Táýelsizdik jyldary ǵylym izdeniske, jańalyq pen nátıjege toly boldy. Soltústik Qazaqstan mal sharýashylyǵy jáne veterınarııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty (qazirgi Soltústik Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǴZI) mal sharýashylyǵyn damytýdyń ózektiligi men mańyzyn túsine otyryp, osy salany damytý jaǵdaıyn taldaýǵa, ǵylymı qamtamasyz etýge jáne ǵylymı jetistikterdi praktıkaǵa engizýge erekshe nazar aýdara otyryp, jumysty jandandyrdy.
Soltústik Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǴZI AShM bıýdjettik baǵdarlamalarynyń tapsyrmalaryn oryndaý boıynsha jumys júrgizýde.
Táýelsizdik jyldarynda ınstıtýt ǵalymdary aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń mamandarymen tyǵyz yntymaqtastyqta aýyl sharýashylyǵy janýarlary men qustarynyń tuqymishilik tıpterin, zaýyt jelilerin, jańa tuqymdaryn shyǵardy, sút, et óndirisiniń resýrs jáne energııa únemdeý tehnologııalary, sútti, etti mal sharýashylyǵynda, ónimdi jylqy sharýashylyǵynda, shoshqa sharýashylyǵynda, qoı sharýashylyǵynda jáne qus sharýashylyǵynda seleksııanyń tıimdi tásilderi, azyqtyń hımııalyq quramy men taǵamdyq qundylyǵyna jan-jaqty zertteýler júrgizildi. Sondaı-aq egistik jáne tabıǵı jemshóp alqaptarynda jemshóp óndirý júıesi ázirlendi, joǵary sapaly jemshóp daıyndaý jáne daıyndaý tehnologııalary pysyqtaldy, janýarlardy azyqtandyrýdyń ǵylymı negizdelgen normalary jáne olardyń reprodýktıvtik fýnksııalaryn arttyrý joldary ázirlendi.
Jemshóp óndirisi bólimi aımaqtyń jemshóp óndirisin tereń jáne jan-jaqty taldaý, túrli jemshóp daqyldarynyń ónimdiligin zertteý, olardyń taǵamdyq qundylyǵyn baǵalaý, jemshóp óndirisindegi ár daqyldyń orny men rólin anyqtaý boıynsha jumystar júrgizdi. Jemshóp daqyldarynyń assortımentinde júgeri, burshaq, vıka, chına, sýdan shóbi, jemshóp qumaıy jáne t.b. sııaqty qundy ósimdikter paıda bolyp, keńinen engizile bastady. Sol kezde jemshóp daqyldaryn ósirý bólimi oblysta kópjyldyq jáne jyldyq jemshóp daqyldarynyń negizgi tuqymyn jetkizýshi boldy.
ǴZI ǵalymdary pishendeme, súrlem, shóp daıyndaý úshin mamandandyrylǵan shıkizat konveıerlerin ázirledi. Sonymen qatar ártúrli súrlemdik, birjyldyq jáne kópjyldyq burshaq-jarma qospalaryn ósirýdiń agrotehnıkalyq ádisterin ázirleý boıynsha zertteýler júrgizildi.
Jemshóp óndirisin damytýdaǵy ekinshi mańyzdy baǵyt – tabıǵı jemshóp alqaptaryn, jaıylma jáne egilgen shalǵyndardy, sýarmaly jáne tálim jerlerdi, shabyndyqtardy qurý jáne jaqsartý máseleleri boıynsha aýqymdy zertteýler. Zertteý nátıjesinde olar úshin eń jaqsy burshaq jáne dándi shópter, onyń qospalary tańdaldy, tazartý ýaqyty men ádisteri, tyńaıtqyshtardy qoldaný dozalary, sýarý normalary, paıdalaný rejimderi jasaldy.
Sońǵy 5 jylda ósimdik sharýashylyǵy bóliminiń ǵalymdary sýdan shóbi men qyltyqsyz arpabas tuqymyn óndirýdiń agrotehnologııasyn ázirleýmen, Soltústik Qazaqstannyń ormandy dalasy jaǵdaıynda jemshóp daqyldarynyń shyǵymdylyǵyn arttyrý tásilderimen, sondaı-aq tozǵan jaıylymdardy jaqsartý tehnologııasyn ázirleýmen jáne ony Qazaqstannyń soltústik óńirinde utymdy paıdalanýmen aınalysady. Bul tehnologııa Qostanaı oblysy Qarabalyq aýdanynyń «Terra» JShS-de synaqtan ótkizildi.
