Ybyraı Altynsarın mekteptiń basty maqsaty – balanyń durys tárbıe alyp shyǵýy bolýy kerek degen qaǵıdany ustandy. Bul aǵartýshynyń gýbernatorlarǵa, oqý ınspektorlaryna jazǵan hattary men esepterinen aıqyn ańǵarylady. Sol kezeńdegi orys bıliginiń qazaq jerinen mektep ashýdaǵy basty maqsaty qazaq balalaryna bilim berýden góri qazaq qoǵamyn orystandyrý jáne orys jazýyn engizý arqyly otarlaý saıasaty bolǵany málim.
Al Y.Altynsarın mekteptiń «qazaq arasynda ǵylymmen qarýlanǵan, durys kózqarasy bar adamdardyń kóbeıýine» yqpal etýi kerektigin basty nazarda ustap, mektepke saýatty muǵalimder tartýǵa talpynady. 1882 jyly Torǵaı oblysy mektepterindegi oqý jumysyna qatysty tapsyrǵan esebinde: «Qazaqtarǵa bilim endi berile bastaǵan kezde eń áýeli qabiletti oqytýshylar bolýy kerek ekenin eske alyp, Torǵaı oblysynyń mektepterine pedagogıkalyq qyzmet jóninde qabileti bar jáne tájirıbesi mol adamdardy tartýǵa talaı áreket jasaǵan edim», deıdi.
Uly aǵartýshy Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory bolyp turǵan kezindegi 1883 jyly 12 aqpanda shyǵarǵan nusqaý hatynda bilim berý men tárbıe jumystaryna qatysty muǵalimderge jol silteıdi. Ásirese, muǵalim biliktiliginiń oqytý men tárbıe jumystaryna zor yqpal etetinin, sondyqtan bilim berýde júıeli talaptyń bolý kerektigin aıtady. Atap aıtqanda, oqytý jumystary «árbir mektepte kúnilgeri belgilengen bir júıemen, oqý quralymen júrgizilýi kerek» dese, ekinshiden, oqytý ádisterin ózgerte berýdiń oqý sapasyna keri áserin aıtady. Muny aǵartýshy bylaısha taldaǵan: «Oqytý, tárbıeleý jumysyna dáıekti kózqarasy bekip bolmaǵan keıbir jas oqytýshylar oqý quraldaryn betaldy ózgerte beredi... ótiletin pánderdiń oqytý ádisteri men tártipteriniń ózin de ózgerte beredi... ondaı oqytýshylar oqýshylardy adastyrady, sonan keıin qoıylǵan suraqqa oqýshylardyń jaýap bere bilmegenine renjip, ózderi de ashýlana bastaıdy, tipti oqýshylarǵa óshigýge deıin barady».
Úshinshiden, muǵalimderdiń oqýlyqpen ǵana shektelip, sol pán aıasyna qatysty bilimderi men bilikterin jetildirip otyrmaýy jáne oqý-tárbıe jumystaryn durys túsinbeýi bilim berýde keri áser etetini. Muny aǵartýshy bylaı túsindiredi: «Meniń tájirıbemde mundaı oqytýshylar pedagogter usynyp otyrǵan oqý quraldarymen esh ýaqytta durys tanysyp almaıdy, olardyń eshbireýin aıaǵyna deıin oqyp shyqpaıdy, oqýshylardyń jalpy minez-qulqyna, aqyl-parasatyna, sonymen qatar orys balalaryna qaraǵanda qazaq balalarynyń ana tilinde ózgeshelikter bolatynyna zer salmaıdy, osylardyń bárin eske ala otyryp shyndap eńbek sińirmeıdi».
Tórtinshiden, muǵalimniń taqyrypty oqýshyǵa durys meńgertý sheberliginiń bilim berýdegi mańyzy. Bul týraly aǵartýshy bylaı deıdi: «Oqytýshy kimmen istes bolyp otyrǵanyn esh ýaqytta da umytpaýy kerek ekenin osy arada eskertpeı kete almaımyn. Ol balalarmen istes bolyp otyr, eger balalar birdemeni túsinbeıtin bolsa, onda oqytýshy olardy kinálaýǵa tıis emes, olarǵa túsindire almaı otyrǵan ózin kinálaýǵa tıis».
