Orta býyn medısına mamandary

Biz olardy qalaı daıyndap jatyrmyz?

Iá, medısınada naýqastyń densaýlyǵyna dárigerden kem jaýap bermeıtin orta býyn qyzmetkerler ekeni belgili. О́ıtkeni, emdeýshi dáriger eminiń durys nátıje berýi – medbıke kórsetken em-domnyń qanshalyqty qaltqysyz oryndalýyna tikeleı baılanys­ty. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizdegi dárigerler sany 63 881-ge, al orta býyn medısına qyzmetkerler 151 178-ge jetken. Demek, 151 178 orta býyn maman  halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtyp, ári tıimdi medısınalyq kómek berýde baǵaly resýrs bolyp otyr. Onyń ústine búgingi kúni eńbek naryǵy saýatty, básekege qabiletti mamandardy qajet etetindikten, bul mamandyqqa degen kózqarasty da ózgertýimiz kerek. О́kinishke qaraı, bizde medbıke jumysy men mindetteri, bilim deńgeıi týraly standarttar jetildirilmegen. Soǵan baılanysty táýelsiz saraptamaǵa arnalǵan krıterııler de joq. Medbıkelik kadrlardy josparlaý jáne boljaý isi sheshimin tappaǵan. Elimizdegi seksen jylǵa jýyq tarıhy bar birden-bir qara shańyraq – Orta medısınalyq jáne farmasevtik qyzmetkerlerdi daıarlaý jáne qaıta daıarlaý jónindegi respýblıkalyq kolledjdiń dırektory, bilikti uıymdastyrýshy, medısına ǵylymdarynyń doktory Sultan SEIDÝMANOVPEN áńgimemiz osy ózekti máseleler tóńireginde órbidi. – Sultan Turaruly, aldymen áńgimemizdi elimizdegi 68 medkolledjdiń qanshasy mem­lekettik, qanshasy jekemenshik, olarǵa kim lısenzııa beredi, kimder tekserýge quqyly degen anyqtamalyq saýaldan bas­tasaq... – Qazaqstanda búginde resmı tirkelgen 68 medkolledj bar desek, tirkelmeı jumys jasap jatqandary da kezdesedi. Máselen, Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda oblystarynda medkolledjderdiń ashylǵanyn estip-bilip jatyrmyz. – Sonda qalaı, lısenzııa almaı, resmı túrde tirkelmeı jumys jasaı berýge bola ma? – Olar Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligine baǵynatyn jergilikti organdardan lısenzııa alyp, Den­saýlyq saqtaý mınıstrliginiń medısınalyq statıstıkasyna tirkelmeı qalýy múmkin. Son­dyqtan olardyń sany 70-ten asyp otyr. Jalpy, tirkelgen 68 kolledjdiń 40-y jekemenshik, 25-i memlekettik, 3-ýi medýnıversıtetter janynan ashylǵandar. Árıne, jekemenshik oqý oryndarynyń kóp bolǵany, bir jaǵynan básekelestik orta týǵyzady, ol jaqsy. Al medısına salasynda olardyń kóbeıip ketýine saqtyqpen qaraǵan jón. О́ıtkeni, basqa oqý oryndarymen salystyrǵanda, erekshelikteri óte kóp. Eger gýmanıtarlyq je­kemenshik kolledjin ashatyn bolsańyz, oǵan aýdıtorııa, qujat, qaǵaz, qalam, oqý quraldary kerek. Al medısınada tek qaǵaz-qalammen stýdentti oqyta al­maı­syz. Úsh jyl oqytyp, maman etip shyǵarý úshin qajetti mate­rıaldyq-tehnıkalyq baza qajet. О́ıtkeni, stýdent birinshi kúnnen naýqaspen jumys isteıdi, operasııaǵa qatysady, ıne salady, t.b. Ol úshin maneken, sımýlıator, mýlıajder arqyly ıne salýdy, áıelderdi bosandyrýdy, jaraqat tańýdy, t.b. úıretemiz. Demek, mundaı quraldarsyz oqytý múmkin emes, olar ár kolledjde mindetti túrde bolýy tıis. Al bizdegi ashylyp jatqan jekemenshik oqý oryndarynyń materıaldyq bazasy osy talaptarǵa saı emes. Tek qural-jabdyqtar emes, oqytatyn kadrlar da sheshimin tappaǵan. – Mundaı jaǵdaıda tekserýge kim quqyly? – Densaýlyq saqtaý mınıstrligi attestasııa kezinde bes jylda bir ret memlekettik komıssııa quryp, tekserýge quqyly. Al kezeksiz, aǵymdaǵy tekserýdi jasaı almaıdy. Ony tek Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń memlekettik baqy­laý departamenti teksere alady. Sondyqtan da alqa májilisinde vedomstvo basshysynyń eki mınıs­trlik birlesip, bıylǵy jyly barlyq medkolledjge josparly tekserýdi aıaqtap, standarttar men talaptarǵa saı kelmeıtinderine qatań shara qoldanýdy usynyp otyrǵany sodan. Osyndaı jaǵ­daılardy eskerip, elimizdegi medısına salasyndaǵy orta býyn mamandar daıarlaıtyn kolledjder birigip, problemalardy óz tarapymyzdan sheship, jumysty úılestirý maqsatynda Qazaqstan medısına kolledjderiniń odaǵyn qurdyq. Oǵan jekemenshigi, memlekettigi bar 51 kolledj múshe. Odaq aldyna birneshe maqsat qoıdy. Birinshiden, bitirýshi túlekterdiń bilim deńgeıi men sapasynyń birdeı bolýyn qamtamasyz etý. О́ıtkeni, búginde ár kolledjdiń materıaldyq bazasy, kadrmen qamtylýy árkelki. Biraq, dıplom birdeı. Onyń ústine, qazir orta býyn qyzmetkerlerin jumysqa qabyldarda bas dáriger jekemenshik oqý oryndaryn bitir­genderdi jumysqa almaı ja­tady. Bul zańǵa qaıshy. Mine, osyndaı áńgimeler kóbeıip ketken soń, kolledjderdiń bilim berý sapasyna saraptama jasaý maqsatynda ár mamandyqtyń kásiptik standartyn jasap, Odaq janynan 7 mamandyq boıynsha 6 oqý-ádistemelik birlestik qurdyq. Ekinshi maqsaty – oqý oryndarynyń jalpy deńgeıin anyqtaý. Máselen, bizder 80 jyldyq tarıhy bar, kóshbasshy oqý orny bolsaq ta, ózimizdiń qaı deńgeıde otyrǵanymyzdy bilmeımiz. Sol úshin mamandyq, materıaldyq-tehnıkalyq, kadr boıynsha ındıkator belgiledik. 2012 jyldan «Medbıke isi jóninde aqparattyq habarshy» atty jýrnal shyǵaramyz. – Búginde elimizde 63 881 dá­ri­ger bolsa, orta býyn medısına qyzmetkerleriniń sany 151 178, ıaǵ­nı eki ese kóp. Bul jetkilikti me? – Tek Qazaqstan emes, burynǵy Keńester Odaǵynda bir dárigerge eki medbıkeden keletin. Al shetelde ol 3, 4, 7-ge deıin barady. Ol neni bildiredi? Jalpy, medısınalyq kómek kórsetýdi kóp fýnksııany medbıkeniń ózi-aq atqara alady. Al bizde kópshiligin dárigerlerge júktep qoıǵanbyz. Al dáriger degenimiz kim? Ol – joǵary dárejeli kásibı maman. Ol qaǵazbastylyqtan góri naýqasqa kóbirek kóńil bólýi tıis. Demek, olardyń biraz mindetin nege medbıkege júktemeske?!  Bul másele «Salamatty Qazaq­stan» baǵdarlamasyna da engizil­gen. Búginde elimizdiń emdeý me­kemelerinde 44-ten asa dárigerlik fýnksııa medbıkelerge berildi. Dárigerdiń jumysyn medbıkege júkteý, ásirese, aýyldyq jerlerge asa qajet. О́ıtkeni, aýyldarda maman-dáriger jetispeıdi. Sondyqtan medbıke, feldsher­lerge zańdy túrde emdeýge múm­kindik berý kerek. Aýyzsha mindet arta almaısyń, onyń artynda jaýapkershilik tur. Biraq, bul máseleniń ekinshi jaǵy bar. Eger medbıke, feldsherge ondaı jaýapkershilik júktelgen jaǵ­daıda, bul salany jaqsy bilýi shart. Ol úshin júktelgen jumys­ty kolledjde oqytý standartyna engizip, oqytyp, bilimin jetil­dirýge tıispiz. – Búginde medısına kún sanap qaryshtap damý ústinde. Osy rette orta býyn medısı­na mamandaryn daıarlaý men biliktiligin arttyrýda, sol ta­lap­tar údesi­nen shyǵýda qan­shalyqty múm­kindik jasalyp otyr? Jańar­ǵan, zaman talabyna saı bilim berý qanshalyqty uıym­das­tyrylǵan? – Ujymnyń jańashyldyqqa umtylysy, qoǵamdaǵy medbıkeniń róli men mártebesin ózgertý qajet­tiligin túsinýi, mamandar daıarlaý­da jańa baǵdarlamalarǵa kóshýi medısınalyq ýchılıshege 1996 jyly Orta medısınalyq jáne farmasevtıkalyq qyzmetkerlerdi daıarlaý jáne qaıta daıarlaý jónindegi kolledj mártebesin alýyn qamtamasyz etti. Búginde kolledj osy mindetterine sáıkes memlekettik standarttar boıynsha jumys atqarýda. Qazir medkolledjde orta medısınalyq jáne farmasevtıkalyq bilim berýde 7 mamandyqta 2 myńǵa jýyq stýdent oqıdy, 3 myńǵa jýyq medısına qyzmetkerleri jyl saıyn biliktilik arttyrý kýrstarynan ótedi. Olardy oqytý men qaıta daıarlaý boıynsha eki júzden asa tájirıbeli oqytýshylar, onyń ishinde joǵary jáne birinshi sanat­taǵy mamandar, ǵylym kandıdattary men doktorlary eńbek etedi. Ras, búgingi tańda orta býyn mamandarynyń róli, qyzmeti jáne qyzmetin uıymdastyrý formalary densaýlyq saqtaý salasy aldynda turǵan jańa mindetterge sáıkes ózgerip jatyr. Osynyń bári kolledjdiń pedagogıkalyq ujymynan oqý-baǵdarlamalyq qujattardy qaıta qaraýdy, kabınetter men laboratorııalardy zamanaýı medısınalyq jabdyqtarmen, jattyǵý qurylǵylarymen, manekendermen qamtamasyz etýdi, ıaǵnı oqytýdy praktıkalyq jumyspen ushtastyra júrgizýdi talap etedi. Kolledjdiń pedagogıkalyq ujy­my aldynda saýatty kadrlar daıar­laýdy jetildirý, sheshý jol­darynyń biri – oqytý-tárbıeleý isin aqparattandyrý, bilim berý úderisine ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý bolyp tabylady. Osy maqsatta 2010 jyly aqparattyq tehnologııalar orta­lyǵy jáne kásibı praktıka boıynsha bilim berý qyzmetiniń sapa monıtorıngi ortalyǵy quryldy. 2011 jyly qazirgi zamanǵy avto­mattandyrylǵan aqparattyq júıe (AAJ) engizildi. AAJ kolledjdiń barlyq qurylymdyq bólimsheleriniń qyzmetin birik­tiredi, aqparat almasýǵa, bilim berýdiń tıimdiligin arttyrýǵa sebin tıgizedi, stýdent, bitirýshi, oqytýshylardyń bilimi, iskerligi jáne daǵdylary boıynsha sapa monıtorıngin ótkizýge múmkindik týǵyzady. – Sultan Turaruly, búginde elimizde osy saladaǵy biregeı bi­lim mekemesi bolǵandyqtan bas­qa oqý oryndarynan qan­daı erekshelikterińiz ben múmkin­dikterińiz bar? – 2012 jyly kolledjimiz attes­tattaýdan jaman ótpegen sııaqty. Oqý ǵımaratynyń syrtyn ǵana emes, materıaldyq bazasyn da jaqsarttyq. Máselen, byltyr jalpy medısına mamandaryn daıarlaıtyn kez kelgen oqý oryndaryna taptyrmaıtyn zamanaýı eresekter men balalarǵa arnalǵan