QOǴAM UIYTQYSYNA AINALǴAN UIYM
Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqy Assambleıasyn (QHA) qurý týraly Jarlyǵy shyqqanyna 19 jyl toldy. Osyǵan oraı keshe Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda atalǵan aıtýly kúnge baılanysty saltanatty jınalys bolyp ótti. Ony Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Eraly Toǵjanov ashyp, júrgizip otyrdy. Jınalysty ashqan kirispe sózinde Eraly Luqpanuly Assambleıanyń 19 jyldaǵy tarıhyna qysqasha sholý jasady. Osy ýaqyt aralyǵynda Assambleıa damýdyń úsh kezeńinen ótti. Birinshiden, ol qoǵamdyq uıym retinde ornyqty, ekinshiden, quqyqtyq negizderin qalyptastyrdy jáne úshinshiden, konstıtýsııalyq organ mártebesin ıelendi. Búgingi tańda Qazaqstan halqy Assambleıasy álemdik órkenıet tanyǵan, el birligi men qoǵamdyq kelisimniń tuǵyrly turaǵyna aınalǵan ınstıtýt, dedi E.Toǵjanov. Qazir ol – 800-den artyq etnomádenı birlestikterdiń basyn biriktirip, halyq dıplomatııasynyń shynaıy organyna aınalǵan azamattyq qoǵamnyń biregeı ınstıtýty. Osylaı degen Tóraǵa orynbasary QHA-nyń qoǵamdyq kelisimniń negizinde elimizdiń saıası tutastyǵy men halqymyzdyń birligine jáne ulttyq birlik pishiminde barlyq etnostyq, mádenı, tildik jáne konfessııalyq kóptúrliliktiń basyn bir arnaǵa toǵystyra bilgenine toqtalyp ótti. Mundaı baǵany ózimiz ǵana emes, sheteldik sarapshylar da berip otyr. Assambleıanyń konstıtýsııalyq mártebesi, onyń prezıdenttik basqarý vertıkalyna úıleskendigi Elbasynyń halyqtyń birtutastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saıası erik-jigeriniń myzǵymaıtyndyǵyn kórsetedi. Sonymen birge, Assambleıaǵa saıası partııalarmen qatar, Parlamentte ókildik alýyna konstıtýsııalyq negizde kepildik berilýi – onyń jalpy ulttyq múddeni kózdeıtin saıası emes organ retindegi salmaǵyn kórsetedi, dedi E.Toǵjanov. Kelesi kezekte sheshen Tóle bıdiń: «Bereke men baılyq birligi myqty elde ǵana bolady. Berekeli el ǵana bolashaǵyn boljaı alady», degen ataly sózin aýyzǵa alyp, Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda jarııalanǵan Máńgilik El ulttyq ıdeıasy – Qazaqstan kelisimi kelisti, berekeli el bolǵan soń ǵana jarııalanyp, halqymyzdyń bolashaǵyna baǵdar, urpaǵyna mindet pen úlken maqsat bolyp otyrǵanyn atap ótti. Máńgilik El ıdeıasy – Qazaq eli úshin zańdylyq, sebebi, bul – qazaq halqynyń myńdaǵan jylǵy tarıhynan, Táýelsizdik jyldary júrip ótken jolynan, búgingi naqty ister arqyly qol jetkizgen jetistikterinen týyndaǵan ulttyq ıdeıa, dedi Assambleıa Tóraǵasynyń orynbasary. E.Toǵjanov kelesi kezekte Máńgilik El – bul bizdiń ortaq qundylyqtarymyz, ádiletti jáne órkendegen elde ómir súrýge degen umtylysymyz, bizdiń ortaq úıimiz – Qazaq eliniń kórkeıýi ekendigin atap kórsetti. Búgingi kúni elimizdiń barlyq óńirlerinde Elbasynyń Máńgilik El ıdeıasyn talqylaýlar júrip jatyr. Qazirdiń ózinde elimizdiń 9 aımaǵynda Prezıdenttiń bastamasyn talqylaǵan kórnekti sharalar ótip, onda barlyq áleýmettik toptar ókilderi patrıottyq aktige qoldaý bildirdi. Elbasynyń osy ıdeıasyn boıǵa sińirý, ony jan-jaqty baıytý – búgingi kúni barsha qoǵam men Assambleıanyń aldynda turǵan mindet. Prezıdenttiń qoǵamdyq kelisim men ulttyq birtutastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bul mindetterin oryndaýdan eshkim de shet qalmaıdy. Máńgilik El bolý úshin Qazaqstannyń Táýelsizdik qundylyqtaryn nyǵaıta berýimiz kerek. Ekinshiden, dep jalǵady sózin Tóraǵa orynbasary, erkin, órkendegen elde ómir súrý úshin aıanbaı eńbek etýge tıispiz, úshinshiden, jarasymdy birligimiz arqyly qasıetti qazaq jerinde parasatty qoǵam ornatýymyz kerek. Máńgilik Eldiń jeti qaǵıdasynyń biri – qoǵamdaǵy ulttyq birlik, beıbitshilik pen kelisim, al olardyń uıytqysy Elbasy N.Nazarbaev qurǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy ekeni daýsyz. Biz búgin Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵyna arnap, bir jyl boıy júrgiziletin «Beıbitshilik pen kelisimniń jol kartasy» atty mega-jobany iske asyratyn respýblıkalyq aksııa bastaǵaly otyrmyz. Byltyr mundaı shara aımaqtyq deńgeıde búkil respýblıkany qamtyǵan bolatyn. Onda barlyǵy 483 shara ótkizilgen, sonyń 9-y festıvaldar, 16-sy konsertter, 13-i konferensııalar men dóńgelek ústelder, 22-si kezdesýler, 23-i aksııalar jáne t.b. Bul sharalar barlyǵy 1,5 mln.-daı adamdy qamtydy. Osylaı deı kelip, Eraly Luqpanuly bıylǵy jylǵy mega-joba Assambleıanyń qol jetkizgen tabystaryn qoǵamdyq sanaǵa sińirýdi jalǵastyratynyn jáne Prezıdenttiń QHA-nyń HH sessııasynda júktegen jańa mindetterine oraı onyń el damýyndaǵy jańa rólin kórsetetinin nazarǵa saldy. Barlyq jumystar oblystarda, eńbek ujymdarynda, joǵary oqý oryndarynda, uıymdar men mekemelerde bolady, dedi ol. Odan ári osyndaı sharalardyń sheńberinde byltyrǵy jyly etnomádenı birlestikterdiń atqarǵan birneshe naqty jumystaryn atap ótti. Sonyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Besqaraǵaı aýdanyndaǵy Baskól aýylyndaǵy tatar etnomádenı birlestiginiń músheleri barlyq turǵyndarǵa uıytqy bolyp, 1 myń túp aǵash otyrǵyzǵan. Aqtóbe oblysynda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi sheńberinde bólingen 5 mlrd. 600 mln. teńgege 1241 áleýmettik joba iske asqan. Aqmola oblysynda 730 mln. teńgege 47 áleýmettik joba jasalǵan jáne t.s.s. Sóziniń sońynda E.Toǵjanov Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵyn laıyqty tartýlarmen qarsy alý qajettigi týraly aıtty. Osydan keıin sóz saltanatty jınalysqa qatysýshylarǵa berildi. Alǵashqy bolyp sóz Assambleıa múshesi, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, halqymyzǵa tanymal aqsaqal Myrzataı Joldasbekovke berildi. Ol Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy eldegi jaǵdaıdy eske aldy. «Qýanǵan da, qoryqqan da birdeı» degendeı, eldiń esi shyǵyp ketken jyldar edi ol. Neshe túrli mıtıngiler, sherýler, aqylǵa syımaıtyn qozǵalystar boldy. Sonyń bárine tótep bere bilgen Elbasy eldegi tynyshtyqty da saqtaı aldy. Memlekettiń túpqazyǵy etip ol halyqtyń birligi men yntymaǵyn atady. Sóıtip, osy saıasat bizdiń negizgi ulttyq saıasatymyzǵa aınaldy, dedi M.Joldasbekov. Odan ári ol Prezıdenttiń sol saıasatty iske asyrýdyń negizgi amaly retinde Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurǵanyn eske alyp, is júzinde munyń dana sheshim bolǵanyn jetkizdi. Osy, halyqtyń birligi men tatýlyǵynyń arqasynda Qazaqstannyń órkendep