Besinshiden, muǵalimniń balamen durys qarym-qatynas jasaý jáne ózin ózi ustaý etıkasy. Bul týraly Y.Altynsarın bylaı deıdi: «Balalarmen sóıleskende ashýlanbaı, jumsaq sóılesýi, shydamdylyq etýi kerek, árbir nárseni de yqylaspen, túsinikti etip túsindirýi kerek. Mánerli sóz, orynsyz termınderdi qoldanbaý kerek, mundaı sózder oqýshylarǵa ǵana túsiniksiz bolyp qoımaıdy, basqa tyńdap otyrǵan adamdardyń qulaǵyna da jaqpaıdy, ondaı shet tyńdaýshylar bul oqytýshynyń tereń bilimi ne oıy joq ekenin, ol tek ǵylymı termındermen, sózdermen ǵana maqtanǵysy keletinin kórsetedi».
Altynshydan, muǵalimniń oqytýshylyq pen pedagogtik ádisti qatar meńgerýiniń bilim sapasy úshin mańyzdylyǵy. Aǵartýshy muny «Oqytýdyń bári de oqytý ádisteriniń túsiniktiligine, oqytýshylardyń túsindirýleriniń utymdylyǵyna negizdelýi kerek» ekenin aıta otyryp, pedagogtik, oqytýshylyq ádisterge ekinshi qatardaǵy bir nárse dep qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn qatań eskertken.
Jetinshiden, muǵalimderdi bilimdi shákirt tárbıelep shyǵarýdaǵy eńbegi arqyly baǵalaý. Bul týraly Y.Altynsarın: «Oqytýshylardy baǵalaǵanda olardyń iske mándi qatysy joq sózderine qarap emes, olardyń egisteriniń betine shyqqan jemisterine», ıaǵnı oqýshylaryna qarap baǵalaý kerektigin usynady.
Y.Altynsarınniń minsiz pedagog, kóregen basshy (ınspektor) bolǵandyǵy, balaǵa bilim berý jolynda muǵalimderge jolbasshy bola bilgendigi aǵartýshy týraly jazylǵan estelik hattardan aıqyn ańǵarylady. Mysaly, muǵalim A.A.Mazohınniń 1889 jyly 28 qyrkúıekte jazǵan hatynda: «Altynsarın muǵalimder úshin bastyq qana emes, áke de, nıettes qaıyrymdy dos ta edi. Onyń mektepke kelýi uly merekedeı qýanysh edi, oǵan barlyǵyn da aıtýǵa bolatyn», deıdi. Muǵalim F.D.Sokolovtyń 1889 jyly 6 qańtarda jáne 9 tamyzda jazǵan hattarynda: «Onyń bizdermen, muǵalimdermen
ótkizgen áńgimeleri júrekke jyly tıip, tańǵaldyrarlyqtaı áserli bolatyn, isińe degen qaırat-jigerińdi tasytatyn, mektepti shyn nıetińmen unatýyńa, óz mindetińdi minsiz atqarý úshin bar kúshińdi salýyńa umtyldyratyn. Jalpy, onymen birge bolyp áńgimelesken adam, odan shyqqanda demalyp, qýattanyp shyǵatyn. ...Marqumnyń búkil ómiri óziniń súıikti qyrǵyz (qazaq) halqynyń oqý-aǵartý isine arnaldy. Ol halqynyń ómirin qyraǵy baqylap, tereń túsindi. Oqý isin ózi qandaı jaqsy kórse, qaraýyndaǵy muǵalimderdiń de sondaı unatýyn talap etetin. Ol óziniń syrǵa toly tartymdy áńgimesimen muǵalimderdi oqý isine yntalandyryp otyratyn. Ol muǵalimderdiń arasynda óte bedeldi bolatyn», dep jazǵan.
Qoryta aıtqanda, uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń ózi jazǵan nusqaý hatynda taldap kórsetken joǵarydaǵy jeti máselesi búgingi tańda da óz mańyzyn joımaǵany anyq.
Qalamqas BAITENOVA,
«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU-nyń fılıaly «Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵy» Mektepke deıingi jáne bastaýysh bilim berý bólimi bastyǵy
Gúlfar MAMYRBEK,
«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU-nyń fılıaly
«Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵynyń» aǵa menedjeri