Arızonany alys deme...

Ony oryndalmaıtyn joba sııaqty kórgender jeterlik. О́ıtkeni AQSh-tyń ońtústik-batysyndaǵy 48-shtaty Arızona qaıda, Qyzyljar qaıda... Alaıda Arızona ýnıversıtetiniń mamandary osy kúnge deıin oblysqa tórt ret kelip, oqý ornynyń qarym-qabiletin barlap ketti. Al jýyrda oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Nyǵymetov, Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Qýanysh Erǵalıev jáne M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sholanov Arızonaǵa baryp qaıtty. Osyǵan baılanysty oqý ornynyń basshysyna jolyǵyp, eki ýnıversıtettiń arasyndaǵy yntymaqtastyq jáne sapar barysynda qandaı máseleler sheshilgenin suraǵan edik.

– Bizdiń kúrdeli ózgeriske umty­lýy­myzǵa úlgi bolǵan Nazarbaev Ýnıver­sı­te­ti. Onyń tabysty joba bolyp, iske asqanyn bári biledi, bıyl onjyldyǵyn da atap ótti. Qazir elimizdiń barlyq aı­maq­­tyq ýnıversıtetterine úlgi bolar­lyq dárejede. О́zim osy ýnıversıtette bas atqarýshy dırektor qyzmetin atqaryp júrgende, negizgi jumystarymyzben qatar onyń tájirıbesin basqa óńirlerge taratý isimen de aınalysqan edik. Sonyń ishinde aımaqtyq ýnıversıtetterdiń ustazdaryn, ákimshilik qyzmetkerlerin oqy­tatyn arnaıy baǵdarlama da jasa­ǵa­n bolatynbyz. Qazir Nazarbaev Ýnı­versıtetin bitirgen túlekterdiń jumys­syz qalatyny joq. О́ıtkeni jumys be­rý­­shilerdiń bári ondaǵy bilimniń jo­­ǵa­ry sapaly ekenine kóz jetkizgen. Árı­ne, aımaqtyq ýnıversıtetterdiń múmkindikteri shekteýli, tıisti kólemde qarajat bólinbeıdi. Soǵan qaramaı aı­maq­tyq ýnıversıtetterdiń birinde onyń tájirıbesin paıdalanýdy armandap júretin edim. Qolyńnan kelse elge paıdaly bir is jasaý kerek qoı. Sondyqtan Nazarbaev Ýnıversıtetindegi qyzmetimdi qoıyp, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń rektorlyq oryndarǵa jarııalaǵan konkýrsyna qatystym. Qarap tursaq, soń­ǵy 5 jylda jańa ádistermen oqytýǵa tyrysqan JOO-lar burynǵy, dástúrli túrde alda kele jatqan ýnıversıtetterdi básekelestikte jeńip, alǵa túse bastady. «Atameken» UKP reıtıngi osyny anyqtap berdi. Mınıstrlik te JOO-lardyń básekelestik ortaǵa tótep bere alýyn qalap otyr. Bıyl «Akademııalyq artyqshylyq ortalyǵy» quryldy. Osy ortalyq arqyly mınıstrlik JOO-larǵa ózderiniń tehnıkalyq múkindikterin arttyryp, zerthanalyq jabdyqtar alýyna, mamandaryn qaıta daıarlaýǵa múmkindik týdyrdy. Muny mınıstrliktiń aımaqtyq joǵary oqý oryndarynda ózgerister engizýge degen umtylysy dep uqqan durys. О́ıtkeni ómirdiń talaptarynan qalyp qoımaý kerek. Alaıda osyǵan deıin JOO-larǵa ınvestısııa quıylǵan emes, oqý oryndary tek oqý aqysymen óz kúnderin kórip jatty.