kele jatqanyn aıta kelip, ol yntymaǵy ydyraǵan elderdegi zobalańdardy da aýyzǵa alyp ótti. Alysqa barmaı-aq qazirgi Ýkraınada bolyp jatqan oqıǵalardy alaıyqshy. Eldiń tynyshtyǵy buzylyp, ekonomıkasynyń turaqtylyǵyna nuqsan keldi. Sondaıdy kórip otyryp, tynyshtyqtyń baǵasyn bilesiń jáne halyqtar arasyndaǵy tatýlyqtyń uıytqysy bolyp otyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy sııaqty uıymdy qurǵan Prezıdentke rıza bolasyń. Bul uıym, túptep kelgende, kishi Birikken Ulttar Uıymy mindetin atqarýda, dedi ol. Bolgar etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Oleg Dymov sózinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mańyzy men yqpalyn atap aıtty. Assambleıa elimizdegi eń qıyn-qystaý kezeńde, kóshe toly tolqyǵan, erteńine alańdaǵan adamdardyń seńdeı soǵylysqan kezinde úlken tapqyrlyqpen ómirge kelgen uıym boldy. Kóptegen saıası paıdakúnemder ulttyq, tildik máselelerdi jalaýlatyp, eldiń tynyshtyǵyn buzyp, ózderine upaı jınap júrgen kezderde Assambleıa durys joldy silteı alatyn uıym ekenin kórsetti, dedi. Odan ári ol Assambleıanyń eldegi turaqtylyqty saqtaý jolynda atqarylǵan isterdiń uıytqysy bolǵanyn sanamalap berdi. Sóz kezegi ózine tıgende Májilis depýtaty Rozaqul Halmuradov Elbasynyń Máńgilik El ulttyq ıdeıasyna toqtalyp, sonyń ishinde qazaq tiliniń mańyzyn arttyrý máselesi týraly aıtty. Jahandaný zamanynda el bolyp saqtalýdyń basty nysanynyń biri retinde qazaq tiliniń aıtylýy – júrekjardy sóz. Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til boldy dep aıtty Prezıdent. Osyǵan qol jetkizýge alǵyshart jasaıyq, dedi depýtat. Budan keıin de birneshe sheshen sóz sóıledi. Al Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Nesipbek Aıtov óziniń óleńin oqydy. Jınalys barysynda Qazaqstan halqy arasyndaǵy tatýlyq pen tynyshtyqqa sińirgen eńbegi úshin Astanadaǵy Memlekettik orys drama teatrynyń dırektory Erkin Qasenov pen nemisterdiń «Vozrojdenıe» qoǵamynyń tóraǵasy Igor Bergke Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoǵamdyq «Birlik» altyn medali tapsyryldy. Jınalys qorytyndysynda Assambleıa Tóraǵasy N.Nazarbaevty uıymnyń qurylǵan kúnimen quttyqtaǵan hat qabyldandy. Saltanatty jınalysqa Assambleıa músheleri, Parlament depýtattary, ortalyq memlekettik organdar basshylary men qoǵam qaıratkerleri, jýrnalıster, etnomádenı birlestikter ókilderi qatysty. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».BUL – ÚILESIMDILIK ÚLGISI
Men jaqynda 90 jasqa toldym. Bul ómirde kórgenim de, túıgenim de az emes. Meniń zamandastarym Uly Otan soǵysy maıdanynda eseıdi. Soǵysta biz ultymyzdyń kim ekenin suramaıtynbyz, sebebi, biz bir úıdiń balalary – baýyrlar sııaqty bir-birimizdi jaýdyń oǵynan saqtap qalýǵa árqashan daıyn bolatynbyz. Mysaly, men basqarǵan vzvodta toǵyz ulttyń 20 shaqty ókili jaýǵa qarsy bir adamdaı shyǵatyn. Eshkim bireýdiń artynda jan saýǵalaımyn dep tipti oılamaıtyn da edi. Mine, sol qandyqol maıdandas dostarymyzdyń basynda biz dostyqty ómir boıy dáripteımiz, halyqtardyń eń bıik jeńisi – birlik pen kelisimdi ómir boıy qorǵaımyz dep ant bergenbiz. Sebebi, Uly Otan soǵysyndaǵy jeńis – ol birliktiń arqasynda jetken jeńis! Muny