2017 jyldan bastap ǴZI tájirıbelik alańynda ósimdik sharýashylyǵy bóliminiń ǵalymdary vengr jáne fransýz seleksııasynyń kúnbaǵys pen júgeriniń jańa býdandaryn synaqtan ótkizýde.
2018 jyldan bastap «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasymen birlesip Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń aýmaqtaryn baqylaý núkteleri boıynsha jerústi dalalyq zertteýleri júrgizildi.
2019 jyly «NPO Kaztehnoýgol» JShS-men Soltústik Qazaqstannyń ormandy dala jaǵdaıynda bıdaı men júgeri egistikterinde ártúrli mólsherdegi gýmındi tyńaıtqyshtardy (ekologııalyq qaýipsiz nıtratsyz) synaýǵa kelisimshart jasaldy.
Qazaqstannyń soltústigindegi negizgi sútti baǵyttaǵy tuqymdary qyzyl dala, qara-ala otandyq seleksııa jáne Golshtın jáne sımmental tuqymdarynyń ımporttyq iri qarasy bolyp otyr. Janýarlardyń ártúrli genotıpterindegi genetıkalyq negizdelgen aıyrmashylyqtardy anyqtaý boıynsha jumys júrgiziledi, sondaı-aq shetelden ákelingen maldyń beıimdelý jáne sharýashylyq-paıdaly qasıetteri zerdelenedi. Ǵalymdar sıyrlar men qasharlardyń reprodýktıvti qasıetterin zertteıdi, bıologııalyq belsendi preparattardy qoldaný arqyly olardy jaqsartý joldaryn jasaıdy.
Instıtýt ǵalymdary «Alabota asyl tuqymdy mal zaýyty» JShS mamandarymen birlesip qazaq aqbas tuqymdy «Alabota» asyl tuqymdy malynyń zaýyttyq tuqymyn shyǵardy. Qazaqtyń aqbas tuqymdy múıizsiz tıpindegi iri qara maldyń 5 zaýyttyq jelisi shyǵaryldy: Shaman 1161k, Pıon 61184k, Graf 8489k, Aqbas-baı, Marshal. Mal sharýashylyǵy salasyn kóterýdiń tıimdi quraly retinde iri qara maldy tuqymdyq túrlendirý baǵdarlamasy sheńberinde sıyr etin óndirýdiń tıimdi tehnologııalary ázirlendi, Qazaqstannyń soltústik óńiriniń sharýashylyqtary úshin etti maldyń jas tólin azyqtandyrý rasıondary ázirlendi.
Qoı sharýashylyǵy bóliminiń ǴZI ǵalymdary Qostanaı oblysynyń «Sulýkól Plemzavod» JShS-de merınos qoılardyń Sulýkól zaýyttyq túrin shyǵardy. Kelesi jyldary zertteý Edilbaı tuqymynyń qoılarymen irikteý jáne maqsatty irikteý nátıjeleri boıynsha erte pisip jetilýin jáne qunarlylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Qazaqtyń quıryqty qylshyq júndi tuqymdaryn jaqsartý boıynsha seleksııalyq jumystar júrgizildi.
Jylqy sharýashylyǵy salasynda jazdyq raps pen jazǵy kesh egiletin sulydan qysqy jaıylymdardy jasaý tásili ázirlendi. Jazdyq raps pen sulynyń jazǵy kesh egisinde jylqyny qysqa merzimdi bordaqylaý tehnologııasy ázirlendi, mádenı jaıylymdarda qysqa merzimdi bordaqylaýmen birge kúzgi bordaqylaýdy uıymdastyrý; qymyz óndirý jónindegi tehnologııalyq nusqaýlyqtar ázirlendi jáne engizildi.
1998 jyldan 2006 jylǵa deıin shoshqa sharýashylyǵy zerthanasy shaǵyn fermalar jaǵdaıynda taýarly jáne asyl tuqymdy shoshqa sharýashylyǵyn júrgizý tehnologııasyn ázirleý boıynsha zertteýler júrgizdi. Ári qaraı iri aq tuqymdy shoshqalardyń ónimdilik qasıetterin jaqsartý boıynsha, ıorkshır tuqymynyń gendik qoryn qoldana otyryp jumystar jalǵastyryldy. Qazaqstanda alǵash ret shoshqa sharýashylyǵy zerthanasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary shoshqalardy jasandy uryqtandyrýdy engizdi. Ǵalymdar shoshqalardy azyqtandyrý rasıonyn jergilikti óndiristiń jemshóp qospalaryn, sondaı-aq janýarlar men ósimdikterden alynǵan aqýyz-maı qospalaryn engize otyryp jasady. Bolashaqta shoshqalardy jeńil tıptegi bólmelerde tereń aýystyrylmaıtyn qoqysta ustaýdyń resýrs únemdeıtin tehnologııasy jasaldy.
