Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Memlekettik jáne Kúltegin syılyqtarynyń laýreaty, belgili ǵalym, jazýshy Qoıshyǵara Salǵaraulynyń «Myńǵul men mońǵol jáne úsh Shyńǵys» atty qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen kitabynyń tusaýkeseri boldy.
Atynyń ózinen aıtar oıy ózgeshe ekendigin tanytyp, eldiń tarıhyna, tanymyna qatysty dúnıelerdi terip júrip, túgendep júrip, kóz maıyn taýysyp oqıtyn kóziqaraqty, kóńili oıaý jandardy ózine shaqyratyn kitaptyń baspadan shyǵýyna jáne onyń orys tiline tárjimalanýyna jan-jaqty qoldaý kórsetken respýblıkalyq «Ulytaý – ult uıasy» qoǵamdyq qorynyń bas dırektory Jumaǵazy Jaqypov tusaýkeser rásimin júrgizýdiń tizginin de óz qolyna alypty. Jazýshynyń bul eńbeginiń túrki tildes halyqtardyń bastaý tarıhyn, onyń ishinde myńǵul-tatar halyqtarynyń shyǵý tegin jańasha tanyp-bilýge, osy arqyly qazaq tarıhyn zerttep, zerdeleýge jańa baǵyt silteıtin tyń tujyrymy bar ǵylymı eńbek ekendigin aıtyp ótken júrgizýshiden keıin minberge «Kenesary han» qoǵamdyq qorynyń dırektory Muhtarhan Abaǵan kóterildi.
«Baǵzy zamandarda tarıh sahnasyna túrli attarmen shyqqan bizdiń babalardyń erlik isteri jaıynda buryn aıtýǵa tyıym salynyp kelse, táýelsizdigimiz ol betperdeni sypyryp, shyryldaǵan shyndyq pen aıtylmaǵan aqıqattyń jarııa bolýyna jol ashty», dep shúkirshilikpen sóz bastaǵan onyń oıymen tarıh pen ádebıetti qatar aqqan qos ózendeı teń ustap, halqynyń kádeli syıyna aınaldyrǵan jazýshy-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Tursyn Jurtbaı úndese kelip, qalamger: «Osy ýaqytqa deıin men Qoıshaǵańdaı aqylyn sııasaýyt etip, qolyn qalam etip, júregin aýyrtyp qoıyp, ǵylym úshin, túrkilerdiń ortaq tarıhy úshin tynymsyz eńbektengen adamdy bilmeımin. Jáne ol adal eńbek», dep baǵalap ótken. Tusaýkeserde jurtshylyq aldyna shyǵyp pikirlerin aıtqan ǵalymdar, ǵylym doktorlary Tilegen Sadyqov, Qarjaýbaı Sartqojauly avtordyń tarıh ǵylymyndaǵy zertteý metodologııasyna mán bergen, sońǵysy endigi jerde buryn oryn alyp kelgen eýroóktemdik turǵydan tanylǵan tarıhtan bas tartýdyń mańyzyna toqtalǵan.
Ǵalymdar aıtsa aıtqandaı, bizdiń tarıh ózgeniń kózimen, ózgeniń sózimen jazylǵan, bótenniń baǵamymen, onyń óz tanymyn óktem oımen tańýymen qattalǵan. Osy baǵytpen júrip kele jatqan tarıhı qalyptasqan kózqarasty buzýda tyńnan aıtylǵan oı-pikirdi qoldap, qorǵaýshylardan góri, ony jańsaq aıtyp, jurtty adastyryp otyr deýshilerdiń tabylyp júrgeni qıyn-aq. Tipti, keıde kánigi, kásibı tarıhshylar osyndaı dúnıelerdi oqyp, pikir aıtýdan da qashatyndaı kórinedi. Máselen, Qoıshyǵara Salǵarauly osy tarıh tozańyn qaǵyp, tereńde jatqan derekterdi sóıletip, tarıhı tanymdy ózgertý baǵytyna 40 jyldaı ǵumyryn arnap keledi. Alaıda, osy kólemdi dúnıelerge pikirdi ádebıetshiler men jýrnalıster, qarapaıym oqyrman bildirgenimen, tarıhshy ataýly únsiz. Dúnıeden ozarynan buryn Aqseleý Seıdimbekov: «Endi qolyma qalam ustamaıtyn shyǵarmyn, saýsaqtarymdy ábden múıizdep, qazaqtyń aýyzsha tarıhyn jazyp shyqtym, bul meniń eń bir kesekti, ǵumyrlyq eńbegim», degen edi. Qaıran, sol Aqseleý aǵanyń kóz maıyn taýysqan, júreginen jaryp shyqqan, týǵan jurtynyń tarıhyna mahabbatymen jazylǵan dúnıesine ún qatqan tarıhshy tabylmady. Dúnıede eńbektiń elengeni qandaı ǵanıbet bolsa, kózge ilinbegeninen artyq qııanat ta joq shyǵar, sirá!