eshqashan umytpaý kerek. Sondyqtan, 1995 jyly Prezıdenttiń Assambleıa qurý týraly usynysyn men qyzý qoldadym. Bul týraly Elbasy odan da buryn, 1992 jyly Táýelsizdigimizdiń 1 jyldyǵyna arnalǵan, elimizde alǵash ret ótken Qazaqstan halqynyń I forýmynda aıtqan bolatyn. Bıyl, mine, sol Assambleıanyń qurylǵanyna 19 jyl tolyp otyr. Bul ınstıtýt elimizdiń qoǵamdyq-saıası alańynda óziniń naqty baǵytyn aıqyndap, ornyn bekitip aldy. Assambleıa, Elbasynyń tóraǵalyǵy arqasynda Qazaqstannyń turaqty damýyna óz úlesin qoǵamdyq kelisimdi saqtaý, halyqtyń ózara syılastyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jumystary arqyly qosyp otyr. «Bereke basy birlikte» ekenin árdaıym qaıtalap otyrýymyz kerek. Qazaqstan sııaqty aldyna bıik maqsat qoıǵan el, Máńgilikke bet alǵan el óziniń qalyptasqan dostyq nıetin Assambleıa sııaqty qurylym arqyly basqa da elderge taratý kerek. Sondyqtan, men Assambleıaǵa ózimniń jasymdy tileımin. Táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýy qashanda bizdiń aýyzbirshiligimiz ben kelisimimizge baılanysty. Ultty súıýdiń úlgisi bolyp otyrǵan Elbasymyz ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleı bersin! Qazaqstan álem tarıhyna beıbitshiligimen, kelisimimen, jarasymdy dostyǵymen ensin! Elbasynyń ómirsheń ıdeıalaryn iske asyrýda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri aıanbaı eńbek etetini sózsiz. Leonıd GIRSh, Uly Otan soǵysynyń ardageri, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.BIRLIGI JARASQAN AÝYLYMMEN MAQTANAMYN
Qazaqstan – kópultty memleket. Qazaq jeri – bir shetinen ekinshi shetine deıin qus qanaty talatyn ulan-ǵaıyr keń ólke. Jeriniń keńdigi sııaqty, halqynyń da peıili keń. Elimizdi mekendeıtin ulttar men ulystar sany 130-dan asady. Qazaqstan – túrli etnostardyń qut-mekeni. Olar munda kóp ýaqyt buryn kelgen jáne olardyń kelýine túrli jaǵdaılar sebep bolǵan. Qonys aýdaryp kelgenderdi jergilikti qazaqtar, qaı ult ekenine qaramastan, dostyq kóńilmen qarsy aldy. Qolda barymen bólisti. Túrli etnostardyń kórshilestigi olardyń mádenıetiniń damýyna da oń áser etti. Bir-birleriniń merekelerine qatysý, ádet-ǵurpymen tanysý elimizdegi etnostardyń mádenıetin baıyta tústi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń arqasynda elimizde turaqtylyq ornaǵan. Búginde elimizdi mekendegen etnostardyń barlyǵynda etnomádenı birlestikter qurylǵan. Sonymen qatar, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy keıbir kópsandy ulttar tilinde mektepter ashylyp jumys istese, birqatarynyń tilinde gazetter shyǵyp, radıohabarlar taratylady. Keıbiriniń ulttyq teatrlary da bar. Naqty aıtqanda, elimizde etnostar tilinde 11 gazet shyǵarylyp, 12 tilde radıohabarlar berilip turady. Búgingi egemen Qazaqstannyń kópultty halqy bolashaqqa degen izgi senimmen ómir súrip, jańa qulshynystarǵa umtylyp otyr. О́z densaýlyǵyn qorǵap, salamatty ómir keshýge de talpynys tanytýda. Sóıtip, jeke basy men otbasy baqytyn saqtaı otyryp, jańa qoǵamymyzdyń beriktigi men jasampazdyǵyn arttyrý ústinde. Pavlodar oblysyndaǵy, Lebıaji aýdanynyń Tilektes aýyly da kópultty. Iаǵnı munda nemis, ýkraın, belorýs, moldavan, orys, ıngýsh, mordva, bolgar – barlyǵy tatý-tátti ómir súrip keledi. Biriniń qyzyǵyn biri toılap, qoıan-qoltyq aralasýda. Bul ulttardyń barlyǵy Qazaqstanda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge kelip, osy jerde qalyp qoıǵan. Qazaqpen etene aralasqannan keıin barlyǵy qazaqtyń ádet-ǵurpyn, dástúrin jaqsy biledi, tipti, arasynda qazaqsha sóılegende qazaqtyń ózin jańyldyratyndary da bar. Ásirese, jasy 80-ge kelgen Paýlına apaıdy aýyl qazaqtary qazaqshalap Bátıma deıdi. Ol kisiniń jubaıy qazaq, biraq ol dúnıeden erte ótken. Sondyqtan jeti balany apamyzdyń ózi asyrap, baǵyp-qaǵyp ósirgen. Bátıma apamyz únemi qazaqsha sóıleıdi, tilekti de keremet aıtady. Sonymen birge, aıt merekesinde ústelinen únemi shelpek aıyrylǵan emes, baýyrsaǵy da óte dámdi. Munyń ózi qazaq halqymen qatar, onyń dástúrin de syılaǵan emes pe? Sol sııaqty Magomed aǵaıymyzdyń ulty ıngýsh, ol da únemi qazaqsha sóıleıdi. Bizge eń keregi túsinistik pen birlik qoı. Men óz aýylymmen, onda bir shańyraq astynda eshkimdi jatyrqamaı, jatsynbaı yntymaqta ómir súrip jatqan aýyldastarymmen maqtanamyn. Jalpy, ózimniń Otanym – Qazaqstandy maqtan tutamyn. Elimizdi mekendegen barlyq ulttar ultaralyq kelisimdi, azamattyq tynyshtyqty, rýhanı birlikti saqtap, odan ári nyǵaıta bersin degim keledi. Máńgi jasasyn! Sabına AITQAZINA, Tilektes orta mektebiniń 8-synyp oqýshysy, «Qalamger» úıirmesiniń múshesi. Pavlodar oblysy, Lebıaji aýdany.BIR ATANYŃ BALALARYNDAI
Keńes Odaǵy tusynda elimizdiń «120 ulttyń laboratorııasy» degen qosymsha ataýy bolǵany ámbege aıan. «Kóp ultty» aýyldar da boldy. Qııan alys, qıyr shet – qum ishindegi Túgisken-Toǵyzkent aýyly (Sarysý aýdany) ózine sol tusta telingen «ınternasıonaldyq» mártebesine qazir de shyq jýytpaı otyr. Grek Savva, túrik Nazar, cheshen Lem sekildi azamattardyń ózderi de, urpaqtary da jergilikti turǵyndarmen etene-týys bolyp, birjola sińisip te ketken. Olar ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda elimiz aýmaǵyndaǵy ult shashyrandylary tarıhı otandaryna kósh betin buryp jatqan tusta da irge qozǵaltpady. Kóp jyldar boıy avtoklýb meńgerýshisi bolyp qyzmet etip, aýdan mádenıetiniń damýyna ózindik úlesin qosqan Vladımır Ebel Germanııadaǵy týystary qansha jerden qolqalap shaqyrsa da yqtııar bermedi, máńgilik mekenin de osy kıeli topyraqtan tapty. Týǵan jer, ósken-óngen ortaǵa, Otanǵa degen súıispenshiliktiń, adaldyqtyń budan asqan mysaly qaıda bar! Kindik kesip, kir jýyp ósken jerdi súıý, ulyqtaý sezimi oıyqtyq nemis aǵaıyndardyń da boıynda jetip artylady. Olardyń da birazy tarıhı otandaryna kóshken. Andreı, Oskar, Alma bastaǵan top tarıhı otandaryna taban iliktirisimen, bul jaqtaǵy aýyldastaryn umytpaı, túrli sálemdemelerin jylma-jyl jiberip te turdy. Aýyldyqtarǵa qoldaryndaǵy barymen qaraılasqan túrleri ǵoı! Sol bir aýyr da qıyn kezeń kóbimizdiń esimizde. Andreı, Almalardyń aıtýymen, olardyń ul-qyzdary burnaǵy jyly Oıyq aýylyna (Talas aýdany) kelip, bir kezdegi synyptastarynyń úıinde biraz kún erýlep jatty, aýyldy, týǵan úılerin aralap kórip, maýqyn basyp, táýelsizdik jyldarynda aýyldyń bútindeı ózgere túskenine, turǵyndarynyń baqýattylyǵyna kóńilderi toldy. – Sender bes-on jylda ábden baıyp