Elbasy usynysynan bastaý alǵan uıym

«Shanhaı bestigi»

Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń qurylý tarıhy sonaý Keńes dáýirinen bastalady. KSRO men QHR arasynda eki eldiń de Qarýly kúshterin qysqartyp, Keńes-Qytaı shekarasyndaǵy senimdi nyǵaıtý jónindegi kelissózder 80-shi jyldardyń basynda-aq bastalǵan. Biraq keıinnen Odaq tarap ketti. Sondyqtan Qytaımen kelissózderdiń jańa kezeńin qalyptastyrý qajet edi. Osyǵan baılanysty 1992 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Mınsk qalasynda burynǵy Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan memleketter – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstannyń Qytaı Halyq Respýblıkasymen shekara máselelerin retteý týraly Birlesken komıssııasy qurylǵan bolatyn.

Kelissózge qatysýshy jaqtar túıindi máselelerde bir sheshimge kelip, 1996 jyldyń 26 sáýirinde Shanhaıda bes eldiń basshylary álemniń dıplomatııalyq tájirıbesindegi asa mańyzdy qujat – Ortaq shekara aýdanyndaǵy áskerı senimdilik sharalary jónindegi kelisimge qol qoıdy.

Bir jyldan keıin, 1997 jyldyń sáýirinde «bestik» elderiniń kóshbasshy­lary Máskeýde Qarýly kúshterdi qys­qartý jónindegi kelisimge qol qoıdy.

Bul qujattardyń ereksheligi – olar­dyń Azııa qurlyǵyndaǵy saıası-áskerı saladaǵy buryn-sońdy bolmaǵan teńdesi joq sıpatynda. Kelisimderge qol qoıý arqyly burynǵy KSRO memleketteri jáne QHR arasyndaǵy shekarada senim sharalaryn nyǵaıtyp, júz shaqyrymdyq aımaqta qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany qysqartýǵa qol jetkizildi.

Qaýipsizdik salasyndaǵy bul ýaǵda­las­­tyqtar óńirdegi memleketterdiń bar nazaryn óz ekonomıkalyq damý jáne halqynyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý máselelerine shoǵyrlandyrýǵa múmkinshilik berdi. Halyqaralyq qoǵamdastyqty eleń etkizgen asa mańyzdy bul ýaǵdalastyqtyń qundylyǵy erekshe edi. Sonymen qatar osy mańyzdy kelisimder – jańa, qýatty syrtqy saıası qurylymdardyń irgetasyn da qalady.

Uıymdy qurýdyń barysy týraly Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda egjeı-tegjeıli baıandaıdy. «Bes memleket basshylarynyń 1998 jylǵy 3 shildedegi kelesi kezdesý orny retinde Almatynyń tańdalýy da kezdeısoq emes. Onda men «bestik» elderiniń ózderi birlesip qol jetkizgen, qymbat saıası kapıtalyn ysyrap etýge bolmaıtynyn, kerisinshe, muny saqtap, yntymaqtastyq pen ózara senimge negizdelgen qarym-qatynasty nyǵaıta berý kerek ekenin aıttym.

Almatydaǵy kelissózge qatysýshylar buryn qol qoıylǵan qujattardyń tıimdi áserin joǵary baǵalady jáne bes memlekettiń ózara is-qımyly shekara máselelerin sheshýge ǵana tirelip qalmaı, jańa syrtqy saıası jaǵdaıda qaýipsizdik pen yntymaqtastyq máselelerin sheshýge qabiletti qurylym túzý kerektigi týraly aıtyp, ortaq baılamǵa keldi.

Almatydaǵy kezdesýge qatysýshylar ózderiniń Birlesken málimdemesinde bes eldiń arasyndaǵy tatýlyq, dos­tyq jáne yntymaqtastyqty búkil Eýra­zııa keńistigindegi turaqtylyq pen qaýipsiz­diktiń jáne damýdyń faktoryna aınal­dyrýǵa daıyn ekenderin bildirdi. Osy sátten bastap dıplomatııalyq aınalymda «Shanhaı bestigi» degen áýezdi tirkes or­nyqty. Bolashaq Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymynyń sulbasy endi aıqyn kórine bastady», deıdi Elbasy.

Sóıtip, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń irgetasy qalanyp, «Shanhaı bestigi» atymen tarıhtyń aq paraǵyn ashty. Jańa myńjyldyq bastalǵan shaq­ta «Shanhaı bestigi» jańa sapalyq deń­geıge shyǵyp, halyqaralyq uıym deń­geıi­ne ótýge kiristi. Atalǵan proseske Qazaq­stan belsene atsalysqany esimizde.

