Úshqońyrdan ushqan suńqar

Men ǵana emes, búkil álem Elbasy­nyń týǵan jerin kórgisi keledi. Onyń ósken ortasyn, oqyǵan mektebin, bilim kógine, tirshilik nárine umtylysyn bilýge qushtar. Bul maqsat meni de talaptandyrdy, Arqadan Alataýǵa attandym.

Osydan on-on bes jyl buryn barǵan Qaskeleńdi búgin tanymaı qaldym. О́sip, órkendep ketipti. Arasy Almatymen atshaptyrym bolatyn Qaskeleń qazir jer jaǵdaıymen janasyp jatyr. Tipti úzip alatyn alaqandaı jer joq, jol boıy kókpen kómkerilgen, jaǵalaı adam janynan basqa qajetti barlyq saýda oryndary oryn tepken. Bazar da bar, oǵan kóz salǵan nazar da bar.

Aýdan ortalyǵynyń ortalyq kóshesi­men emin-erkin kelemiz. Joldyń eki jıegi jaǵalaı ásem ǵımaratqa toly. Birinen-biri ótedi, sáýlet óneriniń neshe atasyn ańǵarasyń. Osyndaı óskeleń ómir­di kórgen saıyn kókeıge keleli oı keledi. Zamanynda álemdegi eń iri der­java bolǵan – Keńester Odaǵy jasaı al­maǵan, shyndyǵyn aıtqanda, jasa­maǵan jaqsylyqtardy qysqa ýaqytta Qazaq­stan qýattylyǵyn tanytyp, jer júzin moıyndatyp otyrǵanyna súısinesiń.

Halyq munda tym tyǵyz ornalasqan. Esime anamnyń sózi túse ketti. Orys ulty sýly, nýly jerdi taýyp, sonda turaq­taıdy deıtin. Sol sóz rasqa aınal­dy. Orys bylaı tursyn, odan bólek túrik te, dúngen de, uıǵyr da, belorýs ta, ýkraın da osynda sııaqty. Elba­synyń ádil saıasaty olardyń ulttyq qundy­lyqtaryn saqtaýǵa, tili men dilin erkin qoldanýǵa úlken múmkindik berdi. Olar osy ystyq qushaqqa, ymyraly yntymaqqa, elimizdiń ustanǵan ulttar birligi baǵytyndaǵy baıandy isterdi joǵary sanaýy tıis.

Stepa Pehlevanıdı degen almatylyq grýzın aqsaqaldyń áńgimesi bar. Balasy­nyń atyn kórnekti aqyn Jambyl Ja­baev­tyń qurmetine Jambylı dep qoıyp­ty. Grýzın halqynda esimniń sońǵy árpi «ı»–men aıaqtalatyndyqtan solaı jazǵan. Stepa óler shaǵynda ulyn janyna aldyryp, óziniń aqyl-keńesin aıtypty.

– Balam, ómirde umytpaıtyn eki nár­seni este usta. Biri – Qudaıyń júre­giń­de bolsyn. Ol bizdi jaratty. Ekinshisi – qazaq degen uly halyqty qurmettep júr.

Biz kıerge kıim, isherge as tappaı osy elge keldik. Turǵylyqty halyqtyń da jaǵdaıy máz emes eken, nan tapshy, bas­pana máselesi de muń-tuǵyn. Sóıte tura olar bizdi baýyryndaı qasyna shaqyryp, bir nandy qyldaı bólip berdi, kıim syılady, qatarǵa qosylyp ketkenshe kómektesti. Ondaı darhan peıildi adamdardy sol kezderde óz grýzınimizden de tabý múmkin emes edi. Ultqa bólmeı, adam dep janashyrlyq tanytqan eldi álem kezip tappaısyń. Qazir zaman ózgerdi, el toqshylyqqa keneldi. Kóptegen halyq biz sekildi tentirep kelip, toıǵan soń qudaıyn umytyp ketti. Keýdesin kerip, tarıhı otanynda júrgendeı sezinedi. Bul – qate uǵym. О́mir men ólimniń arasy – bir attam jer. Biz dál osy kúnge jetýimiz ekitalaı bolǵanda qazaqtar ólimnen qutqaryp qaldy. Men tynysh jatsyn deseń, aıtqan sózderimdi aıaqqa taptama. Syıla, qurmette, týǵanyńdaı kór. Osydan bir jeriń kem bolmaıdy, qaıta mereıiń ósedi, – depti.