alypsyńdar. Astaryńda bir-bir jeńil kólik! Ár senbi, jeksenbide kókpar, toı! Qandaı baqyttysyńdar! – dep synyptastarynyń ómirine qyzyǵa-qyzyǵa ketipti olar. Kóp uzamaı olardyń eki-úsheýiniń keri oralǵanynan da habardarmyz. О́zge ult ókilderiniń, onyń ishinde orys pen nemistiń eti tirileý, isker, tehnıkaǵa, birdi eki etýge beıim keletini belgili. Olardyń týǵan jerine týyn tigip, irge qozǵaltpaı otyrǵandarynyń ishinde turmysy júdeýleri joqtyń qasynda. Ebel qarııanyń da uly Toǵyzkenttegi qara shańyraǵynyń tútinin óshirmeı, myńǵyrtyp qoı-eshki ósirip otyr. Onyń da tańdaǵan ómirlik serigi qazaqtyń qarakóz bir arýy. Ol ákesine uqsap óner qýmady, biraq. Násibin basqa kásipten tapty. Búginde aýyldaǵy № 25 balalar jáne jasóspirimder sport mektebiniń bas esepshisi. Osyndaǵy orta mektepte oqýshylarǵa qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beretin jary Aıjan Seıdahmetova ekeýi eki ul, bir qyz tárbıelep ósirip otyr. Balalarynyń esimderin de Raýan, Asylan, Aqerke dep qazaqsha qoıypty. – Jasym bıyl 41-ge qarady. Men týǵanda aýylymyzǵa kezekti gastroldik saparmen konsert qoıýǵa Sarysýdan túlep ushqan óner maıtalmandarynyń biri, tanymal bıshi Baıdaýlet Sazabekov kele qalady ǵoı! Sonyń qurmetine esimimdi naǵashy atam Baıdáýlet dep qoıypty. Mine, osylaı bir páste Baıdaýlet Vladımırovıch Ebel boldym da shyqtym! – deıdi ol. Onyń baýyrlary Gennadıı, Roman, Iýrıı, Marattar da úıli-barandy, elimizdiń túrli qalalarynda ózderi tańdaǵan mamandyqtary boıynsha eńbek etedi. Qazaqshaǵa sýdaı bári de, sóılep ketse, qazaqtardyń ózin súrindiredi. Osyndaıda jýyqta «KTK» telearnasynan qalalyq bir orys kelinsheginiń qazaqshaǵa tilin syndyrý úshin ul-qyzdaryn jazǵy demalysynda aýyldaǵy tanys qazaq otbasylarynyń qolyna berip qoıatynyn aıtyp: «Balalarym jaz boıy tanystarymnyń úıinde bolyp, qolqanattyqqa jarap, shırap, shyńdalyp qana qoımaı, aýyl tirshiligimen tanysyp, qazaq tilinde sóıleýdi de jap-jaqsy meńgerip qaldy», degeni oıǵa orala beredi. Shynynda da, aýyl bile bilgenge dildi, tildi, dindi túzeýdegi basty tárbıeshi de ǵoı! Toǵyzkenttegi Alekseı Semenovıchtiń otbasymen de budan on-shaqty jyl buryn tanys-bilis bolǵanmyn. – E, Lehany aıtamysyń? Ol qazaqpen qazaq bolyp ketti ǵoı! Qazaqtan esh aıyrmasy joq. Jubaıy Lıda ekeýi toǵyz bala tárbıelep ósirip otyr. Lıdanyń anasy orys bolǵanmen, ákesi qazaq qoı. Bylaısha aıtqanda, ózimizdiń qyzymyz! Myna kúıeý bala da, jıender de qazaqsha saırap-aq tur! – dep syr aıtty onyń qudaıy kórshisi ári dosy Ábdihalyq Saılybaev. Kezinde aýdanda rentgenolog maman jetkiliksiz bolýy sebepti Alekseı bul jaqqa arnaıy joldamamen kelip, birjola turaqtap ta qalǵan eken. Sol kúni kún keshkire mal óristen qaıtarda Leha – Alekseıdiń toǵyz ulymen «tanysýdyń» sáti túsken. Toǵyz ul birdeı dalaǵa órip shyǵyp, kishkentaılary maıa shóptiń ústinde, eresekteri etekte, «mal kózdep» tur eken. Malsaqtyǵyn qoıa qal endi! Sálden soń eki-úsheýi júz qaraly ýaq maldy aldaryna salyp aıdap keldi. – Kórshim maldy-jandy. Júziktiń kózinen ótkendeı pysyq ózi, – dep qoıdy Ábekeń rıza peıilmen. Bul budan on jyl burynǵy jaı ǵoı. Búginde Ábdihalyq Taraz qalasyna, Alekseı Jambyl aýdanynyń Besaǵash