Dúnıejúzin tyǵyryqqa tiregen pandemııanyń paıda bolýyna qatysty pikirler qaq jarylǵany belgili. Ǵalymdar indettiń naqty qalaı bastalǵanyn aıtý úshin tereń zertteý júrgizý kerek deıdi. Dese de, saıası arenada, halyq arasynda vırýs zerthanadan shyqqany týraly áńgimeler búginge deıin aıtylyp keldi. Pandemııanyń bastalǵanyna eki jylǵa jýyq ýaqyt ótkende COVID-19 belgilerimen aýrýhanaǵa túsken alǵashqy naýqastarǵa qatysty kólemdi zertteý nátıjesi jarııalandy.
Tarıhta jer betindegi ár adamǵa tikeleı áserin tıgizgen pandemııa tóńiregindegi jaıly zertteýler munymen shektelmeıtini anyq. Dese de Science jýrnalynda Arızona ýnıversıtetiniń evolıýsııalyq bıology Maıkl Ýorobeı Qytaıdyń Ýhan qalasyndaǵy alǵashqy naýqastarǵa qatysty zertteýiniń nátıjesin jarııalady. Ol vırýs juqtyrǵan alǵashqy adamnyń kim ekenin anyqtaǵan. Ǵalym pandemııa jarııalanǵanǵa deıin tirkelgen naýqastardy egjeı-tegjeıli zerttep, keste jasaǵan. Oǵan sáıkes alǵashqy vırýs juqtyrǵan adam Ýhan qalasyndaǵy bazarlardyń birinde teńiz ónimderin satatyn áıel bolǵan. Bul bazarda teńiz ónimderinen bólek jabaıy ańdar men olardan jasalǵan ónimder de satylatyny aıtylǵan. Ol 2019 jyldyń 11 jeltoqsanynda aýyrǵan. Osydan bastap jergilikti aýrýhanalarǵa uqsas belgilermen bazardyń ózge de jumysshylary men kelýshileri túse bastaǵan.
Bul tujyrym qala bıliginiń alǵashqy naýqasqa qatysty derekterin joqqa shyǵaryp otyr. Indettiń belgileri alǵash ret bazardan birneshe ondaǵan shaqyrym jerde turatyn jáne oǵan barmaǵan 41 jastaǵy er adamnan tabyldy delingen. Ol dárigerge 8 jeltoqsanda júgingen. Qala ákimshiligi er adamnyń bazarǵa esh qatysy joǵyn aıtyp, indettiń kóbi boljaǵandaı ol jerden taramaǵanyn alǵa tartqan.
Alaıda amerıkalyq zertteýshiniń aıtýynsha, er adam 8 jeltoqsanda tisin juldyrý úshin tis dárigerine qaralǵan. Zertteýde onyń koronavırýspen tek 16 jeltoqsanda aýyryp, bir aptadan keıin aýrýhanaǵa túskeni aıtylady.
«Onyń aýrý belgileri Ýhan bazarynyń birneshe jumysshysy aýyrǵannan keıin ǵana belgili boldy. Bul jaǵdaı bazardaǵy teńiz ónimderin satýshy áıeldi 11 jeltoqsanda vırýs juqtyrǵan alǵashqy naýqas ekenin ańǵartady», delingen Ýorobeıdiń ǵylymı maqalasynda.
Bul sońǵy zertteý vırýstyń Ýhan vırýsologııalyq zerthanasynan shyqqany týraly boljamdy odan saıyn joqqa shyǵarǵandaı. Kerisinshe osyǵan deıin aıtylǵan indettiń bazarda satylǵan jabaıy ańdardyń bireýinen taraǵany týraly teorııaǵa salmaq qosqany anyq. Sondaı-aq vırýs juqtyrǵan alǵashqy adamdy anyqtaýda qatelesken Qytaı jáne DDU ǵalymdarynyń zertteýine kóleńke túsirgendeı.
Arızona ýnıversıtetiniń Ekologııa jáne evolıýsııalyq bıologııa bóliminiń bastyǵy Maıkl Ýorobeıdiń bul zertteýi pandemııanyń qalaı paıda bolǵanyna qatysty pikirtalasty qyzdyra túsetini belgili. Sebebi bul másele áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi, onymen qosa Qytaı men AQSh-tyń onsyz da kúrdeli qarym-qatynasyn shıelenistire túskendeı. AQSh-tyń burynǵy prezıdenti D.Tramptyń vırýs Qytaı zerthanasynan taraǵany týraly senimdi sózderi jaǵdaıdy ýshyqtyrmaı qoımady.
Osyǵan deıin jarııalanǵan zertteýlerge keler bolsaq, 2021 jyldyń basynda DDU-nyń sarapshylar toby tórt apta boıy Ýhanda Qytaı zertteýshilerimen birge indettiń qalaı paıda bolǵanyn anyqtaýǵa tyrysqan. Naýryz aıynda jarııalanǵan birlesken baıandamada Sars-CoV-2 vırýsy adamdarǵa jarqanattardan juqqan bolýy múmkin dep qorytyndylaǵan. Osylaısha, vırýstyń zerthanadan taraǵanyna qatysty pikirlerdi teriske shyǵarǵan.
Alaıda sarapshylar 8 jeltoqsanda indettiń belgileri paıda bolǵan delingen 41 jastaǵy býhgalter Chen myrzamen suhbattasyp, naýryzdaǵy esepte onyń aýrý belgilerin alǵashqy anyqtalǵan jaǵdaı retinde sıpattaǵan.
Science jýrnalynda jarııalanǵan sońǵy zertteý ýaqyt kestesine qatysty sáıkessizdikterdi kórsetedi. Vırýs anyqtalǵan alǵashqy adam delingen Chen myrza Qytaıdyń The paper onlaın basylymyna bergen suhbatynda indettiń alǵashqy belgileri shamamen 16 jeltoqsanda anyqtalǵanyn, al 8 jeltoqsanda emhanaǵa tisine baılanysty júgingenin aıtqan.
Osylaısha, vırýstyń eń alǵash Ýhan bazarynan taraǵanyn aıtqan ǵalym pandemııanyń jabaıy ańdardan bastalǵanyna naqty dálel keltirip, osyǵan deıingi zertteýdiń qatesin kórsetip bergendeı.