Iá, el ishinde osyndaı oqıǵa az emes. Kózimiz kórip júr nemese estip qala­myz, ult jaıly ulaǵatty oı qozǵalǵanda kádimgideı marqaıyp, jan dúnıemizdi maqpal maqtanysh kerneıdi. Men osyndaı tereń túsinikpen aıtylǵan oı-pikir­lerge qanyqqan saıyn qushaǵyna qan­sha­ma ultty biriktirgen Qaskeleńniń jeri de kıeli ǵoı dep baǵalaımyn. Aýdan ataýy Qarasaı batyrdyń qurmetine qoıylǵan. Biz tarıhtyń tereńinen taǵylym terip, aýdannyń arǵy shejiresin aıshyqtap kórdik. XVIII ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Qaldan Seren bastaǵan jońǵar basqynshylary júz myń qolmen beıqam otyrǵan eldi astań-kesteń etip shaýyp, tonap, halyqtyń beıbit ómirin byt-shyt qylady. Eki júz jylǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan soıqan qazaq azamattaryn ábden yzaǵa býlyqtyryp, kek qaıtarýdyń amalyna kirisedi. Oǵan úsh júzdiń bıleri Tóle, Qazybek, Áıteke bıler eldiń basyn qosyp, ortaq múddege, Otandy syrtqy jaýdan qorǵaýǵa jumyldyryp, jońǵarǵa qarsy joıqyn soǵys ashýǵa shaqyrady. Qazaq batyrlary Qarakereı Qabanbaı, Qan­jyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naý­ryzbaı, Qarasaı qol bastap, qazaq jerin jońǵarlardan azat etedi. Er júrek Naýryzbaı aldymen Qasgelendi, sosyn Shamal handy jekpe-jekte óltiredi.

1851 jyly jergilikti qazaqtardyń kómegimen podpolkovnık Karbyshev­tyń otrıady Qaskeleńdi jaýdan tazartty. Qoqan handyǵy Qaskeleń ornyndaǵy Taýshúbek degen eldi mekende áskerı bekinis jasap otyrdy. Alaıda Jetisý general-gýbernatorynyń yqpalymen Taýshúbek jaýdan tazartylyp, ol Lıý­bovınskoe dep ataldy. Alǵashqy jyldary saýat ashý mektebi ashylyp, ol orys tilinde júrdi.

1901 jyly Lıýbovınskoe stanısasy Qaskeleń ataýyn ıelendi. Sol kezderde bastaýysh mektep bolyp ashylǵan balalardy oqytý mekemesi búgingi Belınskıı atyndaǵy mektep-gımnazııasyna aınaldy.

1928 jyldyń qazan aıynda Qaskeleń aýdany quryldy. Onyń quramyna tek orys aýyldary enip, qazaqtar turǵan qonystar Ile aýdany qaramaǵyna kirdi. Aýdan ortalyǵy Áshtáshken, keıinnen Eltaı aýyly dep ataldy. Jalpy, aýdan resmı túrde 1929 jyly Qaskeleń bolyp bekitildi jáne 1963 jyly qala mártebesin aldy.

1998 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti H.Nazarbaevtyń Jarlyǵy boıynsha Qaskeleń aýdany Qarasaı aýdany bolyp qaıta ataldy. Qazir aýdanda 265 myń halyq, 32 ult ókili bar.

Mine, osyndaı tarıh tizbeginen Qas­keleńniń qoınaýy túrli taǵdyr keshkenin sezemiz.