aýylyna qonys aýdaryp kelgen. Burynǵy kórshiler, olardyń balalary áli de etene, jaqyn-jýyq aralasady eken. Aıtpaqshy, Alekseı Semenovıch bes balasymen qaladaǵy tanymal qurylys mekemesine jumysqa turypty. Biri kranshy, ekinshisi júrgizýshi, úshinshisi qurylysshy degendeı, «Bınomnyń» biraz júgin otbasy bolyp ıinderimen kóterisip júrgen jaılary bar. О́z isiniń jetik mamandary qaı salada da qajet qoı. Bir aýyldaǵy túrli ulys ókilderiniń ortaq úı – Otanymyzǵa, ana tilderin, salt-dástúrlerin, ónerin saqtap damytýǵa jan-jaqty jaǵdaı, múmkindik jasap otyrǵan memleketke degen súıispenshiligi, perzenttik boryshqa adaldyǵy, ul-qyzdarynyń boıyna sińirgen tálim-tárbıesi, mine, osyndaı. Bir qaraǵan kisige, bir atanyń balalaryndaı, ózderi. Baımahanbet AHMET, jýrnalıst. Jambyl oblysy. ChÝPRÝNDARDYŃ TÝǴAN KÚNDERI TAŃǴALARLYQ Aleksandr – 6 shildede, zaıyby Marına – 16 jeltoqsanda, al uldary Samson 1 jeltoqsanda ómirge kelipti Rasynda da tańǵalarlyq jaıt. Jas otbasy Aleksandr men Marına oblys ortalyǵynda turady. Aleksandr Chýprýn Innovasııalyq eýrazııa ýnıversıtetin bitirgen soń, mamandyǵyna saı bul kúnderi óndiriste, jiksiz sym qubyrlaryn shyǵaratyn «KSP Steel» zaýytynda eńbek etýde. Al Marına tis dárigeri bolyp isteıdi. Kishkentaı Samson – bir jarym jasta. Ekeýiniń de áke-shesheleri, týǵan-týystary aýylda, ıaǵnı oblystyń Jelezın aýylyndaǵy, Qalqaman kentinde turady. Qazaq eline tyń ıgerý kezinde kelip, osy jerdi Otanym dep baýyr basyp turyp qalǵan ýkraın jáne orys otbasylarynyń ul-qyzdary. – О́zimiz de, dos-jaran, týǵan-týystar da týǵan kúnderimizdiń elimizdiń erekshe kúnderimen qatarlas kelgenine tańǵalamyz. Árıne, biz de ózimizdiń týǵan kúnderimizdiń erekshe bolǵanyna qýanamyz. Elimizdiń memlekettik merekeleri bizdiń ómirimizden oryn aldy. Osy elde, osy jerde, aýyldarda, qazaq ortasynda týyp-óstik, biz – qazaqstandyqtarmyz, – deıdi Marına Egorovna. Endi, mine, Samson Chýprýn da – qazaqstandyq. Uldary burnaǵy jyly elimizde alǵash ret atap ótilgen Tuńǵysh Prezıdent kúni dúnıege kelipti. Elbasynyń byltyrǵy Joldaýynda: «Bizdiń topyraǵymyzda týǵan kez kelgen sábı – qazaqstandyq. Bala tárbıeleý – bolashaqqa eń úlken ınvestısııa...», dep aıtylǵany belgili. Olaı bolsa, týǵan kúnderi erekshe otbasynda dúnıege kelgen kishkentaı Samson da endi bir-eki jylda elimizdegi júzege asyrylyp jatqan «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda balabaqshaǵa baratyn, oblys ortalyǵyndaǵy Nazarbaev Zııatkerlik mektebinde bilim alatyn, Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetiniń stýdenti atanatyn, «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly alys shetelde oqýyn jalǵastyratyn bolar. Jaqsy sóz – jarym yrys. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». PAVLODAR. «DOSTARYMNYŃ BARLYǴY QAZAQ» deıdi armıan jigiti Davıd SÝKIASIаN Davıdtiń arǵy túbi aqtóbelik bolǵanymen, qazir Astanada turyp jatqandyqtan, telefon arqyly áńgimelesýge týra keldi. Adamnyń qandaı ekeni sózinen-aq ańǵarylyp turady emes pe. Alǵashqy amandasýy men sóz saptaýynan-aq aqkóńil jan ekeni baıqaldy. Júzin kórmesek te koıǵan saýalymyzǵa jaıdary jaýap bergen jas jigittiń tárbıeli ortada óskenine kóz jetkizgendeı