Elordada alǵash ret sharýalar quryltaıy ótti. Shopan ata ulttyq mal ósirýshiler qaýymdastyǵy uıymdastyrǵan sharaǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen mal sharýashylyǵyn kásip etken azamattar qatysty. Árqaısysynyń sońynda amanat aıtqan el, soǵan oraı qushaq-qushaq shaǵymy bar.
Quryltaıda aıtylǵan alǵashqy pikirlerden-aq «biz qazaq degen mal baqqan elmiz» degen maqtan sózdiń qazirgi zamanǵa júrmeıtinin túsindik. Quryltaıǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen ne mınıstrdiń ózi, ne birde-bir ókil qatyspady. Jıynda jem-shóptiń jetispeýi, jer men sý tapshylyǵy, sýbsıdııanyń ádil bólinbeýi sóz boldy. Bul máseleler aragidik aıtylǵanymen, qatysýshylar Mańǵystaýdaǵy qýańshylyq jaǵdaıyna kóbirek toqtaldy. Mańǵystaýlyq sharýalardyń aıtýynsha, qýańshylyq saldarynan 1 myńnan astam mal qyryldy degen aqpar túbegeıli qate. Ári «Mańǵystaý – mal jaıýǵa qolaısyz ólke» degen syńar jaq pikirden de arylatyn kez jetti deıdi olar.
– Bizde Mańǵystaý óńiri tek munaımen ómir súredi degen túsinik bar. Bul qate pikir. Mańǵystaýdyń 50 paıyzǵa jýyq halqy mal ustaıdy. Bıyldan bastap dalada mal jeıtin shóp joq. Osy ýaqytqa deıin malymyzdy qoraǵa jemshóp jınap baǵyp keldik. Endi jem shóp satyp alatyn da qarajatymyz joq. Sataıyq desek, aryq maldy eshkim almaıdy. Dalaǵa jibere salaıyq desek obalynan qorqamyz. Sáýir kelmeı Mańǵystaý dalasy kógermeıdi. Soǵan deıingi tórt aıda malymyzdy qalaı aman alyp shyǵarymyz ýaıym bolyp tur. Osy oraıdaǵy talabymyz – Mańǵystaýda tótenshe jaǵdaı jarııalaý kerek. Sol arqyly úlken kólemde kómek berip qana malymyzdy aman saqtap qalýǵa bolady. Jaqynda ǵana BAQ-tan Mańǵystaýdaǵy ólgen maldyń sany týraly resmı derekti oqyp qaldym jáne onyń jalǵan ekenin aıtqym keledi. Onda 1 207 mal qyryldy dep keltirgen. Mańǵystaýlyq sharýalar otyratyn chattarda, toptarda suraý júrgizip kórdim. Solardan kelip túsken aqparat boıynsha bıyl óńirde 3 414 mal basy qyrylǵan. Onyń ishinde 1 427 bas jylqy, 141 bas sıyr, 1 705 bas qoı bar jáne qalǵany túıe. Bul mańǵystaýlyq sharýalardyń 10 paıyzynan ǵana kelip túsken derek. Sonda shyn máninde Mańǵystaýda qansha mal qyrylǵanyn shamalaı berińiz, – dep ashynǵan pikirin bildirdi mańǵystaýlyq malshy Ádilbek Saǵyndyqov.
Taǵy bir mańǵystaýlyq sharýa Dáýrenbek Ǵalymjanov ta tezirek tótenshe jaǵdaı jarııalap, kómek berilýi kerek deıdi. «Kóktem, jaz, kúz kúttik. Endi mine, qylyshyn súıretip qysta keldi. Biz kútkenmen, mal kútpeıdi. Bıliktiń bizdiń shaǵymymyzǵa qulaq asýyn suraımyz» deıdi ol.
Jalpy, ortaǵa shyǵyp pikirin aıtqan sharýalardyń barlyǵy derlik Mańǵystaýda tótenshe jaǵdaı jarııalanýy kerek degen talapty qostady.
Jańaózennen kelgen «Kórkem álem» kompanııasynyń basshysy Temir Lesovtiń aıtýynsha, mal sharýashylyǵyna bólingen qarajattyń jer-jerge durys jetkizilmeýiniń sebebi zańnamada jatyr.
– Biz qatelikti sodan kórip otyrmyz. О́ıtkeni sýbsıdııanyń kóbi iri qaraǵa beriledi. Al Mańǵystaýda sıyr baǵýmúmkin emes. О́ńirde 16 myń bas qana analyq bar, óıtkeni biz sıyr baǵa almaımyz. Mańǵystaý jeri negizinen jylqy men túıe ósirgenge óte qolaıly. Biz sýbsıdııany mal dep bólmeı, jalpy etke berý kerek dep esepteımiz. Osyǵan baılanysty usynysymyz da bar. Ony úkimetke jiberýge daıynbyz, – deıdi T.Lesov.
