa azaıdy, Avstro-Vengrııa 52 mıllıon halqynan 49 mıllıonǵa, Fransııa 39-dan 35 mıllıonǵa azaıdy. Soǵystyń úsh jylynda Anglııa, Fransııa, Germanııada ólim 7,11 paıyzǵa ósti. Birinshi dúnıejúzilik soǵys zardaby osyndaı bolýymen qatar jer sharynda ıspan tumaýy 12 mıllıon adamdy jalmap ketti» dep jazady. Mundaı adam shyǵyny qazaq elinde de boldy. Ispan tumaýy da talaı qazaqty ajalynan buryn o dúnıege áketkenin babalardan qalǵan sózder rastaıdy. Osyndaı aýmaly-tókpeli kezde halyq zaryn shekse de tirileri bolashaqtan úmitin úzbedi. «Keńes ókimeti jarylqaıdy» degen senim myqty edi. Kapıtalıstik qoǵamnan kórgen zábirden túńilip, býrjýazııalyq saıasatqa jıirkenishpen qarady.
Keńes Odaǵy birtutas ádiletti memleket atanyp, aıbaryn álemge tanytqan tusta erkindik ańsaǵan halyqtyń bas kóterýleri jıilegenin gazet habarlarynan bilemiz. «Stepnaıa krestıanskaıa gazetanyń» 1927 jylǵy 30 tamyzdaǵy №142 sanynda SSSR SIK-tiń sessııasy 1927-1928 jyldyń bıýdjetin qarap 6 mıllıard 88 myń rýbl qarjy bólingeni týraly jazylǵan. Bul qarjy erkindik ańsaǵan eldiń qajetin ótedi me, ótemedi me, ony ýaqyt tarıhtyń qarańǵy qoınaýyna jasyryp tynǵan. Aqparat quraldaryndaǵy habarlarda Aral balyq zaýytynda 500 myń sentnerden balyq óndirilse, onyń ónimi de ash-jalańashtardyń ómir, tirligine buıyrmaı basqa jaqqa jóneltilip jatqan kórinedi.
Edil boıynan 23 mıllıon halyqtyń jer aýdarylýy Stalınniń buıryǵynyń kesiri edi. Olarǵa azyq-túlik, úı jaǵdaılary qupııa tapsyrystarmen nátıjeli qaralsa, jergilikti jerlerde olardy tartyp alý, tonaý, zábir kórsetý oryn aldy. «Aktıýbınskaıa pravda» gazetiniń bir sanynda: «Jetiqara aýdanynyń RPS mekemesiniń bastyǵy Molchanov: «eger jumys isteı almasań ashtan ól, óligińdi ıtime jegizem!» dep qazaqtardy qorlady depti. Shovınıstik kózqaras basqa jerlerde de baıqalǵan. Ashtyq, zorlyq, zombylyq, ar-namysty qorlaý, ólimshi etý, mazaqtaý, túrli jazalaýǵa shydamaǵan halyq narazylyǵyn kúsheıtti. 1929-1932 jyldarda 372 kóterilis bolǵany azdap aıtylady. Biraq tolyq zerttep, shyndyqty keler urpaqqa ashyq jetkizetin mezgil jetti.
Orys tildilerdiń qazaq jerine qonys aýdarýlary tolassyz júrgizilip otyrǵan. Máselen, Aqbulaq aýdanyna 388 shańyraq kóship kelisimen bılikti qoldaryna alyp, sharýashylyqta jergilikti qazaqtardy shettete bastaǵan. Osyndaı qorlyq ereýil, kóterilis týǵyzbaı qaıtedi. Erkindiktiń naqty jolyn ańsaǵan kóterilisshiler kósemderiniń esimderin tarıhymyzǵa altyn áriptermen jazýymyz kerek edi.
Qyzyl jendetterdiń saıasatyna maldanǵandar shyndyqty aıtýǵa batyly jetpeı, ulttyń danalary men uly tulǵalaryn túrmege jaýyp, atyp, tipti tuqymyna deıin joıýǵa baǵyttaldy. Saıasat qarapaıym halyqty qoldaý emes, qorlaýǵa aınaldy. Oǵan Álıhan Bókeıhanuly, Jahansha Dosmuhambetuly, Ahmet Baıtursynuly, Mustafa Shoqaı men Alashtyń kósh bastar basqa da kósemderiniń taǵdyry dálel.
Halyq aýzynda «Sýjúrektik túbińe sol jetedi, ólim, úreı – aǵaıyndy ekeýi» degen sóz qaldy. Ony túsingender kúrsiner, túsinbegenge báribir. 1931 jyly Batpaqqara aýdanynda 46 246 otbasy bolǵan. Tárkileý, tartyp alý dúrildegen tusta qarý asynǵandardan dirildegender maldaryn soıyp etin jerge kómip, ózen, kólge tastap, qorqynysh, úreımen jappaı ashtyqqa ózderi urynǵan. Qarapaıym esepke júginsek, 46 246 otbasynyń árqaısysynda 4 adamnan boldy degende, 184 984 adamnyń ashtan qyrylǵanynan, qalǵany 12 884 bolsa, ajalynan buryn ólgen 172 100 adamnyń obaly kimge? Qyzyl jendetterge me? Bul bir aýdandaǵy bir kezeńdegi qandy qyrǵyn kórinisi bolsa, qazaq elinde qansha aýdanda qanshama halyq qyrylǵanyn aıtyp jetkizý qıyn.