Istiń sáti túsip osy jyly men basqa da Nazarbaev Ýnıversıtetinde jumys istegender, «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyǵandar qatarynda SQÝ-ǵa rektor bolyp taǵaıyndaldym. Osy kezde Prezıdent Q.Toqaev elimizdiń eki aımaǵynda Nazarbaev Ýnıversıteti negizinde JOO qurý qajettigin, onyń bireýi Petropavl qalasynda bolýyn aıtqan bolatyn. Taǵy bir sátti trend re­tinde oblystyń áleýmettik-eko­n­mı­kalyq damýynyń ekinshi keshendi josparynyń da qabyldanǵanyn aıtýǵa bolady. Bul oblystaǵy jalǵyz JOO ornyn da qamtyp, jańa oqý korpýsy men jataqhana salynatyn boldy. Sóıtip, ýnıversıtetti damytýymyzǵa qolaıly jaǵ­daı týdy. Oǵan qajetti kadrlyq áleýet jetkilikti, ınfraqurylym bar, jer­gilikti ákimdik pen mınıstrlik qol­daıdy jáne eń bastysy, Prezıdent tara­pynan naqty tapsyrma berildi.

– Biraq sizder Soltústik Qazaqstan ýnı­­versıtetin Nazarbaev Ýnıver­sı­teti úlgisinde emes, Arızona ýnıver­sı­­tetiniń senimdi basqarýyna berý ar­qy­ly damytýdy qolǵa aldyńyzdar ǵoı?

– Iá, onyń úlken sebebi bar. Osy ýaqytqa deıin Soltústik Qazaqstan obly­synyń talantty jastary 500 sha­qyrym jerdegi Nur-Sultan qalasyna ǵana emes, 280 shaqyrym jerdegi Omby qalasynyń JOO-laryna túsýdi qalap keldi. О́ıtkeni ondaǵy bilimniń básekege qabilettiliginiń artyqshylyǵy kórinip turatyn. Sondyqtan bizge respýblıka ishindegi básekelestikte ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde básekelestikke tótep bere alatyn ýnıversıtet qurý kerek boldy. Al ondaı jobany ózdigimizden iske asyra almas edik. Sondyqtan bizge osy maqsatty iske asyrýǵa kómektese ala­tyn strategııalyq áriptes qajet boldy.

– Arızona ýnıversıtetine qalaı shyǵyp júrsizder?

– Búkil álemdi qystalańǵa salǵan kovıd bilim men ǵylym salasyna da óziniń zardabyn tıgizdi. Kóptegen stýdent, shetelden kelip sabaq beretin ustazdar kovıdtiń kesirinen elderinen shyǵa almaı qaldy. Bul oqý sapasyna óziniń zııanyn tıgizdi. Sondyqtan álemdik aty bar oqý oryndary osyndaı qysyltaıańnan shyǵatyn jol izdedi. Olar oqýǵa suranysy joǵary elderge shyǵyp, ózderiniń bilimderin sonda berýge tyrys­ty. Bul is buryn da júrgiziletin, endi ony jańa satyǵa kóterý, suranystyń jańa formasyn jasaý qajettigi týdy. Buryn kóptegen ataqty oqý orny ózde­ri­niń kampýstaryn damýshy elderde ashyp, úsh jyl sonda oqytyp, sońǵy jylyn ózderinde oqytyp, dıplomdaryn beretin. Máselen, Malaızııanyń kóptegen jastary osy jolmen Brıtanııa, Fransııa ýnıversıtetteriniń dıplomyn aldy. Arızona ýnıversıteti de osy jolmen Ortalyq Azııa elderine, sonyń ishinde bizge shyǵyp, ózderiniń usynystaryn jasaǵan eken. Olarmen 10 jylǵa yntymaqtastyq ornatýǵa BǴM bizdiń ýnıversıtetimizdi laıyq dep taýypty.

– Endi eki tarap qandaı shartpen ju­mys isteıtin bolady?