Halyqaralyq uıym retinde qalyptasý

2001 jyldyń basynda «Shanhaı bes­tigine» qatysýǵa О́zbekstan nıet bil­dirdi. Qytaıdyń Shanhaı qalasynda ótken sammıtte О́zbekstandy múshelikke qa­byl­daý sheshimi qabyldandy. Osy­laısha, 2001 jyldyń 15 maýsymynda Qazaqstan Respýblıkasy, Qytaı Ha­lyq Respýblıkasy, Qyrǵyz Res­pýb­lı­kasy, Reseı Federasııasy, Tájik­stan Res­pýblıkasy men О́zbekstan Respýb­lıkasy basshylary Shanhaı yntymaqtastyq uıymy qurylǵanyn jarııalady.

Shanhaı shaharynda ótken sammıt uıymnyń qalyptasýyna erekshe úles qosqanyn aıta ketken abzal. Jıyn barysynda Birikken deklarasııa qabyl­danyp, ózara senimi negizinde qurylǵan «Shanhaı rýhy» – baǵa jetpes ıgilikke aınalǵany aıtyldy. Sondaı-aq terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy kúres jónindegi Shanhaı konven­sııasy bekitildi.

Bir jyldan soń, 2002 jyldyń 7 maý­symynda, Sankt-Peterbýrgte ShYU memleketteri basshylarynyń kezdesýi ótti. Jıyn barysynda ShYU-nyń ıns­tı­týttyq rásimdelýi pysyqtaldy. Eki mańyzdy aktige: negizgi jarǵylyq qu­jat – ShYU Hartııasyna jáne ShYU-nyń jabyq alıans emes ekenin, ynty­maq­tasýǵa ázir ekenin dáleldegen dekla­rasııaǵa qol qoıyldy.

2003 jyldyń mamyr aıynda Máskeýde ótken ShYU sammıtinde uıymnyń Beıjińde shtab-páteri bar hatshylyǵyn jáne Tashkentte shtab-páteri bar О́ńirlik antıterrorlyq qurylymyn qurý týraly sheshim qabyldandy. Sonymen birge memleketter, úkimetter basshylarynyń jáne syrtqy saıasat mekemeleriniń keńesi týraly erejeler bekitildi.

2004 jyldyń 1 qańtarynan bastap ShYU halyqaralyq ómirdiń derbes faktory retinde jáne ózindik mehanızmderi qalyptasqan tolyqqandy halyqaralyq qurylym retinde qyzmet ete bastady.

ShYU elderi basshylarynyń onyn­shy kezdesýi 2005 jylǵy 5 shildede Qazaqstanda ótti. Jıyn barysyn­da ShYU memleketteri yntymaqtasty­ǵy­nyń terrorızmge, separatızmge jáne eks­t­remızmge qarsy kúres týraly tujy­rym­damasy qabyldandy. Aıta keter­ligi, 2004-2005 jyldary Mońǵo­lııa, Úndi­stan, Pákistan jáne Iran ShYU ja­nyn­daǵy baqylaýshy elder mártebesin ıelendi.

2007 jyly Bishkekte ótken ShYU sam­­­mıtinde múshe memleketterdiń uzaq mer­­zimdi tatý kórshilik, dostyq pen ynty­maq­­tastyq týraly kelisimge qol q­o­ıyl­­dy. 2009 jyldyń maýsymynda Eka­­te­­rın­býrg­te ótken ShYU sam­mıti ja­handyq qar­jy daǵ­darysy jaǵd­a­ıynda ótkizildi. 2010 jyl­dyń sáýir aıyn­da Tashkentte ShYU men BUU hatshy­lyq­tary­nyń ynty­maq­tas­tyǵy týraly ortaq deklarasııa qabyldandy.

Osylaısha, 2000 jyldary Qazaqstan úlken Eýrazııa keńistigindegi Qytaı, Reseı, Ortalyq Azııa memleketteriniń kú­shi men múmkindigi toǵysqan jáne úı­les­ken ShYU-nyń mańyzdy óńirlik uıym bolyp qalyptasýyna belsendi atsalysty.