Qus sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý jumystary 2006 jyldan bastaldy. Osy ýaqyt ishinde «Beskól tústi» úırekterdiń jańa otandyq tuqymy, BS 1 úırekteriniń ákelik jelisi, BS 2 úırekteriniń analyq jelisi jáne BS 12 qos syzyqty krosy, sondaı-aq «Qyzyljar» dep atalatyn eki syzyqty krosty quraıtyn eki jańa úırekter jelisi ósirildi: ákelik – K1, analyq – K2. Keıinnen Qazaqstannyń soltústik óńirindegi seleksııalyq-genetıkalyq proseste olardy odan ári paıdalaný maqsatynda jergilikti jelilerdi úılesimdilikke synaý boıynsha zertteýler júrgizildi. Qus sharýashylyǵynda seleksııa baǵytynda júrgiziletin ǵylymı-zertteý jumystarynan basqa, qaz balapandaryn tenttik jabyny bar konstrýksııalarda ustaýdyń resýrs únemdeıtin tehnologııasy ázirlendi, qaz balapandary úshin jergilikti jemshóp resýrstaryn paıdalana otyryp, jemshóp qospalarynyń reseptileri ázirlendi, Qazaqstannyń soltústik óńirinde et óndirýge arnalǵan quramajem resepteri daıyndaldy.
1998 jyly SoltQazVMǴZI-da alǵash ret aspırantýra ashyldy. 2001 jyly aspırantýra aýyl sharýashylyǵy (zootehnııa) jáne veterınarııa ǵylymdary boıynsha (kúndizgi oqý nysany) arqyly memlekettik tapsyrys negizinde ǵylymı kadrlar daıarlaý boıynsha joǵary oqý ornynan keıingi kásiptik bilim berý quqyǵyna attestattaýdan ótti jáne BǴM-dan lısenzııa aldy. Ǵylymı kadrlardy daıarlaý memlekettik tapsyrys negizinde aspırantýra jáne izdenis arqyly júzege asyryldy, jyl saıyn respýblıkanyń ártúrli dıssertasııalyq keńesterinde 8-10 izdenýshi jumysyn qorǵady.
2012 jyly ınstıtýt janynan «Qyzyljar» bilim taratý ortalyǵy ashyldy, onda ósimdik sharýashylyǵy, jemshóp óndirisi jáne jemshóp daıyndaý, mal sharýashylyǵy (jylqy sharýashylyǵy, sút jáne et mal sharýashylyǵy, qoı sharýashylyǵy, shoshqa sharýashylyǵy, qus sharýashylyǵy), veterınarııa salalary boıynsha oblystyq jáne aýdandyq semınarlar únemi ótkizilip turady.
Birneshe jyl boıy Soltústik Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty otandyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen, ýnıversıtettermen, kolledjdermen jáne t.b. seriktes boldy. Sondaı-aq sheteldik (AQSh, Pensılvanııa ýnıversıteti, Reseıdiń «P.Stolypın atyndaǵy memlekettik agrarlyq ýnıversıteti», «Túmen aýyl sharýashylyǵy akademııasy», «Sibir mal sharýashylyǵy ǵylymı-jobalaý-tehnologııalyq ınstıtýty», «Altaı aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty», «Sibir qus sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty», «Búkilreseılik qus sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý jáne tehnologııalyq ınstıtýty», «Sibir federaldy agrobıotehnologııa ǵylymı ortalyǵy», «Iаkýt memlekettik aýyl sharýashylyǵy akademııasy» t.b.) joǵary oqý oryndary bar. Yntymaqtastyq mal sharýashylyǵynda, jemshóp óndirisinde, qus sharýashylyǵynda jáne t.b. birlesken zertteýler júrgizýge, sondaı-aq joǵary bilikti mamandar daıarlaý, tájirıbe almasý, birlesken is-sharalar, konferensııalar jáne t.b. taǵylymdamalar uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan.
Jánibek ǴABDÝLLIN,
«Soltústik Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS basqarma tóraǵasy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty