Sońǵy ýaqytta sátti eksperımentter jasap júrgen M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda «Tańsulý» spektakliniń premerasy júrýde. Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Ǵarıfolla Esimniń prozalyq shyǵarmasy negizinde ázirlengen drama alǵashqy qoıylymdarynda-aq jyly lebizderge ıe bola bastady.
Aqıqatyn aıtý kerek, eldiń qoǵamdyq ómirine belsene aralasyp kele jatqan ǵalym Ǵarıfolla Esim aty shyqqan dramatýrg emes. Sondyqtan da bastapqyda kúrdeli janrǵa qalam tartqan avtordyń táýekeli kórermender, teatr synshylary tarapynan qabyldanar ma eken degen dúdámal oılardyń bolǵany ras. Osy jerde birden atap kórsetetin jáıt, basty teatrda tusaýyn kesken bul spektakl qabyldandy dep aıtýǵa endi tolyq negiz bar.
Máselen, qazir teatrlarǵa stýdentter, mektep oqýshylary kóptep keledi. Bul joly da solaı boldy. Zal lyq toldy. Tańsulý atty qazaqtyń tańǵy shyqtaı arýy jaıly áfsanany kórermender sońyna deıin kirpik qaqpaı tamashalady. Demek, spektakldiń ákesi – avtor da, sheshesi – rejısser de dittegen nysanany dáldeı aldy dep bilińiz.
Al «Tańsulý» shyǵarmasynyń avtory bylaı deıdi:
– El basyna kún týǵan sátte tutqynǵa túsken arý mahabbatyna adal bolyp, urpaǵyn aman saqtaýdy kózdeıdi. Ulyn babalar rýhynda tárbıelep, halqymyzdyń qamyn oılaıdy. Tańsulý – tarıhta bolǵan batyr áıel. Tarıhı tulǵa shamamen Tóle bı zamanynda ómir súrgen desedi. Bul ańyzda qyz balanyń erligi týraly aıtylady. Onyń taǵdyry meni tańqaldyrǵany sonshalyq, pesa jazýǵa qalam tarttym.
Rasynda da, Tańsulýdyń ary men jary úshin jasaǵan qadamy, bir jaǵy eldiń namysy úshin jasaǵan áreketi tańqalarlyqtaı, máńgilik tarıhtyń sırek oqıǵasy. Jáne pesada tabıǵattyń tylsym qubylysy da bar. Ǵylym qansha qaryshtasa da, adam balasynyń aqyly jetpeıtin aıan berý men tús kórý qupııasynyń túbine jetken eshkim joq. Boljamdar ǵana bar. Tańsulý atty qazaqtyń bir sulýy óziniń qasiret shektirgen talaıly taǵdyryn on jasynda túsinde kórip, qatty shoshynady. Sahnada tirilgen ańyz osy jerden bastaý alady. Bir jaǵynan Tańsulýdyń jasaǵan isi – Uly Dalanyń jazylmaǵan zańy, tektilik pen namystyń nyshany dese de bolady.
«Tańsulý» qoıylymynyń rejısseri Alma Kákisheva týraly da aıtýdyń sáti túsip tur. M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń beldi rejısseriniń birine aınalǵan Almanyń sátti qoıylǵan spektaklderi jaıly ónertanýshylar men teatr synshylary sarańdyq tanytyp júrse de, jaqsyny jaqsy dep aıtý paryz. Áıtpese, pesanyń avtory Ǵ.Esim de mátini bar bolǵany 5-6 betten turatyn dramatýrgııalyq týyndyny qan-sólimen tiriltken rejısserdiń jumysyna tańdanysyn jasyrǵan joq. Bul qoıylymda eksperımentter de bar. Oqıǵanyń bas-aıaǵy, ıdeıasy men dınamıka bar.
Bir qaraǵanda, qoıylymnyń dekorasııasy ǵajap áser qaldyrady. «Tańsulý» dramasy kórermendi tarıhı mazmunymen ǵana emes, zamanaýı tehnıkalyq boıaýlarymen de baýrap alady. Shyǵarmashylyq toptyń aıtýynsha, bul – qazaq teatrynyń shańyraǵynda 3D pishiminde sahnalanǵan alǵashqy qoıylym.
Al osynaý jobany sátti júzege asyrǵan spektakldiń qoıýshy-sýretshisi Qabyl Halyqov:
– «Tańsulý» qoıylymy tyń ssenografııa jasaýǵa múmkindik berdi. Burynǵy jáne qazirgi zamandy, bolashaqty, ıaǵnı úsh keńistikti toǵystyrý úshin vıdeojoba, 3D áserler, golografııa qoldanýǵa tyrystyq. Basty maqsat – qazaqtyń folklorlyq, etnografııalyq murasyn kórsetý, qazaqy mádenı keńistikti kórermen aldyna ákelý, jas urpaqqa úlgi etý, – deıdi.
Al rejısser A.Kákisheva jańa qoıylymǵa qalaı kiriskenin tómendegideı baıandaıdy: «Men Ǵarıfolla Esimdi fılosofııalyq sarynda jazylǵan shyǵarmalary arqyly ǵana biletinmin. Birde «Jar jaǵalap júrmiz» atty kitaby qolyma túsip, sondaǵy «Tańsulýdy» oqyp shyqtym. Atalmysh týyndy shabytyma qanat bitirdi. Keıin Ǵarekeńe habarlasyp, týyndyny pesa janrynda jazyp berýge usynys jasadym. Tilek oryndalǵan soń kezekti shyǵarmashylyq jumysyma kirisip kettim. Basty keıipker – Tańsulý arqyly qazaq qyzynyń ór minezi men namysyn sezingendeı boldym. Basqasha aıtsaq, pesada «ulttyq kod» saqtalǵan. Bul degenimiz – týǵan til, salt-dástúr, ult tarıhy. Rýhanı qundylyqtarymyzdy teatrymyzdyń jas ártisteri jetkizdi».
«Tańsulý» dramasynyń taǵy bir jańalyǵy – bir kezderi kóptiń kózaıymyna aınalǵan, býynsyz bıshi – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Shuǵyla Saparǵalıqyzynyń «tabylýy» der edik. Daryndy qazaq qyzy jańa qoıylymnyń bıin sahnalaýda mol tájirıbesin salǵany synshyl taraptan baıqalýy tıis.
Sonymen, premeralyq pesa G.Tutova, A.Baqytjanova, B.Qajynábıeva, Q.Mamytqalıev, Ǵ.Ospanov, A.Bókenbaı, E.Bektasov, J.Tolǵanbaı, G.Shyńǵysova syndy ónerpazdardy sahnaǵa shyǵardy.
Qalaı desek te, «Tańsulý» ásershil, syrshyl jastardyń kóńilinen shyqty.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
––––––––––––––––
Sýretterdi túsirgen
Bersinbek SÁRSENOV.