– Eki jaqtyń sharttary áli tolyq anyq­talǵan joq. Árıne, aldymen ózi­mizdiń múddemizdi ótkizýge tyrysamyz. Eń aldymen, bul yntymaqtastyq arqyly álemdik bilim berý standart­ta­ryna qol jetkizýdi qalaımyz. Ame­rı­kalyqtardan keıin báz-baıaǵy qalpymyzda qalmaýymyz kerek. Osy 10 jylda qarqyndy damýǵa qol jetkizýimiz shart. Osy jolda olardan kóp nárse úırenip, ózimizge qajetti materıaldaryn, ádisterin, tehnologııa­syn alyp jáne ony ıgerip, álemdik standarttarǵa jetý kerek. Alǵashqy aka­­demııalyq baǵdarlamany birlesip ja­saımyz. Osy maqsattardy kózdegen bazalyq sharttardyń negizin qaladyq. Biraq bazalyq baǵdarlamany áli tolyq jasap bolǵan joqpyz. Bul bizdiń baǵ­­dar­lamalarymyzdy úılestirýdi qa­jet etedi. Oqýlyqtar men bilim sapasy bir­deı bolýy kerek. Sońǵy úsh aıda osy máselelerdi satylap sheship kelemiz. Aldaǵy qańtar aıynda ony tolyq aıaq­taımyz degen senimdemin.

– Oqý tek aǵylshyn tilinde júr­gi­zile me? Bizdiń jastarymyzdyń aǵyl­shyn tilin meńgerýi qıyn baǵ­dar­lamany eńserýge jete qoıar ma eken? So­syn oqý aqysy qandaı mólsherde bol­maq, eger amerıkalyq deńgeıde bolsa stýdentterimizdiń qaltasy ony kóter­meıdi ǵoı...

– Oqý prosesi tek aǵylshyn tilinde emes, ulttyq komponentterimiz memle­ket­tik tilde oqytylatyn bolady. Bul – tarıh, til sabaqtary. Olar Amerıka tarıhyn oqyǵanda biz óz tarıhymyzdy bilýimiz kerek jáne ony óz tilimizde oqýdyń sókettigi joq. Al basqa profıl­dik pánderdiń bári aǵylshyn tilinde oqy­tylatyn shyǵar. Oqýǵa túsken jas­tar aldymen bir semestr nemese alǵashqy jyly tildi úırenetin bolady. Osy ýa­qytta jas­tar tildi ábden ıgerýge tıisti. О́ıtkeni «ǵylym tili» dep sanalatyn aǵyl­shyn tili umtylǵan jasqa ejelden tanys. Mektepterde de ony jappaı oqytady.

Oqý aqysyna keletin bolsaq, ol ne­gi­zi­nen memlekettik granttardyń ese­bi­nen bolady. Árıne, stýdentterdiń shaǵyn bóligi aqyly da oqıtyn shyǵar. Onyń bárin mınıstrlik anyqtaıtyn bolady. Qansha grant beretinin de sheshedi. Biz tek usynys beremiz, talqylaımyz, al sońǵy sózdi mınıstrlik aıtady.

– Qa­ndaı mamandyqtar­ oqy­­ty­lady? Sheteldik­ oqy­týshy-pro­fes­sorlyq quram bizde bola ma? Stý­dentterimiz sessııalardy qaıda tap­syrady?

– Bul máseleni biz aldyńǵy kezekte talqylap, kelistik. Eń aldymen, aýyl sharýashylyǵynyń, ınjenerııa jáne jaratylystaný ǵylymdary – bıologııa, hımııa, fızıka jáne matematıka mamandaryn daıarlamaqpyz. Halyqaralyq joǵary deńgeıdegi oqytýshylar bizge keledi. Olar barlyq oqytýshy-pro­fes­sorlyq quramnyń 25-30 paıyzy shamasynda bolýy yqtımal. Olar oqy­týshylarymyzǵa da dárister oqıtyn jaǵdaı jasaımyz. Bul oqytýshylar Ame­rıkadan ǵana kelmeıdi. Arızona ýnı­versıtetiniń ózi búkil álemnen oqytý­shylar tartqan. Sondyqtan pro­fes­­sorlar ártúrli elden keledi. Mysaly, olardyń gýmanıtarlyq ǵy­lym­dar kolledjiniń dekany fransýz, qoǵamdyq medısına mektebiniń dekany mysyrlyq bolýy múmkin. Eki eldiń dıplomyn alatyn bolǵandyqtan stýdentterimiz mindetti túrde Arızonada bolyp, kem degende bir semestrdi sonda oqýy kerek dep sheship otyrmyz. Árıne, bul másele qarjyǵa tireledi. Ony mınıstrlik sheshýge tıisti.

