Bir mıtıngtiń hıkaıasy

Osydan 25 jyl buryn halyqaralyq «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysy qurylǵan edi

Qazaqstan Respýblıkasy óziniń táýelsizdik alǵan kúninen bastap ıadrolyq qarýsyzdaný salasyna úlken basymdyq berip keledi. Sonyń bir jarqyn kórinisindeı, Keńes Odaǵy taramaı turǵan kezdiń ózinde-aq Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan edi. Sol kezden beri Qazaqstan álemde ıadrolyq qarýdy aýyzdyqtaý men onyń taralmaýyna bastamashylyq tanytyp júrgen birden-bir el sanalady. 22 naýryzda Gollandııanyń Gaaga qalasynda ótetin Jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy sammıtke Elbasynyń arnaıy shaqyrtý alǵany da osy eren úlestiń nátıjesi bolsa kerek. Buǵan qosa, búgin halyqaralyq «Nevada-Semeı» ıadroǵa qarsy qozǵalysynyń qurylǵanyna da shırek ǵasyr tolyp otyr. Osyǵan oraı halyqaralyq «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysynyń Izraıl memleketindegi resmı ókili, «Polıgon», «Nevada-Qazaqstan» jáne «Nevada-Qazaqstan 15 jyl buryn» fılmderiniń avtory Sergeı ShAFIRDIŃ maqalasyn yqshamdap usynǵandy jón kórdik. Men áńgime qozǵaǵaly otyrǵan mıtıng tarıhynyń Amerıka men Keńes Odaǵynda atom qarýyn qurýmen tikeleı baılanysy bar. Kezinde asa qupııa ustalǵan atalǵan saladaǵy jumys barysyna qatysty kóp nárseni búginde ınternetten jep-jeńil taýyp alýǵa bolady. Alaıda kóptegen jylǵa sozylǵan synaq qurbandaryn óz kózińmen kórmeı, atom ajdahasynyń qasiretin túbirimen túsinip, túısiný múmkin emes. Semeı ıadrolyq synaq polıgonyna (SIаSP) alǵash 1989 jyly jazda jolym tústi. Sol joly jáne odan keıin de polıgon mańyndaǵy kentterde bolyp, synaq qurbandarynyń ózderimen tikeleı sóılesýge, fılmder túsirýge múmkindik aldym. Al olardyń aıtqandary men túsirilgen fılmder tarıh úshin, bizdiń urpaqtarymyz úshin qajet ekeni kúmánsiz. Máselen, sondaı kezdesýler negizinde túsirilgen «Polıgon» fılminde SIаSP-tiń qalaı qurylǵany, alǵashqy keńes atom bombasynyń synaqtan qalaı ótkizilgeni, jerdegi, aýadaǵy jáne jer astyndaǵy kelesi synaqtar men 1991 jyly polıgonnyń jabylýy týraly dáıekteledi. Árıne, osy fılm túsirilgen 1989-1990 jyldary qazirgideı keń aýqymdy aqparat joq edi. Sonyń ózinde qyryq jyldan astam ýaqyt boıy radıasııa alyp, zardap shekken qazaqstandyqtardyń qasireti jaǵańdy ustatatyn. Sóz retinde aıta keteıin, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn quryp, atom bombasyn jasaý jónindegi jumystarǵa ıadrolyq fızıka salasynda eńbektenip júrgen I.Kýrchatov jetekshilik etkeni belgili. Naqtylaı aıtqanda, ol osy salanyń ǵylymı jetekshiligine taǵaıyndaldy. Akademık Iý.Harıton atom bombasyn jasaý úderisterine basshylyq etti. Al bul jumystardyń barlyǵyna úkimet tarapynan basshylyq jasaý L.Berııaǵa júkteldi. – Polıgondy uıymdastyrý jumystarymen men tikeleı aınalysqan joqpyn, – degen edi bul oraıda Iý.Harıton. – Biraq, osy jóninde aıtar bolsam, jetkilikti deńgeıde «bos jer» tabý qajet bolǵanyn nesine jasyramyz. Jáne ol bir jaǵynan tym shalǵaıda ornalaspaǵan, ıaǵnı qoljetimdi jer bolýy tıis edi. Sol «bos jerdiń» klımat jaǵdaıy da jumys isteýge qolaıly bolýy qajet-tin. Munyń ońaı sharýa bolmaǵany da túsinikti. Sóıtip, 1947 jyldyń 21 tamyzynda KSRO Mınıstrler Keńesi 52605 áskerı bólimin qurý týraly qaýly qabyldady. Sol jyldyń 1 qyrkúıeginde osy qurylymnyń alǵashqy bólimsheleri jasaqtala bastady. Kóp keshikpeı