ShYU-nyń tıimdiligin mynadan da baıqaýǵa bolady. Jańa myńjyldyq bastalǵan tusta jer-jahandy terrorızm elesi kezip, shartaraptyń túkpir-túkpi­rine qaýip tóndirgen edi. 2001 jylǵy 11 qyr­kúıekte AQSh-ta jasalǵan terrorıstik akti­den keıin lańkestik áreketter dúnıe­júziniń ár qıyrynan estilip jatty.

Osyndaı dúrbeleń sátte ShYU-nyń der kezinde qurylǵany anyq ańǵaryl­dy. О́ıtkeni 2004-2011 jyldar araly­ǵynda ǵana О́ńirlik lańkestikke qarsy qurylym­nyń jemisti jumysynyń arqasynda bes júzden astam lańkestik árekettiń joly kesildi.

Mereıtoılyq sammıt

Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń kezekti jıyny – mereıtoılyq sam­mıti Qazaqstanda ótti. 2010–2011 jyldary ShYU tóraǵalyǵy elimizge berilgen edi. Irgeli jıyn barysynda uıym qyzmetiniń tájirıbesine jańa jumys formaty – Is-qımyl jospary engizildi.

ShYU tóraǵalyǵy qyzmetinde Qazaq­stan úshin óńirlik jáne jahandyq qaýip­sizdikti nyǵaıtý máselesine mańyz berdi. Máselen, 2010 jylǵy qyrkúıek­te Jambyl oblysynda lańkestikke qarsy «Beıbitshilik mıssııasy-2010» jattyǵý­lary ótti. Bul is-shara daǵdarystyq jaǵdaılardan shyǵýdyń ortaq tásilderin qalyptastyrýǵa jol ashty.

Áıtse de, Qazaqstan tarapy ShYU-nyń úshinshi elderge qarsy baǵyttalǵan ás­kerı-saıası odaq emes ekenin esten shy­ǵar­ǵan emes. Uıym jarǵylyq maqsat-min­­detterin iske asyrýǵa kúshtik tásil­der­­men jáne quraldarmen emes, beıbit jol­men qol jetkizýge erekshe ekpin beredi.

Elordada ótken mereıtoılyq sammıtke Qytaı Halyq Respýblıkasynyń tóraǵasy Hý Szıntao, Reseı Federa­sııa­synyń prezıdenti Dmıtrıı Med­vedev, О́zbekstan Respýblıkasynyń prezı­denti Islam Karımov, Tájikstan Respýb­lıkasynyń prezıdenti Emomalı Rahmon, Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti Roza Otynbaeva qatysty.

Sammıtke uıymǵa múshe memleketter basshylarymen birge ShYU janyndaǵy baqylaýshy memleket basshylary – Iran Islam Respýblıkasynyń prezıdenti Mah­­mud Ahmadınejad, Pákistan Islam Res­­pýb­lıkasynyń prezıdenti Asıf Zar­darı, Úndistan Respýblıkasynyń syrtqy is­ter mınıstri Mallaııa Krıshna, Moń­ǵo­lııa prezıdenti ákimshiliginiń basshysy, tór­aǵalyq etýshi memlekettiń qo­na­ǵy retinde Aýǵanstan Islam Respýb­lı­­kasynyń prezıdenti Hamıt Karzaı da keldi.

Elordadaǵy sammıtte Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev beıbitshilikti damytý­dyń negizgi baǵyttaryna saı ári Uıym­nyń birneshe qurylymyn ashýdy qaras­tyratyn «ShYU-nyń meıirimdi bes isi» dep atalatyn bes ońtaıly maqsat usyn­dy. Olar – Qaqtyǵystardy retteý keńe­si (óńirdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin), Qurylymdyq yqpaldastyq jónin­­degi komıtet (qubyrlar júıesi men elektr jelileri boıynsha), Sý jáne azyq-túlik komıteti, Tótenshe jaǵdaılar boıyn­sha keńes, ShYU boljam jasaý ortalyǵy.

ShYU qyzmetin kúsheıtýdegi Qazaq­stan­nyń mańyzdy bastamalaryn kezdesýge qatysýshylar zor yqylaspen jáne qyzyǵýshylyqpen qabyldady. Mereıtoılyq sammıt qorytyndysy boıynsha ótkendi saralap, bolashaqtaǵy sharýanyń basym baǵyttaryn anyqtaǵan ShYU-nyń 10 jyldyǵyndaǵy Astana deklarasııasy qabyldanady.

Astana deklarasııasynda ótken kezeńde atqarylǵan Uıymnyń ju­my­sy saraptalyp, keleshekke degen baǵyt-baǵdar belgilendi. Otyrysta ShYU on jyl ishinde halyq­ara­lyq jáne aı­maqtyq jaǵdaıdyń tereń óz­gerý­lerine qaramastan, ózin tatý kór­shilik, dostyq jáne seriktestik qaty­nas­tardy tereńdetýdiń mańyzdy teti­gi, sondaı-aq túrli órkenıetter ara­­syn­­daǵy únqatysýdyń úlgisi, halyqara­­lyq baılanystardy demokratııa­­landyrýǵa ba­ǵyttalǵan dúnıejúzilik talp­ynys­tar­dyń belsendi faktory retinde kórsete bildi dep qorytyndylandy.

«ShYU-nyń biregeıligi men tartym­dy­lyǵynyń sebebi óziniń saıası-dıplo­ma­tııalyq isteriniń eptiligine jáne olardy óz maqsattaryna ıkemdeýdegi qadam­daryna baılanysty. ShYU-ǵa múshe elderdiń bári de aýmaqtarynyń, tarıhtary men mádenıetteriniń ártúr­liligine qaramastan, teń jáne birdeı daýys­qa ıe. ShYU-nyń naq osy qasıeti álem­de qyzyǵýshylyq týdyrýda. Son­dyq­­tan da álem bizdiń Uıy­my­myz­dan úlken úmit kútedi», dedi Elbasy Nursul­tan Nazarbaev mereıtoılyq sammıtte.

2010 jyldyń maýsymy men 2011 jyl­dyń maýsymy aralyǵyndaǵy ShYU-ǵa Qazaq­­stannyń tóraǵalyǵy osy qurylym­nyń damýyna, áleýetin art­tyrýǵa, óńir­lik qaýipsizdikti nyǵaıta tú­sýge zor ser­pin berdi. Jyl boıy Qazaq­stannyń bas­shy­­lyǵymen ShYU aıasynda túrli deń­geı­­degi jáne formattaǵy 120 is-shara uıym­­das­ty­ryl­dy. Astana qalasy ShYU tarıhyn­daǵy jańa onjyldyq pen jańa dáýirdi ashty.

2012 jyly 7 maýsymda ShYU kezekti sammıti Beıjińde ótip, onda 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy kúres boıynsha yntymaqtastyq baǵdarlamasy qabyl­dandy. Aýǵanstan ShYU-ǵa baqy­laýshy retinde qabyldandy, al Túrkııa dıalog júrgizý boıynsha áriptes bolyp qatysty. Qatysýshy elderdiń basshylary kezdesýinde ShYU-ny damytýdyń strategııalyq negizgi baǵyttary bekitildi. Bul – ShYU-nyń Astana qalasynda ótken sammıtinde aıtylǵan – ShYU úshin óziniń jeke strategııasy bolýy kerektigi jónindegi usynysymyz qoldaý taýyp, júzege asyryla bastaǵanyn bildirdi.

Keregesi keńeıgen uıym

2015 jyly 10 shildede ShYU-ǵa qaty­sý­­­shy memleketter basshylarynyń kezek­­ti keńesi Ýfa qalasynda (Reseı) ót­ki­zil­­gende, Uıymnyń 2025-jyl­darǵa deıingi Damý strategııa­sy qabyldandy. Uıymǵa múshe memle­ketterdiń shekara máseleleri boıynsha yntymaqtastyǵy men ózara qarym-qatynasy jónindegi kelisimine qol qoıyldy. ShYU-ǵa múshe bolýǵa usynys bil­dirgen baqylaýshy-memleketter – Úndistan men Pákistan­dy múshelikke qa­byl­daýǵa baılanysty daıyndyq jumys­tary qolǵa alyndy. Sonymen birge, Bela­rýstiń ShYU-daǵy mártebesi ósip, baqy­laý­shy-memleket deńgeıine kóterildi, al Ázer­baıjan, Ar­menııa, Kam­bodja jáne Nepal memle­ketteri ShYU-ǵa ózara dıalog júr­gizetin seriktester retinde tirkeldi.

2017 jyly Qazaqstan astanasynda ótken sammıtte Úndistan men Páki­s­tan ShYU-ǵa tolyqqandy múshe bolyp qabyldandy. Atalǵan eki memlekettiń uıymǵa zańdy múshe bolyp qabyl­danýy – ShYU-nyń áleýetin arttyryp, onyń bedeliniń jahandyq deńgeıge kóterilgenin aıǵaqtaıtyny daýsyz.