Qazir respýblıkaǵa belgili án «Úsh­qońyrdy» «Mýzart» trıosy naqy­shyna keltire oryndaıdy. Osy ánniń sózin Nursultan Nazarbaev jazǵan. Ándi tyńdaǵan saıyn kindik kesken týǵan jerdiń qasıeti men qudireti kóńilge qona ketip, erekshe sezimge bóleı bastaıdy. Sózi men sazy úılesken jáne ony oryn­daý sheberligi jarasqan án shyn mánin­de keremet. Oǵan eshkim talas týdyra almaıdy. Sol ánniń mán-mazmuny ósken óńirdiń ystyq sezimderine, súıis­penshilik ıirimderine jetelep, alystan menmundalaǵan aýyldyń darhan kóńi­lin elestetedi. Elbasy ózi ósken Úsh­qońyr jaılaýyn osyndaı shabytpen sheber sýrettep, perzenttik peıili men saǵy­nyshyn óleńmen órgen. Qaı adam bol­syn, ony yqylaspen qabyldaıdy. Sol sezimniń syıy bizdi Úshqońyrdyń etegi­ne apardy. Kóktemgi kókmaısa tabı­ǵaty, aspanmen talasqan zańǵar bıigi, beı­málim tylsymǵa toly jartastar, qar sýy­nan qomaqty kólge aınalǵan aıdyndar, Úshqońyrdyń mártebesine mereı qosyp tur. Sulýlyq dese osyny aıt, kóz toı­maıtyn keremeti kóp. «Qudaıdyń qudi­re­tin kórem deseń taýǵa bar» deıtin teńeýdiń shyndyǵyn osy jerden anyq ańǵardyq.

Bul taý – Elbasynyń ata qonysy. Jaz jaılaý otyryp, bıe saýyp, qymyz iship, qylquıryq, qamysqulaq janýardyń qasıetin sezingen saıaly oryn. Jaryqtyq, janǵa shıpa aýasy, nárli ári quıqaly jaıylymy jy­lqy­nyń da, adamnyń da ańsaryn dóp basyp, rahatqa bóleıdi. Sony sezinip turyp, Elbasynyń bıigi tekten-tek emes­tigin uǵasyń. О́ıtkeni «Taý balasy taýǵa qarap ósedi» degen ósıet ózdiginen aıqyndala túsedi.

Taýdyń bergi beti – Shamalǵan aýyly. Osynda oqyp, osynda zamandastarymen taı-qulyndaı tebisip ósken orta.

Elbasy synyptasy Núsiphan Nur­maǵan­betuly Shamalǵan aýylynda turady. О́mirden kórgeni de, túıgeni de kóp úlken kisiniń aıtary da barshylyq. «Keshegi bolǵan nárseni búgin umytyp qalamyz ǵoı, biraq balalyq shaqtyń bazar­lyǵy bólek pe, sirá, esten shyq­paıdy. О́zim es bilip kóz ashqaly birge oınap, mektepke birge barǵan dosym – Nursultan. Sondyqtan jadymyzda jattalyp qalǵan áserler áli saırap tur.

Biz Shamalǵanda Kolhoznaıa dep atalatyn bir kósheniń boıynda óstik.

Nursultan sabaǵyn óte jaqsy, kileń bespen oqydy. О́te zeıindi, zerek boldy. Muǵalimniń aıtqan bir sózin de qalt jibermeı, qaǵyp alyp otyratyn. Qolynan kitap túspeıdi, oqıtyny oqý­lyqtan bólek san mazmundy kitaptar. Árqashan salmaqty, baıyptylyǵynan jazbaıdy. О́te ustamdy bolatyn. Bir ǵajaby, bala bolsa da, ózin úlken kisiler qatty syılap turatyn.

Nursultan óz anasyn jeńeshe, ájesi Myrzabalany apa deıtin. Nursultannyń aıtýymen Áljan apany búkil aýyl jeńeshe atap ketti. Apamdardan estımin ǵoı, kishkentaı kezinde Sultandy anasy emizip bolǵannan keıin Myrzabala ájesi qaıtadan ózi alyp qoıatyn kórinedi. Zaryǵyp uzaq kútip kórgendikten kóz tımesin dep, kóıleginiń etegimen jaýyp qoıady eken.

Osylaı yrymdap, qorǵalyp-qor­shalyp ósken dosym Nursultan jasynda jaqsy tárbıe de kórdi. Áke-sheshesi­niń bar tilegi osy tuńǵyshtarynyń aman­dyǵy boldy. Ábish aǵa balasy oryssha jaqsy sóılep úırensin dep, ylǵı qazaq turatyn Kolhoznaıa kóshesinen Panfılov kóshesine kóship, qonys aýdardy. Munda orys tilinde sóıleýshiler kóp. Osyndaǵy Kesikbaı degen bir jylqyshy kisimen úıin aıyrbastady. Nurekeńniń áýelden oryssha taza sóıleýine osy jaǵdaıdyń, ákesiniń bala bolashaǵyn o bastan oılaýynyń da kóp septigi tıdi ǵoı dep paıymdaımyn.

