Táýelsizdik jáne teatr

О́rkenıetti ult eń aldymen tarıhymen, mádenıetimen, ultyn ulyqtaǵan uly tulǵalarymen álemdik mádenıettiń altyn qoryna qosqan úlkendi-kishili úlesimen maqtanady. Sóıtip tek óziniń tól mádenıeti arqyly ǵana basqaǵa  tanylady», degen Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly sózin negizge alsaq, tól mádenıetimizdi hám ulttyq ónerimizdi ulyqtaýda ásirese «qyzdyń móldir kóz jasyndaı sulý óner» – teatrdyń alar orny aıryqsha. О́ıtkeni teatr – ulttyń aınasy, ulttyq rýhtyń jarshysy.

Teatr tiregi – dramatýrgııa

Búginde Táýelsizdik bıiginen kóz tigip, 30 jyldaǵy jetken je­tistigimiz ben baǵyndyrǵan belesterimizge baǵa beretin bolsaq, áste teatr óneriniń damýy men aıaq alysynan, búginge jetken joly men jaı-kúıinen aınalyp óte almasaq kerek. О́ıtkeni teatr sahnasy arqyly kórer­menine jol tartar ár qoıylym belgili bir deńgeıde qoǵam kelbetin ashyp kórsetip, zamana tynysyn sezdiredi. Endeshe, el egemendigin alǵan osy 30 jylda teatr repertýary qalaı túrlendi? Sahna arqyly qoǵam shyndyǵyn ashyq aıtyp, tól ónerimiz ar-qyly ultymyzdy ózimizge hám ózgege tanyta alyp júrmiz be? Osy máselege toqtalyp kórsek.

Dramatýrgııa – teatrdyń tiregi. Sahnaǵa shyǵatyn dra­malyq shyǵarmalar qansha­lyq­ty sapaly bolǵan saıyn teatr­lardyń kórkemdik kelbeti de soǵan saı qalyptasary dá­leldeýdi qajet etpeıtin aksıom­a. Sondyqtan da bolar qaı zaman, qaı kezeńde de dramatýrgııa tapshylyǵyna qatysty túıtkil tym jıi kóterilip, árdaıym ózekti máseleler qatarynan túsken emes. О́ıtkeni teatr – ıdeo­logııa, teat­r – myzǵymas tárbıe ordasy.

Ultymyzdyń ótkeni men búginin, halqymyzdyń san qatparly tarıhyn, jalpy adamzat máselesin jyrlaý – dramatýrgııa men teatrdyń negizgi mindeti ekeni sózsiz. Jáne de bul mindet – bú­ginde búkil qazaq dramatýrgteri men re­jısserleri, akterler men  kórermender jabylyp kóteretin ortaq júk bolyp qala bermek.

«Kez kelgen halyqtyń má­denı-rý­hanı saladaǵy basty baılyqtarynyń biri – teatr óne­ri. Bul búgingi táýelsiz Qa­zaq­standaǵy teatrlarǵa da tike­leı qa­tysty. Iаǵnı ótken ǵa­syrdyń jıyrmasynshy jylda­rynan bastaý alatyn qazaq ult­tyq teatr óneri sodan bergi ke­zeńde qalyptasý men damýdyń uzaq jolynan ótip, órkenıetti elderdegi sahna sańlaqtarymen terezesi teń turatyndaı dárejege jetti. Teatrlarymyzdyń mun­d­aı bıikke kóterilýine ulttyq dra­ma­týrgııa ókilderiniń, ıaǵnı qazaq qalam­gerleriniń qosqan úlesi ushan-teńiz. Bul rette Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov syndy uly tulǵalardyń esimi bi­rinshi kezekte oıǵa oralady. Qa­zaq teatr óneri osy qalam­ger­lerimizdiń kórkemdik dáre­jesi joǵary dramatýrgııalyq shy­ǵar­malarynyń arqasynda ǵa­na she­berlik shyńyna kóteri­lip, kórermen qaýymnyń rıza­shylyǵyna bólendi...», – deıdi dramatýrg Sultanáli Balǵabaev.