2015 jyly jeltoqsan aıynda Chjenchjoý qalasynda (QHR) ShYU-ǵa múshe memleketterdiń basshylary О́ńirlik ekonomıkalyq qarym-qatynas týraly úndeý qabyldady. Sol joly Qytaı jaǵy 2020 jylǵa qaraı ShYU-ǵa múshe elder arasynda erkin saýda-sattyq aımaǵyn qurý týraly usynys jasady.

2016 jyly 24 maýsymda Tashkent qalasynda ótken ShYU-nyń sammıti uıymnyń qurylǵanyna 15 jyl tolýyn atap ótti jáne ShYU-nyń 2025 jylǵa deıingi Damý strategııasy boıynsha Jumys josparyn qabyldady. Uıymǵa múshe memleketter jýyq arada tezdetip BUU-nyń Halyqaralyq lańkestikke qarsy kúres jónindegi Jalpyǵa ortaq konvensııasyn qabyldaý týraly usy­nystaryn jasady. Qazaqstan ShYU-nyń ekstremızmmen kúres jónindegi konvensııasyn ázirleýge baılanysty usynys engizdi.

Qazirgi tańda ShYU aımaqtaǵy mańyz­dy geosaıası faktorǵa aınaldy. Uıym – jan-jaqty halyqaralyq ynty­maq­­tastyqqa baǵyttalǵan, áskerı blok ne­mese alıans bolýdy kózdemeıtin ashyq birlestik. Onyń jumysy úsh basty baǵyt­qa – ShYU keńistiginde qaýipsizdikti qam­tamasyz etý, ekonomıkalyq jáne má­denı-gýmanıtarlyq árekettesýdi damy­týǵa negizdelgen.

Baltyq teńizinen Tynyq muhıtyna deıingi Eýrazııanyń alyp keńistigindegi yntymaqtastyqty júıeli damytýǵa jol ashatyn Shanhaı yntymaqtastyq uıy­mynyń róli óte joǵary. Qaýipsiz­dikti, turaqtylyqty qam­tama­syz etetin Shanhaı yntymaqtas­tyq uıymynyń mańyzyn mynadan-aq ańǵarýǵa bolady. Búginde oǵan múshe mem­leketter­diń aýmaǵy 34 mıllıon shar­shy sha­qyrymdy quraıdy. Iаǵnı alyp Eýrazııa qurlyǵynyń 60 paıyzdan as­ta­myn alyp jatyr. Munda jer-jahan­daǵy halyqtyń teń jarymyna jýyǵy – 3,4 mıllıard adam mekendeıdi. Sharta­raptaǵy ishki jalpy ónimniń 20 paıyzy da ShYU-ǵa múshe memleketterge tıesili.

Bıyl Dýshanbede Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymynyń kezekti sammıti ót­keni belgili. Osy irgeli jıynda Iran uıym­ǵa múshelikke ótti. Osylaısha, múshe memleketterdiń sany 9-ǵa jetti. Buǵan deıin resmı Tegeran birneshe már­te ShYU-ǵa tolyqqandy múshelikke ótýge ótinish bildirgen edi. Alaıda túrli sebepterge baılanysty bul prosess bıylǵa deıin sheshilgen joq. Aqyry Iran dittegen maqsatyna qol jetkizdi.

Tegerannyń talaı jyl uıymǵa tolyq­qandy múshelikke ótýin arman­daýy­nyń óz sebebi bar. Iran bertin­ge deıin sanksııaǵa dýshar bolyp kelgen. Sóıte tura, ShYU-nyń qura­myn­daǵy memlekettermen saýda-ekonomı­ka­lyq baılanys 28 mıllıard dollar­dy qurady. Salystyrmaly túrde qara­sańyz, Qytaı men uıymǵa múshe memle­ket­ter arasyndaǵy taýar aınalymy 244,85 mıllıard dollarǵa jetken. Osy­dan-aq ShYU-ǵa tolyqqandy enýdiń artyq­shylyǵyn baǵamdaı berińiz.

Qoryta aıtqanda, Elbasynyń dáıekti saıasatynyń arqasynda burynǵy Keńes Odaǵy memleketteri men QHR ara­syn­daǵy qatynastar shekara máselesi bo­ıyn­sha taıtalastan jasampazdyq jolyna túsip, ózara senimdi arttyrýǵa jáne Eýrazııa qurlyǵynda kópsalaly yn­ty­maqtastyqtyń jańa úlgisin qalyptas­tyrýǵa túrtki boldy.