elektrondy maneken satyp aldyq. Mundaı sımýlıator tipti dárigerlik ýnıversıtetterde joqtyń qasy. Olardy burynǵy manekenmen salystyrǵanda, múmkindigi óte joǵary, barlyǵy kompıýterlengen. Mysaly, sı­mý­lıatorǵa kez kelgen aýrýdyń baǵ­darlamasyn engizseńiz, stýdent sol dıagnozdy taýyp kórsetýi tıis. Em durys qoldanylyp jatyr ma, joq pa, ony da sımýlıator ózi anyqtaıdy. – Sımýlıatorǵa qalaı qol jet­kiz­dińizder? – Ony bıýdjetten tys qarjy­myzǵa satyp aldyq. Bireýi 27 mln. teńge turady. Bıyl taǵy da akýsherlik sımýlıator alsaq pa deımiz. Artyqshylyǵy – stý­dentti birden naýqasty emdeýge jibermeı, aldymen sımýlıatorǵa tájirıbe jasatyp úıretemiz. Emtıhan kezinde stýdenttiń teorııalyq bilimin test arqyly ba­ǵamdasaq, praktıkalyq bili­min sapa monıtorıngi orta­ly­ǵynda tekseremiz. Sabaqty siz beresiz, emtıhandy basqa mu­­ǵa­­lim qabyldaıdy. Ol óz aramyz­dan, bolmasa syrttan sha­qy­rylýy múmkin. Mundaı jaǵ­daı­da stýdenttiń qandaı bilim alǵa­nymen birge, ustazdyń da eńbegi baǵalanady. Ekinshiden, kýrsanttar da synaqty osy ortalyqta tapsyrady. Úshinshiden, stýdent sabaqqa qatyspaǵan jaǵdaıda ortalyqtan joldama alyp, qaıta tapsyrady. Tórtinshiden, emtıhan «standarttalǵan pasıent» ádisimen tapsyrylady. Iаǵnı, stýdent «pasıentpen» jeke qalyp, komıssııa syrttan beınekamera arqyly baqylap otyrady. Taǵy bir ereksheligi – kolledjde kózderi nashar kóretin zaǵıp stýdentter de bilim alady. Qazaqstanda mundaı arnaıy bólim esh jerde joq. Jyl saıyn 16 bala qabyldaımyz. Mamandyqtary – massaj jasaýshy. Eki jyl oqıdy. Bıyl úshinshi túlegimiz bitirgeli otyr. Barlyq kompıýter, qajetti quraldardy bıýdjetten tys qarajatqa satyp aldyq. Árıne, Qazaqstan boıynsha bir top az. Talapkerler sanyn arttyrýǵa jataqhananyń joqtyǵy qolbaılaý. О́ıtkeni, olardyń qa­synda mindetti túrde ertip jú­retin jaqyndary bolady. Qazaqstan men Aýǵanstan úkimet­teri arasynda «Bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly» kelisimge sáıkes sol memleketten kelgen stýdentterdi daıarlaý iske asyrylýda. Sondaı-aq, kúni keshe Ońtústik Koreıadan kelgen áriptesterimizben mamandardy daıarlaý men qaıta daıarlaý boıynsha memorandýmǵa qol qoıdyq. – Mamandardyń biliktiligin arttyryp, qaıta daıarlaýda kolledj úlken jumys atqarýda eken. Aıtyńyzshy, qaıta daıarlaý isimen jekemenshik oqý oryndarynyń oqytýǵa quqy bar ma? – Onymen lısenzııasy bar kez kelgen oqý ornynyń aınalysýǵa quqyǵy bar. Biraq, oqytýshy kadr­lar jetispese, materıaldyq bazasy búgingi standartqa saı kel­mese, ondaı oqý ornyna qalaı­da tosqaýyl qoıý kerek. О́ıtkeni, qazirgi kezde mamandardy qaıta daıarlaýǵa suranys óte joǵary. Onyń ústine búginde densaýlyq saqtaý salasynda attestasııadan ótýdiń jańa júıesi engizilgen. Buryn qalaı edi: bes jylda bir ret attestasııanyń ýaqyty jaqyndaǵanda kez kelgen kolledjden «oqydy» degen sertıfıkat alyp, ótkize salatyn. Qa­zir jınaqtaý júıesimen bes jylda mindetti túrde 216 saǵat kólemindegi sıkldar oqı­dy. Qosymsha konferensııa, semı­narlarǵa