Bala kúnimizde talaı qyzyqty birge ótkerdik. Taý ishiniń qoınaý-qoınaýyn aralap kezip ketetinbiz. Sıyr búldirgen, qoı búldirgen terip, bulaqtan tátti sý ishetinbiz. Malǵa barǵanda atqa minip, serýen quramyz. Qyzyq úshin eliktiń laǵyn qýalaımyz, biraq zábir jasamaımyz. Úshqońyrdyń o sheti men bul shetin Nursultan ekeýmiz sáıgúlikke minip, talaı dúbirletkenbiz.

Nursultan mektep bitirgennen keıin Temirtaýǵa ketti. Odan keıingi qyzý oqý men eńbekke toly ómir jolyn el biledi».

Núsiphan aǵa osylaı dep uzaq sheshildi.

Qarasaı aýdandyq «Zaman jarshysy» gazeti bul óńir týraly keń maǵlumat bergen-di. Jetpis jeti jyldyq tarıhy bar gazet eki tilde jaryqqa shyǵady, aýdannyń jańalyqtar aınasy. Sarǵaıǵan gazet tigindileri Qarasaı aýdanynyń ótkeni men búginin bútinde, aına-qatesiz bildiretin tiri kýáger dese jarasady. Osyǵan dálel oqıǵaǵa keziktik. Bul keshegi oqýshy, búgingi Elbasynyń gazetpen tyǵyz baılanysyn bildirýmen qatar shyǵarmashylyq qabiletin de kórsetti. Komsomol belsendisi ári ozat oqýshy Nursultan Nazarbaevtyń gazetke shtattan tys tilshisi retinde mektep ómirinen, qoǵamdyq jumystar ja­ıynda jazǵan maqalalary keleshekke umtylǵan kemel oılylyǵyn birden tanytty. Mysaly, tómendegi eki habary sol shyǵarmashylyqtyń bir belgisi.

Birinshisinde, Qytaı eliniń ózi quralpy zamandasy Chjoý-Baı-Sıaomen hat almasyp, dostyq qarym-qatynasta bolýǵa shyn júrekten zor qýanyshta ekendigin jazyssa, ekinshi maqalasynda Abaı atyndaǵy qazaq orta mektebiniń oqýshysy Áýezhan Ájibaevtyń bıyl, 1958 jyly birinshi ret saılaýǵa qaty­syp, daýys bergenin jazady.

«Áýezhan 10-shy synypta oqıdy. Birinshi synyptan birge oqıtyn dosym. Sabaqqa zerek. Qoǵam jumysyna bel­sene qatysady. Tapsyrylǵan ju­mysqa mukııat. Qart ákesi jasynyń egdeligine qaramaı, kolhoz sharýasyna belsene aralasady. Qarııanyń eńbekke súıispenshiligi Áýezhanǵa da daryǵan. Qoly bosta ákesine kómektesedi.

Kombaın, traktorlardyń tilin bilsem, júrgizsem dep armandaıdy. Maman mehanızator bolyp, kolhozyma kómek bersem deıdi», dep jazady 10-shy synyp oqýshysy N. Nazarbaev aýdandyq «Kommýnızm úshin» gazetine 19 naýryz kúni 1958 jyly.

Iá, dańqtyń joly dańǵyl emes. Oǵan jeti ólshep bir kesken keń oıly, jigeri jasymaǵan jalyndaǵan kisi ǵana jetedi. Týasy tereń ózen alaburtpaı aǵady, tekti adam kishilikpen jaǵady. Bálkim, bul adamnyń baǵyn ashatyn zor múmkindik bolsa kerek.

Úshqońyr jaılaýynan ushqan suńqardyń da sanasyndaǵy suńǵyla serti osy bolar.

О́lmeshan BOLATBEKOV,

«Qurmet» ordeniniń ıegeri,

saıasattaný salasynyń

fılosofııa doktory