Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda atalǵan negizgi murattardyń biri agroónerkásip keshenin ınnovasııalyq jolǵa salýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Osyǵan baılanysty bizdiń elimizdiń agrarlyq sektory úlken ózgerister aldynda tur. Mundaǵy basty maqsat – halqymyzdyń tutyný qajetin óteı alatyn tıimdi agrarlyq júıe qurý jáne álemdik rynokta laıyqty oryn alý. Osyndaı asýlardy ıgerý úshin memleket eldiń azyq-túlik táýelsizdigine jáne aýyldyq aýmaqtardy qarqyndy damytýǵa jol ashatyn ózara baılanysqan keshendi sharalardy qarastyrdy.
Mal sharýashylyǵy elimizdiń agroónerkásip kesheni úshin asa mańyzdy sala bolyp qala beredi. Qazaqstan búgingi kúni ózin qus etinen basqa mal ónimderimen tolyq qamtamasyz ete alady. Onyń ústine mal sharýashylyǵynyń úlesi qaryshtap ósý ústinde. Tek qana 2012 jyl qorytyndylary boıynsha bul salada ósimdik sharýashylyǵyna qaraǵanda óndirilgen ónim áldeqaıda kóp. Táýelsizdik alǵan jyldardan bergi ýaqytta aýyl sharýashylyǵynda óndirilgen ónim kólemi alǵash ret osyndaı kórsetkishke jetti. Mundaı jaqsy úrdis agrarlyq sektordy keshendi jáne tepe-teń damytýdaǵy turaqtylyqty kórsetedi.
Jaıylymdy sýlandyrý mal sharýashylyǵyna ıgi áser etetin mańyzdy faktor bolyp tabylady. Men Qazaqstandaǵy jaıylymdardy sýlandyrý máselesiniń ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq jaılarymen qyryq jyldan astam ýaqyttan beri aınalysyp júrgen ǵalymmyn. Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń basshylyǵy bul salada oryn alǵan problemalardy saralap, olardy tıimdi sheshý joldaryn erekshe salmaqtap qarastyratyny qýantady. Máselen, ótken jyly «Agrobıznes-2020» salalyq baǵdarlamasy qabyldanyp, sońǵy jyldary alǵash ret jaıylymdardy sýlandyrýǵa baılanysty máseleni sheshý respýblıkalyq deńgeıde kóterildi. Bul bizdiń elimizdiń aýmaǵynda jaıylymdar men aýylsharýashylyq jerlerindegi mal azyǵyn arttyrýǵa kepil bolady. Sóıtip, et óndirý baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasalady.
О́ńirlik damý mınıstrligi Jer resýrstary komıtetiniń málimetterine qaraǵanda, Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy jerleriniń 15 paıyzy únemdi paıdalanylmaıdy. Osynyń saldarynan shabyndyqtar men jaıylymdardy túbegeıli jáne joǵary deńgeıde jaqsartýǵa jetkilikti qarjy bólinbedi. Bul jaıylymdar ónimdiliginiń tómendep, azyp-tozýyna soqtyrdy. Qazirgi tańda 125 mıllıon gektar jaıylym sýlandyrylmaǵan jáne paıdalanylmaıdy. Budan basqa, eldi mekenderdiń aınalasyndaǵy 20 mıllıon gektar jaıylym únemdi paıdalanylmaǵandyqtan azyp-tozyp ketti. Osyǵan baılanysty mal jaıý úshin burynǵy qashyqtaǵy jaıylymdardy aınalymǵa engizý qarastyrylýda. Shalǵaı jaıylymdar ınfraqurylymyn qurý sharalary alynbaq. Osylaısha, 2013-2020 jyldary shamamen 4000 shahtalyq jáne tútikti qudyqty salý jáne qalpyna keltirý arqyly 32 mıllıon gektardan astam jaıylym jerde aýyl sharýashylyǵyn sýmen jabdyqtaý jumystaryn júrgizý josparlanǵan. Osy is-sharalardy atqarý úshin 2014 jyldan bastap olarǵa jumsalatyn shyǵyndardyń 80 paıyzyna deıin ınvestısııalyq sýbsıdııalaý tetikteri engiziletin bolady.
Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligine sý resýrstaryn basqarý ókilettigi berilip, aýyl sharýashylyǵy muqtajy, sonyń ishinde mal sharýashylyǵy úshin gıdrotehnıkalyq qurylystar salýǵa jáne qaıta jaraqtandyrýǵa memlekettik ınvestısııalar qarastyratyn sý sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasyn ázirleý jumystaryn júrgizedi.
Mal azyǵy óndirisin damytýdy jandandyrýdyń kelesi mehanızmderiniń biri alqaptardy ártaraptandyrý bolyp tabylady. Osy oraıda edáýir alǵa jyljý bar. 2013 jyly azyq daqyldary 3,1 mıllıon gektar alqapqa ornalastyryldy. Bul 2012 jylǵa qaraǵanda 10 paıyzǵa kóp (súrlem daqyldary – 88,7 myń gektar, bir jyldyq shóp – 490,5 myń gektar, burynǵy jyldar egisin esepke ala otyryp, kóp jyldyq shóp 2,5 mıllıon gektar alqapqa ornalastyrylady).
Bolashaqta mal azyǵy daqyldarynyń ekpe alqaptaryn 8,8 mıllıon gektarǵa jetkizý josparlanýda. Osynyń negizinde tyńaıǵan jáne qunarsyz jerlerdi ıgerýde túbegeıli sharalar júrgiziledi.
Ǵalym retinde, meniń kózqarasym boıynsha, bizdiń jaǵdaıymyzda aýyl sharýashylyǵyn óńirlik mamandandyrýǵa, sonymen birge, jaıylym jerlerdi keshendi paıdalanýǵa, sýarmaly jáne sýarylmaıtyn jerlerdi aralas paıdalanýǵa, túrli ósimdik túrlerin jasaý arqyly bıomelıorasııany damytýǵa, ylǵaldy az jutatyn daqyldardy belsendi paıdalanýǵa, bıologııalyq is-sharalarǵa erekshe nazar aýdarý qajet.
Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda basqa elderdegi sýmen qamtamasyz etýdiń ozyq tájirıbelerin muqııat zerdeleýge aıryqsha nazar aýdaryp, agroónerkásip sektorynda ylǵal saqtaý tehnologııasyna keshendi túrde kóshýdi tapsyrǵanyn atap ótýimiz kerek.
Halyqaralyq tájirıbege nazar aýdaryp kórelik. Máselen, aýmaǵynyń jartysynan astamy qýań dala bolyp jatqan Izraıldiń shóleıt jerde aýylsharýashylyq óndirisin damytýda asa baı tájirıbesi bar. О́li teńiz ben Qyzyl teńizdiń Eılat quıylymy aralyǵyndaǵy arıdızasııanyń zardabynan shólge aınalǵan Aravanyń jińishke alqabynda Izraıl oqymystylary men fermerleri óte tıimdi zertteý jáne eksperımenttik aýylsharýashylyq jobalaryn júzege asyrýda. Arava shóli aýa-raıy ystyq, jaýyn-shashyny tómen (jylyna shamamen 30 mm) jáne kún radıasııasy joǵary aımaqta ornalasqan. Alaıda, soǵan qaramastan, osy aýmaqta aýyl sharýashylyǵy kenti jáne Eın-Haseva jeke fermasy jumys isteıdi. Qazir munda kókónis pen jemis-jıdek jaıqala ósip tur.
Nursultan Ábishuly ótken jylǵy 23 qańtarda «Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrý jónindegi keńeste sóılegen sózinde mynadaı mindetterdi alǵa qoıdy: qudyqtardy qalpyna keltirý jáne salý, jaıylymdardy sýlandyrý ınfraqurylymdaryn jańǵyrtý. Mine, osy mindetter údesinen shyǵý úshin mynadaı túıinderdi sheshýge nazar aýdarý qajet. Qazir, elimizdegi jaıylym alqaptarynyń basym kópshiligin zańdy jáne jeke tulǵalar uzaq merzimge jalǵa alyp qoıǵan. Olardyń birazy aýyl sharýashylyǵynda jumys istemeıdi, qosalqy jalǵa berýdi paıdalanady. Nemese ol alqaptar bos jatyr, bekitilgen jaıylym alqabynda sý da, mal da bolmaǵandyqtan paıdaǵa jaramaıdy. Budan basqa, tájirıbeden kórip júrgenimizdeı, jaıylym ıeleri de, ony paıdalanýshylar da jaıylym jaǵdaıyn jaqsartyp, ony saqtaýǵa qarjy qarastyrmaıdy.
Jaıylymdy saqtaýdyń negizi – jaıylym aýystyrýda, jaıylym aınalymynda, onyń ónimdiligin kóterýge baǵyttalǵan jaıylym júıesin paıdalaný jáne kútýde. Keı jaǵdaıda jaıylymdardy paıdalaný erejesi saqtalmaǵandyqtan olar jaramsyz bolyp qalady. Sondyqtan, mundaı jaıylymdarda jaıylym aınalymyn engizý jolymen únemdi paıdalaný tásilderin, ıaǵnı ony paıdalaný maýsymyn kezekpen júrgizip, kezeń-kezeńmen demaldyryp otyrý qajet. Sharýa qojalyqtary, óndiristik kooperatıvter, agroqurylymdar jaıylymdy túbegeıli jaqsartý úshin jyldar boıynsha jumys kólemin anyqtap, jaıylym alqaptaryn kezekpen paıdalanýdy jolǵa qoıýy tıis.
Osyǵan oraı, biz paıdalanylmaıtyn jaıylymdar men shabyndyqtardy qosa alǵanda, jaıylym jerlerin únemsiz paıdalaný, olardy qosalqy sharýashylyqtarǵa berý derekterin belgilep, zańnamalyq úderisterdi belsendi qoldanýdy, jaıylym ıeleriniń jaıylymdarǵa, sol sııaqty olardyń qolda bar ınfraqurylymdaryna kútim jasaý jaýapkershiligin qarastyrýdy usynamyz. Budan basqa, jaıylymdardy sýlandyrý sharalaryna bıýdjet qarjysyn maqsatty túrde bólýmen birge memleket-jekemenshik áriptestigi quraldaryn paıdalanýdy oılastyrý kajet.
Jaıylymdy sýlandyrýǵa baılanysty kóptegen túıinderdiń oryn alý sebebi ǵylymı zertteýlerge negizdelgen, jaıylym alqaptaryn basqarý negizin aıqyndaıtyn normatıvtik-quqyqtyq bazanyń qarastyrylmaǵanynan dep túsinemiz. Quqyqtyq tetikter arqyly osyndaı jerge klımattyq, antropogendik, tehnıkalyq jáne basqa joldarmen áser etýine baılanysty orynsyz táýekeldi neǵurlym azaıtqan bolar edi. Demek, jaıylymdy sýlandyrý túıinderin sheshý úshin iri oqymystylar men tájirıbeli mamandardy tarta otyryp, ǵylymı zertteýler júıesin jańartý qajet. Iri sharýashylyqtarda ózderiniń ǵylymı zerthanalaryn ashqan durys bolar edi. Ǵylym men tájirıbe ózara birlese is-qımyl jasaǵanda ǵana óte paıdaly jemisin bereri sózsiz.
Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasynda, sonyń ishinde jaıylymdardy tıimdi paıdalanýda buryn-sońdy qalyptasqan daǵdylar men álemdik ozyq tájirıbelerdi ushtastyra bilsek, en baıtaq dalamyzdaǵy jaıylymdar sýly ári nýly alqaptarǵa aınalyp, mal sharýashylyǵy jańa zamanǵa saı damý jolyna túseri anyq.
Muratbek QASENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor,
Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti
О́ńirlik ekonomıkany ǵylymı-zertteý
ortalyǵynyń dırektory.
TARAZ.