qatysyp, gazet-jýrnalda maqala jarııalaısyz. – Qaıta daıarlaý tegin oqy­tyla ma? – Tegin de, aqyly da. 2013 jy­ly mınıstrlikten kolledjge 1906 kvota bólindi. – Sonda aqyly bir kýrsyńyz qansha turady? – Ol saǵatqa baılanysty. Sa­ǵatty mınıstrlikpen kelisip bel­gileımiz. Eki aptalyq oqý – 22 995 teńge. Bir eskeretin jaıt, Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saq­taý júıesi boıynsha ár emdelgen naýqastyń artynan aqsha bólinetini belgili. Sonyń ishinde mamandardyń bilimin jetildirýge arnalǵan qarjy qarastyrylǵan. Iаǵnı, mamanǵa tegin, al mekeme bizben kelisimshartqa otyryp, bilim jetildirýi tıis azamattaryna aqshasyn aýdarady. Demek, mamandardy oqytý bas dárigerdiń qolynda. Ony Amerıkaǵa jibe­rip, bolmasa shetelden maman shaqyrtyp oqyta ma, óz erkinde. Bul jerde kýrsanttarǵa oqý oryndaryn tańdaý túsetindikten medkolledjder arasynda básekelestik týyndap otyr. Ol úshin bizder biliktilikti arttyrý men qaıta daıar­lap oqytýdyń sapasyn kóte­rip, materıaldyq bazamyzdy ny­ǵaıtyp, oqý baǵdarlamalaryn, oqy­tý-ádistemelerin joǵary báse­kelestik deńgeıge kóterýge tyrysamyz. – Orta býyn mamandaryn daıyndap otyrǵan oqý ornynyń basshysy, uıymdastyrýshysy, ári ǵalym retinde medbıke már­tebesin kóterýge qatysty oıy­ńyzdy bilgimiz keledi... – Medbıkege degen birjaqty kózqaras Keńes Odaǵynan beri qalyptasqanyn joǵaryda aıttym. Orta býyn degen atynan-aq olardyń ornyn belgilep qoıǵan. Ol durys emes. Shetelde medbıke – óziniń ǵylymı dárejesi bar, doktor, professor atana alatyn, ósý joly aıqyndalǵan mamandyq ıesi. Al bizde ǵylymı da, kareralyq ta ósý joq. Qan­sha bilimdi, bilikti bolsań da myqtaǵanda bas medbıke bolasyń. Sońǵy jyldary medısınalyq JOO-larda medbıke isi fakýlteti ashylyp, joǵary bilimdi medbıkeler daıarlanyp, dıplom alǵanmen, jumysqa ornalastyrý tetigi naqty qarastyrylmaǵan. Orta býyn mamandar tek medbıkeler ǵana emes, gıgıenıs, epıdemıolog, stomatolog, akýsherler de bar. Buǵan feldsherlerdi qosyńyz. Ol ýnıversıtetke tússe, feldsher emes, dáriger bolyp shyǵady. Nege feldsherlik jolmen óspeske? Bizge osy týraly da oılaný kerek. 151 myń orta býyn mamannyń 118 myńy medbıke, 20-22 myńy joǵaryda dáıekke keltirgen ma­mandyqtardan. Sondyqtan jalpy júıeni zamanǵa saı qaıtadan qarastyrý kerek. Bizge ótkende Amsterdam medısınalyq orta­lyǵynyń dırektory keldi. Ma­mandyǵy – medbıke. Al bizde medbıkege ekinshi «sorttaǵy» maman dep, muryn shúıire qaraıdy. Tek dárigerdiń «baryp kel, shaýyp keli», odan basqany talap etpeıtin oryndaýshysy dep túsinedi. Bile bilseńiz, medbıke medısınadaǵy eń aýyr jumysty atqaratynyn esten shyǵarmaǵanymyz lázim. Olar ýaqytynyń 70 paıyzyn naýqastyń qasynda ótkizedi. Ári olarǵa emdeýmen qosa, kútý mindetteri de júktelgen. Son­dyqtan bul maman­dyqqa degen kózqarasty, oqy­týshylardyń da psıhologııa­syn, saıyp kelgende, jalpy júıeni ózgertý kerek. Ol úshin osy baǵyttaǵy strategııa, tujyrymdama jasap, ony iske asyrsaq, utylmas edik.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».