Ras, eń alǵash qazaq teatr sahnasy tórine shyqqan «Eń­lik-Kebek», «Ar­qa­lyq batyr», «Qaragóz», «Aqan seri-Aqtoq­ty» sııaqty búginde ulttyq dra­matýrgııamyzdyń jaýharyna aınal­ǵan dramalyq týyndylar­­dy ómirge ákelgen uly qalamger­ler eńbegine qashanda bas ıemiz. Atalǵan týyndylar kúni bú­gin­ge deıin óziniń bastapqy min­detinen tıtteı de aınyǵan joq. M.Áýezov, Ǵ.Mú­si­repovter sal­ǵan sol sara joldy jalǵap, qazaq dramatýrgııasynyń týyn odan ári de bıikte jelbiretken T.Ahtanov, Á.Tájibaev, Q.Mu­ha­med­ja­nov, S.Júnisov, A.Súleı­menov, O.Bó­keı, D.Isabekov, Q.Amanjolov, Á.Ta­razı, Q.Ys­qaq, Iran-Ǵaıyp syndy dra­­ma­týrgter eńbeginiń de búgingi ult­tyq teatrlarymyzdyń bet-beı­nesiniń qa­lyptasýy jolyndaǵy mindeti zor.

Al zamanaýı dramatýrgııa de­gende oıymyzǵa ne oralady? Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyl­darymen salystyrǵanda teatr­­dyń sońǵy 30 jyl tarıhyn­da­ǵy deń­geıi qandaı? О́nerde ósý bar ma? Álde teatr turalap tur ma? Táýelsizdik jyldary qa­lyp­tastyrǵan teatrlardyń jańa­lyǵy nede?

 Táýelsizdik týdyrǵan beıneler

Ár teatrdyń shyǵarmashy­lyq kel­betin, baǵyt-baǵdaryn anyqtaıtyn – ol sózsiz repertýar. Repertýardyń janr­lyq j­aǵynan, taqyryp turǵysynan túrli bolýy, qaı ýaqyttyń, qaı eldiń dramatýrginiń shyǵarma­sy bolsyn bú­gingi kúnniń má­selelerimen úndesip ja­­týy – kó­rer­mendi qyzyqtyrady ári oılan­­dyrady. Sonyń ishinde zama­naýı ta­qyrypty, búgingi zamandastardy, ómir­­degi áleýmettik máselelerdi sahnaǵa shyǵarý qa­zirgi ulttyq teatrymyzdyń zárý bolyp otyrǵan máseleleriniń biri.

Ras, Táýelsizdik alǵannan ke­ıingi kezeń qazaq teatrlaryna da, dramatýrgteri men re­jıs­serlerine, tipti kórer­menderine jańa mindetter júktegeni sózsiz. О́ıtke­ni erkin oıly kórermen tal­ǵamynda­ǵy qoıylymdardyń bási de, bolmy­sy da bólek bolýǵa tıis. Ol – zaman talaby. Osy oraıda: «Jańa zaman tynysy ónerge degen kózqarasty túbegeıli bolmasa da, edáýir óz­gertti – teatr óneri jańa ahýalda ómir keshýge beıimdelýi­ne týra keldi. Memlekettiń ónerge taza ıdeo­logııalyq qural tur­ǵy­synan qaraýy báseńsigen, ıaǵnı burynǵysha tolyǵymen óz qam­qorlyǵyna alýdan bas tartqan bul shaqta ónerdiń ónerlik mur­atyn ustaný ońaı sharýalardan emestigin ómirdiń ózi kórsetip otyr», degen ádebıettanýshy Álııa Bópejanova pikiri oıymyzdy to­lyqtaı qýattaıdy.