munda alǵashqy qurylys bólimderi kelip jetti. Osylaısha turǵyn úı salý, áskerı qalashyqqa qajetti ǵımarattar men nysandar turǵyzý jumystary qarqyn aldy. Qalashyq Máskeý-400, Semeı-21 jáne basqa ataýlarmen ataldy. Keıin oǵan Kýrchatov ataýy berildi. Al bul «bos jer» Semeı oblysyndaǵy Abyraly aýdanynyń orta sheninde or­na­lasqan edi. Iаdrolyq eksperımentter úshin halyq sharýashylyǵy aınalymynan 18 500 sharshy shaqyrym jer alyndy. Bul búkil Izraıl aýmaǵyna para-par jer kólemi edi. Osy aýmaqta ómir súrip jatqan myńdaǵan otbasy basqa aýdandarǵa kóshirildi. Sóıtip, Abyraly aýdany taratyldy. Taǵy da Iý.Harıtonǵa júgineıik: «Jarylystar aıtarlyqtaı joǵary bıiktikte jasaldy», deıdi ol. Eger «KSRO-daǵy ıadrolyq synaqtardyń hronıkasy» degen taqyryppen jarııalanǵan derekterge súıensek, akademıktiń, jumsartyp aıtqanda, shyndyqty búrkemelegeni anyq kórinedi. 1949 jáne 1951 jyldarǵy eki zarıad bar-joǵy 30 metr bıiktiktegi munarada jarylǵan. Sodan keıin bomba alǵash ret 380 metr bıiktikten ushaqtan tastalypty. Al sýtegi bombasynyń alǵashqy synaǵy da jerden bar-joǵy 30 metr bıiktiktegi munarada júzege asyrylǵan. Budan soń áýedegi jarylystar sál «joǵarylap», 200 metr bıiktikte jasalypty. Mynandaı suraq týyndaıdy: bul adamdar ómir súrip jatqan jerden sonshalyqty joǵary ma? 1963 jyly atom qarýynyń jańa túrlerin ıgerýdiń jańa kezeńi bastaldy. Qýaty 37 kılotonnaǵa teń jer astyndaǵy alǵashqy ıadrolyq jarylys 1964 jyldyń 16 naýryzynda Degeleń taýynyń qoınaýynda jasalsa, sońǵysy 1989 jyldyń 19 qazanynda júzege asyryldy. Jerdiń ózi tiri organızm emes pe? Biraq 25 jyl boıyna jer men adamdar ıadrolyq synaqtardan zardap shekti. Endi «Polıgon» fılminen birer sóz. Bul keıipkerdiń tarıhy búginde keńinen tanymal. Ol kóptegen basylymdardaǵy maqalalarǵa «arqaý» boldy. Talǵat Silámbekov bir synaq kezinde ol jáne taǵy birneshe adam qaýipti aımaqta ádeıi qaldyryldy dep esepteıdi. Onyń sózine qulaq túreıik: «Biz úıde edik. Aýdandyq komıtet, aýdandyq atqarý komıteti, partııa kabıneti osynda ornalasqan-tyn. Bir kezde kókjıek qyp-qyzyl shoqqa aınaldy da, orasan zor sańyraýqulaq paıda boldy. Bárimiz júgirip dalaǵa shyqtyq. Buǵan deıin ondaıdy eshqaısymyz kórmegen edik. Shynymdy aıtsam, tipti, biz bul «keremetti» aýzymyzdy ashyp tamashaladyq. Shamamen jarty saǵattan soń áskerıler kelip, bizden ǵımaratqa kirýimizdi talap etti. Bári protıvogaz, kombınezon kıip alypty. Álsin-álsin qoldaryndaǵy bir aspapqa qaraı beredi. 15 mınýttan soń mashınaǵa otyrǵyzyp, osy jerden 40 shaqyrym jerdegi taýǵa alyp ketti». Sol jerde Talǵattardy bir qatarǵa tizip qoıyp, aty-jónderin jazyp alǵan jáne álgindegi aspaptaryn denelerinde ári-beri júrgizgen. Radıasııa mólsherin teksergen ǵoı. Artynan árqaısysyna 200 gramnan araq quıyp berip, ishseń de ishesiń, ishpeseń de ishesiń dep májbúrlegen. Sodan keıin mashınaǵa otyrǵyzyp, qaıtadan Baqanasqa alyp kelgen. Kelse, barlyq jerde ıtterdiń, taýyqtardyń ólekseleri jatyr eken. Taýyqtyń jumyrtqalary ár-ár jerde shashylyp qalsa kerek. Olardyń radıasııalanǵandyǵy eshkimge aıtylmaǵandyqtan, adamdar ony jınap jeý­den de qashpaǵan. Bul 1989 jylǵa deıin jalǵasqan úderis edi. Keıin bári de sıqyrshynyń taıaqshasy áser etkendeı ózgerip shyǵa keldi. Bul taıaqshany siltegen zamanymyzdyń asa kórnekti aqyny, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov bolatyn. Endi oǵan sóz bereıin (O.Súleımenovtiń «Polıgon» fılmindegi suhbatynan úzindi): Aqpan aıynda (1989 j.) polıgonda eki jarylys jasaldy. 