Tusaýkeser sońynda kitap avtoryna sóz berildi. «Búginge deıin bizdiń kóne tarıhymyz túrik tektes, túriktik tanym-túsinikpen jazylǵan joq. Ony bárińiz de bilesizder. Bizdegi eń jaman kesel – ol tarıh ǵylymynyń túrikterdi VI ǵasyrda Altaıda paıda bolǵan halyq dep esepteıtininde. Al oǵan deıin túrik halqy degen sóz joq. Keshegi zamanda Arıstov bylaı degen, Levshın bylaı dep jazǵan, Bartold bylaı degen, dep solarǵa súıenip qana aıttyq. О́ıtpese eshkim senbeıtin, solardyń rasy da ras, tipti, ótirigi de naqty shyndyq dep qabyldanyp keldi. Biraq zaman ózgerdi ǵoı. О́zińniń shyndyǵyńdy óziń aıtatyn, ózińniń tanym-túsinigińdi óziń zerdeleıtin zaman. Bizdiki soǵan degen talpynys. Men óz jazǵandarymdy tek osy aqyrǵy durystyq dep aıtpaımyn, sońǵy túıin demeımin, ondaı kúpirlikke barmaımyn. Men de bir derekke súıenip aıtyp otyrmyn. Tek bir ǵana avtor emes, talaı shań basqan derekterdi qozǵaǵan soń, talaı pikirlerdi oqyǵan soń jáne olardy óz tanym-túsinigimnen ótkizip baryp jazyp otyrmyn. 35-40 jyldaı tarıh qazǵan ǵumyrymda jıǵan derekterim bar, alaıda qansha eńbegim shyqsa da bir kásipqoı tarıhshy ǵalym «mynaý ne búldirip jatyr, dep nemese mynadaı jańalyqty oı-pikir aıtyp jatyr» dep ómirinde taldaǵan emes. Bul – tarıhtyń bas ıesiz qalǵandyǵynyń belgisi. Al endi kitaptaǵy mońǵol degenge kelsek, osy kúnge deıin «Qupııa shejiredegi» mońǵol áńgime bolady da, sonaý bizdiń d.d VI ǵasyrdan IV ǵasyrǵa deıin qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen mońǵol sóz bolmaıdy. Ony Rashıd ad Dın de, Ábilǵazy da jazyp ketken. Al tarıhy qatar órilip otyrǵan, qanattas tatar-mońǵol degen parallel, eki halyq Qytaıdyń shekarasyna barady, sodan keıin bir jerde derek joq. Onyń ornyna dýnhý, sıýńný degen eki halyq shyǵady. Dýnhýdy mońǵol deımiz de, sıýńnýdy túrik deımiz. Tatarlar kim boldy, qaıda qaldy? IV ǵasyrdyń aıaǵynda Jý memleketimen soǵysatyn tatarlar kim? Qytaısha ne deıdi, ony eshkim aıtpaıdy. Al olar qaıda ketti. Sıýńný ımperııasy taraǵannan keıin qıdan degen taǵy bir mońǵol shyǵady, oǵan qarsy taǵy tatar soǵysady. О́mir boıy qyrqysyp, talasyp kelgen osy eki jurt kim. Qaıta-qaıta joǵalyp, qaıtadan kórinetin osylar kimder. Ol da ashylǵan joq. Birdeńe aıtý úshin onyń aldymen tarıhı negizi kerek. Tarıhı negizdeı almadyń ba, onyń barlyǵy jáı aıtylǵan zaıa sóz. Tarıhpen dáleldeseń, qate bolsa da ol ekinshi zertteýshini oılandyryp, ǵylymǵa izdenis ákelip, jol ashylady. Shyńǵys han kúsheıip, ımperııa qurǵanda Qytaıdan kelgen elshiniń Muqylaıdan suraıtyny bar, «Osy senderde mońǵol degen taıpa bar ma?» dep. Muqylaı «joq» deıdi, al sonda rý, taıpasy joq mońǵol degen at qaıdan paıda boldy? Oǵan da jaýap joq. VI ǵasyrda Túrik memleketi quryldy, onyń da ishinde túrik ataýymen bir de bir taıpa joq. Biraq túrik halqy tarıh sahnasyna shyǵyp, memleketi Túrik qaǵanaty bolady. Qaıdan keldi bul túrik? Al oǵyzdar qurǵan Osman ımperııasynyń ornynda da Túrik memleketi ómir keship jatyr. Al bul qaıdan shyqty, nege túrik atalady? Ne taıpasynyń, ne sultandarynyń biriniń esimi túrik emes, al osyndaı jumbaqtar sheshilmeı kete berýi tıis pe?» degen ǵalym genetıka ǵylymynyń DNK jasaǵan zertteýleriniń kóne órkenıet túrik álemi ekenin dáleldep otyrǵanyn aıta kelip, «Men muny oıymnan shyǵaryp aıtyp otyrǵan joqpyn», dep jınalǵandardyń barlyǵyna jaýaby joq sansyz saýaldar tastaǵan.
Tusaýkeserge baryp túrkiler tarıhynyń jazylmaǵan betteri qashan toltyrylar eken, ózgeler tańǵan ústemdik kózqaraspen jazylǵan tarıhymyz qalaı, qashan durystalar eken, qattalyp baryp, keler urpaqqa qalybyna túsip qashan jeter eken degen qap-qap oı arqalap qaıtty oqyrman.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».