Táýelsizdik jyldaryndaǵy teatr­lar­dyń eń úlken jetistigi – tarıhı ta­qyryptar men tulǵalar beınesiniń sah­­­­nada jańasha túleýi der edik. Qazaq dramatýrgııa­synda ulttyq tarıhy­myz­­daǵy aqtań­daq bolyp kelgen taqy­ryp­tar kórkem shyndyqpen kestelengen týyndylarǵa aınalyp kópshilik nazaryna usynyla bastady. Atap aıt­saq, derbes el bolyp tanylyp, ult bo­lyp saqtalýymyzǵa asqan qaırat­ker­likpen, kóre­gen kósemdikpen ómirin ar­nap, eńbek etken handarymyz ben ba­tyr­la­rymyzdyń, bılerimiz ben sul­tan­da­rymyzdyń, ǵu­lama ǵalymdar men qoǵam qaı­­ratkerleriniń, Alash arys­tary­nyń beınesi sahnada obek­tıvti baǵa­lanyp, ja­ńa qyrynan kórine bastady. Táýel­sizdikke de­ıin tıym salynǵan tarıhı taqy­ryptar teatr tórinde jańa ty­nysqa ıe boldy. Kórermen Kereı men Jánibek, Abylaı men Ke­nesary, han Ábilqaıyr men hanym Bopaı, Isataı men Maham­bet bastaǵan batyrlardyń beı­nesin, ultshyl janyn, ór rýhyn ta­rıhı shyndyq bederinde saraptaýǵa múm­kindik aldy. Dra­matýrg Shahımarden jazǵan «To­mırıs» tarıhı dramasynda­ǵy Tomı­rıs beınesi de kópshilik kókeıi­nen myzǵymas oryn aldy. Sol sekildi Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev, Sáken Seıfýllın, Mustafa Shoqaı bastaǵan Alash arys­tarynyń da kórkem beınesi sahnaǵa shy­ǵyp, urpaǵymen kórkemdik álem bıi­ginde qaýyshty. Ult kemeńgeri – Abaı beı­nesin ashýǵa, tanýǵa baǵyttalǵan ke­leli qadamdar uly aqynnyń 175 jyl­dyq mereıtoıy qarsańynda jemisti ná­tı­jesin berdi dep aıta alamyz. Ábish Kekil­baıulynyń «Abylaı hanynan» bas­tap, Dýlat Isabekovtiń Maǵjan Ju­mabaev ómirine arnalǵan «Júz jyl­dyq jalǵyzdyq», Shahımardenniń «Qa­zaqtar», «Tomırıs», Rahymjan Otar­baevtyń «Beıbarys sultan», «Bas», «Mus­tafa Shoqaı», «Ámire», Roza Mu­qa­novanyń «Máńgilik bala beıne», «Bopaı hanym», Dýman Ramazannyń «Abylaı hannyń armany», «Kenesary – Kúnimjan», Qanat Júnisovtiń «Sáken suńqar», Nartaı Saýdanbekulynyń «Álı­hannyń amanaty» bolyp jalǵa­syp ke­te beretin kesek dramatýrgııasy – shyn má­ninde qazaq teatrlarynyń Táýelsizdik syılaǵan jetistigi dep aýyz toltyryp aıtýǵa tolyqtaı negiz bar.

Máselen, elordadaǵy bir ǵana Q.Qýa­­nyshbaev atyndaǵy akademııalyq Qa­zaq mýzykalyq drama teatrynyń táýel­siz­dik jyldarynan bergi repertýary­na nazar aýdarar bolsaq, ujym deni tarıhı tulǵalar beınesin jańasha qyry­nan ashýǵa zer salǵanyna kóz jetkizýge bo­la­dy. Abylaı han, Kenesary, Ámi­re, Mu­qa­ǵalı, Dına, Qunanbaı, Bopaı ha­nym bolyp tizbektelip kete bere­tin tu­­ǵyr­ly tulǵalardyń teatr sahna­syn­daǵy taǵy­lymdy qoıylymy da ult táýelsizdiginiń ulaǵatty tarıhymen tike­leı baılanysty. Tarıhı týyndylardan bólek, zamanaýı ózekti taqyryptardy qozǵaıtyn Saıa Qasymbektiń «Lıft», Qolǵanat Mu­rattyń «Qııanat», Aıdana Alamannyń «Júregimniń ıesi» syndy qoıylymdary da zamandastar beınesin sahna tórine shyǵara alýymen qundy dep esepteımiz.

 Irgeli izdenis izderi

Sol sekildi teatr repertýarlaryna sholý jasaǵanda bizdi qýantqan taǵy bir jaıt – jas rejısserlerdiń klassıkalyq shyǵarmalardy búgingi zamanǵa saı oqýǵa degen talpynysy, sol arqyly kezindegi keńestik senzýranyń áserinen astary ashylmaı qalǵan ashy shyndyqty sahnaǵa shyǵarýǵa degen batyl talpynys­tary da kóńilge qurmet ornyqtyrady. Ondaı izdenimpaz suńǵyla jastardyń kóshin táýelsizdiktiń tól qurdasy Farhat Mol­daǵalı bastaǵan talantty jas rejısserler abyroımen bastap júr. Máse­len, Farhat saraptaǵan Muhtar Áýe­z­ovtiń «Qaragóz» tragedııasy nemese Ilııas Jansúgirulynyń «Qulager» poetıkalyq qoıylymyn shyn máninde qazaq teatr qorjynyna qosylǵan qo­maqty olja hám klassıkany zamanaýı sóıletýdiń jarqyn úlgisi dep senimmen aıta alamyz. Ol qatardy sonymen qatar Juldyzbek Jumanbaı, Dına Jumabaeva bastaǵan talantty rejısserler jumysy da jemisti jalǵaıdy. Bul da bolsa táýel­sizdigimizdiń teatrlarǵa syılaǵan sharapaty, jetistigi dep senimmen aıtýǵa to­lyqtaı negiz bar.