12 jáne 17 aqpandarda. Maǵan polıgonǵa jaqyn mańdaǵy Shaǵan qalasynan telefon shalyndy. TASS habarlamasynda eshteńe aıtylmasa da, radıoaktıvti gaz syrtqa shyǵyp ketkeni habarlandy. 25 aqpanda meniń tikeleı efırden televızııaǵa shyǵýym josparlanǵan-tyn. Saılaýaldy baǵdarlamamdy tanystyrýǵa tıis edim. Biraq, meni zııandy gazdyń syrtqa shyǵyp ketkeni qatty tolqytty. О́ıtkeni, osy ýaqytqa deıin bizdi jer asty jarylystary halyq densaýlyǵy úshin zııansyz dep sendirip keldi emes pe? Eger resmı organdar sońǵy jarylys saldaryn jalǵan aıtsa, demek, buryn da jasyryp kelgenderi ǵoı. Al jarylystardyń kóp jasalǵany kimge de bolsa belgili. Men ózimniń saılaýaldy baǵdarlamamdy ysyryp qoıyp, tikeleı efırden kórermenderge qaıyryldym. Jer asty jarylystary densaýlyq úshin zııansyz emes ekeni alǵash ret ashyq aıtylǵan bolar. Sóıtip, men adamdardy Jazýshylar odaǵynyń janyna mıtıngke shaqyryp, qalyptasqan jaǵdaıdy talqylaýdy usyndym. Kezdesý orny men kúnin aıttym. Ol 28 aqpan bolatyn. Sol kúni mıtıng ótti. Halyq zalǵa syımaı ketti. Mıtıngtiń bir bóligi ǵımarat janynda uıymdastyryldy». Men sol kezde «Qazaqfılm» kınostýdııasynda jumys isteıtinmin. Tańerteń mıtıng týraly eshteńe bilmesten, ádettegideı jumysqa keldim. Kenet dálizge hronıka birlestiginiń dırektory Anar Qashaǵanova júgirip shyǵyp, adamdardy jınaı bastady. Osyndaı kezdeısoq jaǵdaı meni 25 jyl boıy sol mıtıngte qurylǵan halyqaralyq «Nevada-Semeı» qozǵalysymen baılanys­tyrdy. Oljas Súleımenovtiń mıtıngte sóı­le­gen sózinen úzindi keltireıin: «Semeı túbindegi sońǵy synaq tózimimizdi taýysty. Radıoaktıvti gaz sytylyp syrtqa shyqqan. Mamandar ony zııansyz deıdi. Biraq buǵan sený óte qıyn. О́ıtkeni, gaz bulty Geıger eseptegishterin «jaryp» jibere jazdaǵan...». «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysy qansha ýaqyt ótse de jadymda jańǵyratyny anyq», deıdi osy oraıda qoǵam qaıratkeri Murat Áýezov. Al Anar Qashaǵanova bylaı dep aǵynan jarylady: «Jeke adamnan halyq quralady. Demek, meniń jeke ózime de kóp nárse baılanysty. Muny men jaqsy túsindim. Túsindim de, qol qýsyryp qarap otyrýǵa bolmaıtynyn, bir nárse jasaý kerek ekenin uqtym. Minberden aıtqan Oljas Omarulynyń sózi bárimizdiń júregimizge jetip jatty...». 1989 jyldyń 28 aqpanynda ótken mıtıngte halyqaralyq «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysynyń jetekshiligine biraýyzdan saılanǵan O.Súleımenovke taǵy da sóz bereıin: – Bul mıtıng óziniń aýqymy jóninen meniń oılaǵanymnan áldeqaıda asyp tústi. Men kópshilikke sol joly qoldaý kórsetkenderi úshin bek rızamyn. О́ıtkeni, qashanda alǵashqy qadam jasaý bárinen de qıyn bolatyny belgili ǵoı. Maǵan maıdangerler de bárinen qıyny shabýylǵa shyǵý úshin ornyńnan turý dep aıtatyn. Bul tizerlegen jerińnen serpile kóterilip, búkil eldi dúr silkindirý degendi bildirdi. Sóıtip, halyq óziniń qýatyn, óz talabynyń nátıjesin kórdi. Judyryqtaı jumylsa, qolynan bári keletinine kózi jetti. Iаǵnı, álemdi polıgondardy toqtatýǵa májbúrleı alatynyn túsindi. Qazaqstanda ǵana emes. Aıtyp otyrǵanymdaı, Qazaqstannan keıin barlyq polıgondardyń aýyzdaryna qum quıyldy. Munda bizdiń halqymyzdyń eńbegi zor, – deıdi Oljas Omaruly. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.