Al Madııar Aımyrzaulynyń sózine qaraǵanda, qýańshylyqqa tek adaı jylqysy ǵana shydap berdi. Basqa tuqym bolsa baıaǵyda qyrylyp qalar edi degen ol, adaı jylqysyn asyl tuqymdy mal qataryna qosý kerek degen usynys aıtady. Aqtóbeden kelgen Marlen Baımaǵambetov aýyl sharýashylyǵyna qatysty máselelerdiń sharýalarsyz talqylanyp, olardyń usynys-pikirin eskermeı sheshim qabyldanatynyna qynjylys bildirdi.
– Sharýalardyń zańnamasyn qabyldaýǵa sharýalar qatysýy kerek. Eshqashan sharýashylyq júrgizip kórmegen adam zań qabyldamasyn. Sharýalar usynystaryn berip jatyr. Ár óńir óz baǵdarlamasyn ózi daıyndaý kerek degen máseleni de byltyrdan beri aıtyp júrmin. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ony ózi bekitýi kerek. Olar bolsa búkil óńirdi bes bet qaǵazǵa biriktire salǵysy keledi. Mine, osydan qanshama qatelik týyndaıdy. Sebebi olar jergilikti tabıǵatty, halyqtyń mentalıtetin, oblystyń múmkindigin eskermeıdi. Iri qaraǵa aqshany tógip jatyr, al jylqy men qoıǵa kelgende tarylyp qalady, – degen bazynasyn aıtady M.Baımaǵambetov.Quryltaıǵa arnaıy kelip qatysqan Májilis depýtaty Samat Musabaev sharýalardyń Mańǵystaýda tótenshe jaǵdaı jarııalaý kerek degen usynysyn qoldaıtynyn jetkizdi.
– Mamyr aıynda sol kezdegi mınıstr Saparhan Omarov komıssııa quryp, buıryq shyǵaryp, biz Mańǵystaý oblysyna 9 adamnan turatyn delegasııany alyp baryp, sol komıssııanyń sheshimimen Mańǵystaý oblysynda tótenshe jaǵdaı jarııalansyn degen hattama toltyrylǵan. Odan beri alty aı ótti. Kelgen soń áriptesim Edil Jańbyrshın ekeýmiz hattamany Úkimet basshysyna joldadyq. Sodan keıin 3-4 aıdan soń rezervten 1,9 mlrd teńge qarjy bólindi. Qazir tek 1 mlrd 200 mln-y ǵana halyqqa taratyldy. Qalǵan 700 mln-y paıdalanylmaı tur. Teńge álsirese memleketten kómek beredi, munaı baǵasy quldyrasa sony óndirýshi kompanııalarǵa kómek beredi, mine endi mal qyrylyp, eldi jut jaılaǵanda nege memleket qol qýsyryp otyrýy kerek? Sosyn árkim óz malyna ózi ıe bolsyn, ózi baqsyn degen túsinikten de arylý qajet. Bul bárimizge ortaq problema, – deıdi Májilis depýtaty.
Depýtat Edil Jańbyrshın bolsa «Osy quryltaıda aıtylǵan máseleler boıynsha jumys isteımiz. Tıisti, jaýapty mekemelerge jetkizemiz. Sharýalardyń atynan usynys berińizder. Usynystardy qajet bolsa, komıssııa quryp dáleldep, jumys isteımiz» dedi.
О́z kezeginde Atyraý oblysynan kelgen sharýalar oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetovke buǵan deıin aıtylǵan aýyl sharýashylyq máselelerin sheship berýin suraıtynyn jetkizdi. Onyń ishinde aýyz sý máselesi óte kúrdeli ekenin basa aıtty. Túrkistan oblysynan kelgen Erjan Jýrkabaev oblystaǵy sýbsıdııa daýy týraly aıtyp, mınıstr bekitken qujattardyń oblys aýmaǵynda tıisti deńgeıde júzege aspaıtynyn jetkizdi. E.Jýrkabaev myrzanyń aıtýynsha, Jetisaı, Maqtaaral syndy aýdandarda jaıylym jerleri joq. Olar Shardara orman sharýashylyǵy aýmaǵyndaǵy jerdi jalǵa alyp, mal baǵýǵa májbúr eken.
«Bul – qazaq sharýalarynyń alǵashqy quryltaıy. Táýelsizdik alǵaly beri alǵash ret ótip jatyr. Mal qaıyryp, egin egip júrgen naǵyz sharýalardyń ózderi aıtyp, ózara talqylap, bir ortaǵa jınalýynyń ózi – úlken is. Qazir sharýalarǵa birlik kerek. Aýyl sharýashylyq máselesin sheshýge at salysa alady degen el azamattaryna, Úkimetke, tıisti memlekettik mekemelerge osy quryltaıda aıtylǵan ár máseleni jetkizip, qujat túrinde beremiz» deıdi Shopan ata ulttyq mal ósirýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Almasbek Sadyrbaev.
Is-sharanyń tústen keıingi sessııasynda maıly daqyldardy óńdeý, jún óńdeý jáne astyq óńdeý máselesi talqylandy. Odan bólek aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý jáne nesıe prolongasııasy boıynsha da usynystar aıtyldy. Quryltaı budan bylaı jyl saıyn dástúrli túrde ótkizilmek.