 Táýelsizdik tartýy

О́rkenıetti elderdiń barlyǵy ózde­riniń mádenı-rýhanı saladaǵy jetis­tikterin eń aldymen, ulttyq teatrynyń shyqqan bıigi men kóterilgen deńgeıi arqyly ólsheıdi desek, táýelsizdik alǵan jyldardan bastap-aq Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq salasymen qatar teatrlardyń da keńinen qanat jaıýyna teńdeı kóńil bólindi. El egemendigin alǵan alǵashqy aýmaly-tókpeli, aptyqpaly-soqtyqpaly kezeń­niń ózinde qazaq teatrlary qamqorlyqtan tys qalǵan emes. Kerisinde elimizdiń túkpir-túkpirinde jańa teatrlar boı kó­terip, jańashyl qoıylymdardyń sah­naǵa shyǵýyna keń jol ashyldy. Resmı máli­metke júginetin bolsaq, tá­ýelsizdik alǵannan beri elimizde 15-ten asa jańa teatr ǵımaraty boı túzepti. Onyń ishin­de arhıtektýrasy, sáni men saltanaty hám tehnıkalyq jabdyqtalýy jóninen álem­dik úzdik opera teatrlarynan asyp ketpese kem túspeıtin elorda tórindegi aıshyqty «Astana Opera» men «Astana Balet» teatrlary da bar.

El astanasy Arqa tórine qonys aýdar­­­­ǵannan beri Qazaqstannyń Tuń­­ǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazar­baev qazaqtyń kindik qalasynyń tek saıası ahýalyn ǵana emes, bas shahar­dyń mádenı kelbetin kemeldendirýge de tikeleı atsalysyp, kúni búginge deıin janashyr bolyp keledi. Onyń aıqyn dáleli – elorda tórinde boı kótergen má­denıet, óner oshaqtarynyń barlyǵyna derlik qoldaý bildirip, keńinen qanat jaıýyna dańǵyl jol salyp berýi. Ýaqyt aǵzam alaqanynda bederlengen 23 jyl tarıhynda bir ǵana elordanyń tórinde 65 mádenıet mekemesiniń, atap aıtsaq, jeti saraı men konsert zaly, bes mýzeı, jeti teatr, 20 kitaphana men alty kınoteatrdan bólek, jeke kórkemsýret galereıalarynyń qurylysy jandanyp, qarqyndy jumys isteýi memleket tarapynan kórsetilip kele jatqan qoldaýdyń jemisti nátıjesi bolsa kerek.

Máselen, ótken jyly Elbasy ózi ar­naıy qatysyp tusaýyn kesken táýel­siz­diktiń qurdasy – Q.Qýanyshbaev atyn­daǵy akademııalyq Qazaq mýzykalyq drama teatrynyń ásem ǵımaraty da bólek áńgimeniń arqaýy. Áli este, eń­seli ǵımaratty ashyp berip turyp Tuń­ǵysh Prezıdenttiń: «Burynnan, astanamyz Arqaǵa kóshkennen beri oılap júrýshi edim. Elordamyzda qazaqtyń eń úlken drama teatry bolýy kerek dep. О́zi de meniń oılaǵanymdaı bolyp ádemi salynǵan eken. Sizderge de úlken qýanysh ákelgen shyǵar dep oılaımyn. Osy ordanyń ishinde jaqsy-jaqsy ártis­terimiz tárbıelenip shyǵatyn bol­syn. Úzdik shyǵarmalar oryndalatyn bolsyn. Barshańyzǵa osy ordanyń ishin­­de tabys tileımin, baqyt tileımin. Daýys­taryń shyrqap, ónerleriń tasyp elge qyzmet etińder!» dep aq bata­syn berýiniń ózi Elbasy Nursultan Ábish­ulynyń ulttyq ónerge degen úlken ja­nashyrlyǵyn hám jankúıerligin aıqyn ańǵartsa kerek. Mundaı esten ketpes qýa­nyshty sát ár teatrdyń tarıhynda tas­qa basqandaı qashalyp jazylyp qalǵan. О́ıtkeni el egemendigin alǵannan ber­gi respýblıkada ashylǵan árbir teatr – bul sózsiz Táýelsizdik tartýy.