– Aldaǵy oqý jylynan bastap stýdentter qabyldana ma? Qansha stý­dent oqıdy? Ýnıversıtettiń eń jo­ǵarǵy basshysy qaı elden bolmaq?

– Jańa oqý jylynan bastap bir myńdaı stýdent qabyldaımyz degen josparymyz bar. Alaıda birinshi jyly joǵaryda aıtqanymdaı, foundation, ıaǵnı negizinen tildi jetildirýge kóńil bólinedi. Ýnıversıtettiń eń joǵarǵy basshysy qaı elden taǵaıyndalatyny áli sheshilgen joq. Biraq rektorlyq keńeste amerıkalyqtardyń kóbirek bol­ýyn qalaımyz. Top menedjent te so­lar­dyń mamandary bolýy múmkin.

– Amerıka saparynda qandaı máse­le­ler qarastyryldy?

– Bul – aımaqtyq ýnıversıtetter arasynda qolǵa alynyp otyrǵan alǵashqy joba. Sondyqtan elimizde biz úlgi alatyn, úırenetin úrdister joq. Al aımaqtarda ortalyqqa qaraǵanda kóp­tegen aıaqtan shalatyn másele, shek­teýler bolady. Mysaly, Nur-Sultandaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetimen sa­lys­tyrǵanda munda bolmashy qıyn­dyq­tar týyndap qalady. Amerıka saparynda da keıbir máseleler boldy. Biraq eki jaqty umtylys bolsa bárin de sheshýge bolady, tek ýaqyt kerek. Arızonada barlyq fakýltetterdi aralap shyqtyq. Olarda fakýltetter kolledjder dep atalady. Bir ereksheligi, olarda «akademııalyq bostandyq» degen túsinik bar. Munyń ózi barlyq kolledj dırektorlaryna erkin tynystaýǵa, kez kelgen sheshimdi eshkimmen kelispeı-aq ózderiniń qabyldaýyna múmkindik beredi. Ǵylymı zerthanalardy kórdik, zertteýlerdiń baǵytyn anyqtaýǵa tyrystyq. Árbir dekanmen oqý pro­sesi boıynsha uzaq áńgime boldy. О́zimizdiń erekshelikterimizdi de jet­kiz­dik. Árıne, bolashaq bıýdjet máselesi de talqylandy.

– Qandaı áser aldyńyz?

– Amerıkalyqtar óte sypaıy, mádenıetti adamdar eken. Barlyq jerde jyly qarym-qatynasta boldy. Bizge Qazaqstannyń Amerıkadaǵy elshiligi qyzmetkerleriniń kómegi kóp tıdi. Biraq ushý ýaqyty tym uzaqtaý. Arızona ýnıversıteti ornalasqan Týson qalasyna deıin 3 ushaqqa aýysyp minip, 22 saǵatta jettik. Kútýmen qosqandaǵy barlyq ýaqyt 30 saǵattan kem emes. Arızona shtatynyń ortalyǵy Fınıks qalasynyń ózinen Týson 200 shaqyrymdaı jerde. Qala Amerıkanyń Meksıkamen shektesetin óńirinde. Sondyqtan munda ıspan tiliniń yqpaly kúshti eken. Bir qyzyǵy, Petropavlmen uqsas dúnıeleri de bar. Bul qala da qorǵannyń túbindegi turǵyndar qonysynan ósip shyqqan. Bul óńir de negizinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Biraq aýyz sý tapshy eken. Sondyqtan da ýnıversıtette sý sharýashylyǵynyń mamandaryn kóbirek daıarlaıdy. Bizde qys sýyq bolsa, olarda jaz ystyq, qysy jaıly kórinedi.