Goloshekınniń nusqaýymen Stalınniń kelisimi boıynsha 1930 jyly 20 aqpanda Ortalyq Komıtettiń: «Ekonomıkalyq jaǵynan artta qalǵan ult aýdandaryndaǵy kollektıvtendirý jáne kýlaqtarmen kúres týraly» qaýlysyn oryndaý maqsatynda belsendiler joıqyn zulymdyq tanytyp, súrgindi bastaǵan. Qazaqstandy qazaqtardan tazartý úshin kolhoz múlkine qol suqqan adam atý jazasyna buıyrylatyn bolǵan. Muny estip úreılenbeı, záreń zár túbine ketpeı kórsin. Shalqar aýdany hatshysynyń myna haty: «Shalqar aýdanynyń 18 aýylynda 58 sharýa,733 adam «nan ber, toıyndyr, jumys jasaımyz, egin egemiz!» dep otyr. Aýdanǵa VKP raıkomnyń jáne KSNK-nyń 1931 jylǵy qaýlysy bola tura ashyqqandarǵa kómekke azyq bes-alty aıdan beri jetkizilgen joq» degen hat obkom hatshysy Jarmuhambetovke, oblatkom bastyǵy Ivanovqa jazylypty. Mundaı zobalańda, topalań qyrǵynda aldymen kisiligi myqty, ajaldan buryn adaldyǵyn oılaıyn eldegi jaqsylar óledi.
Ashtyq qazaq elin bútindeı qaýsatyp, úrerge ıt, tigerge tuıaq qaldyrmaı jatqanyn bile tura Máskeýdiń tapsyrmasymen kóship kelýshiler toqtamaǵan. Aqbulaq, Qostanaı jáne basqa eldi mekenderge Reseıden 3 777 otbasy, 13 427 adam kóship kelgen. Olarǵa birden 3 500 put astyq bólip berilip, úıge ornalastyrǵan. «Mal-múlkin tárkileýge úlgermedik» degen OGPÝ bastyǵy Tıtov pen SPO bastyǵy Dýhovıchtiń qoly qoıylǵan obkomǵa tapsyrǵan «Torǵaı aýdanynda kúnine 25 adam ashtan óledi, Obaǵan aýdanynda 300 adam, Betbaqarın aýdanynda – 585 adam, Semızorda – 10-15 adam, Oıyl aýdanynda 181 adam ashtan ólgen, Meńdiqara aýdanynda eki aıda halqynyń elý paıyzy isip, keýip ketken, ólim aldynda» degen málimetin de OGPÝ hatqa tirkep kórsetken. Mundaı hat-habarlar Máskeýge deıin jetip jatqan. Biraq ashtyqtyń lańyna toqtaý salyp, kómek berýdi Máskeý qaperine de almaǵan.
OGPÝ-dyń shyndyqty aıtyp shala búlinýi de saıasattyń myń qatpar qýlyǵy deýge saıady. О́ıtkeni «ashyqqandarǵa kómek kórsetý úshin adamdar jiberip, jaı-kúıdi naqty anyqtadyq, baı-kýlaktardyń zymııandyq áreketi boıynsha qylmyskerlerdi túrmege jaýyp, shara qoldanyp jatyrmyz, sosıalızmniń adal isin búldirgishterge jol bermeımiz» dep ózeýrep, qyrǵyndy jalǵastyra bergen.
Ashtyq 1934 jylǵa deıin toqtamaǵan. «Yrǵyz aýdanynda120 adam ashtan óldi, dep jazady aýdandyq partııa komıtetiniń sekretary. – Eki jetim balalar úıinde – 470, Yrǵyz ınternatynda 300 bala bar. Olardy azyq-túlik kıimmen qamtýǵa jospar boıynsha 419 039 rýbl kerek bolsa, alǵanymyz 54 372 rýbl, turmys aýyr, ash-jalańashtyqqa kómek jetpeı jatyr».
1931 jyly13 aqpanda Goloshekınniń «Stepnaıa pravda» gazetinde jarııalanǵan baıandamasynda «Astyq daıyndaý kompanııasynda respýblıka boıynsha 182 aýdan josparlaryn oryndaı almady. Et óndirý maıdanynda da keshirimsiz kemshilikter jeterlik, 1 sáýirden bastap 700 myń tonna et daıyndap, Otanǵa jóneltýge tıistimiz» dep jatsa, revolıýsııaǵa deıin ár úıde 40-50 mal bolsa, kedeılenip ashtyq aýyrlyǵyn tartyp, aman qalǵan úılerdiń árbirinde birer bas mal qalǵany anyq. Ony da belsendiler tartyp alǵan.
Tabyl QULIIаS,
Jazýshy
Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»