boldyq. Telefonmen sóıleskenimizge qaramastan áńgimemiz jarasyp júre berdi. Bárinen buryn suhbattasymyzdyń ınabattylyǵy men óte kishipeıildiligi unady. «Aýzyn ashsa, kómekeıi kórinedi» deıdi qazaq mundaılardy. Jastyǵyna qaramastan sózi sabyrly da oıly. Davıd Sosýnovıch Aqtóbe qalasynda týyp-ósken. Ákesi Soso osyndaǵy taksı parkinde qarapaıym júrgizýshiden bas mehanıktik eńbek jolynan ótken. Anasy Valentına Petrosovna muǵalim bolǵan. Qazir ekeýi de jeke kásipkerlikpen aınalysady. Aǵasy Artýr ınnovasııalyq kompanııada eńbek etedi. Iаǵnı, olar eńbekpen etene ósken otbasy. – Men Aqtóbedegi №25 orta mektepti támamdadym. Oqýda úzdik, tártipti boldym, qoǵamdyq jumystarǵa aralastym. Sodan keıin Almaty ekonomıka jáne statıstıka akademııasynda oqyp, bıznes ákimshiligi menedjmenti mamandyǵyn alyp shyqtym. Akademııada oqyp júrgende, Qazaqstan stýdentter Alıansy, Qazaqstan jastar Kongresi jumysyna belsene qatystym. Bul meniń azamat bolyp qalyptasýyma, óz oıymdy erkin bildirýime yqpal etti, ózindik tujyrym jasaýǵa úıretti. Al «Bolashaq» baǵdarlamasymen AQSh-tyń Nıý-Iork ýnıversıtetinde magıstratýrada oqýyma ákem Soso sebepshi boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń teledıdardan «Bolashaq» baǵdarlamasy týraly sózin estip qalyp, meni osy baǵdarlamaǵa qatysýǵa shaqyrdy. Sóıtip, ákemniń aqyl-keńesimen «Bolashaq» baǵdarlamasyna qatysyp, joldamasyna ıe boldym. Bul men úshin úlken qýanysh edi. AQSh-ta magıstratýra bitirip kelip, qazir Qazaqstan Respýblıkasy Kásipkerleriniń ulttyq palatasynyń ortalyq apparatynda halyqaralyq qatynastar departamentinde joǵary kategorııaly sarapshy bolyp jumys istep jatyrmyn. Men muny bizdiń eldegi jastarǵa degen senim, olardyń óz bilim-biligin paıdaly iske qoldanýǵa degen memlekettik qoldaý dep baǵalaımyn. Biz osy senim údesinen kórinýge mindettimiz,– deıdi Davıd Sosýnovıch. Onyń Qazaqstandaǵy tatýlyq pen birlik, ózara yntymaqtastyq týraly oılary da aıqyn. Osyndaı birligi myǵym, berekeli elde turyp jatqanyn maqtanysh tutady. Aqtóbede armıandardyń úshinshi urpaǵy turyp jatqanyn tilge tıek ete kelip, árkez osy dostyqty qadirleıtinin, tatýlyqqa syzat túspeýin tileıtinin jetkizdi. Men Davıdtiń osy pikirin jandandyrǵym kelip, qazaqsha bilesiz be? – dep suradym. Qazaq tilinde aýyzeki sóıleı alamyn, jalpy jaqsy túsinemin, degen jaýabyn estip rıza bolyp qaldym. Sóıtse, ol kishkentaıynda qazaq balabaqshasyna barypty. Onyń dostarymnyń barlyǵy derlik qazaqtar degenin estip, «jaqsyda jattyq joq» ekenin jadymda jańǵyrttym. Qazaqshasy tym-táýir Davıd armıan, aǵylshyn jáne orys tilinderinde oıyn jatyq jetkize alatyn bolyp shyqty. – Men Qazaqstanda turatyndar qazaq tilin bilýi mindetti dep oılaımyn. Ras, keńestik tárbıeni kórgen aǵa urpaqqa qazaqsha úırený qıynǵa soǵar. Qazirgi jastar jaǵy memlekettik tildi meńgerýge talpynýy kerek. Ol úshin qazaq tilin oqytyp-úıretýge basymdylyq berilýi tıis. Qazaq tilin oqytý baǵdarlamalarynyń saǵatyn kóbeıtý qajet, ozyq tehnologııalardy paıdalaný kerek. Bul bir jaǵynan memleket quraýshy ult – qazaqtarǵa qurmet bolsa, ekinshi jaǵynan ómirlik qajettilik dep túsiný kerek, – deıdi ol. Árkim óz eliniń patrıoty bolýy tıis dep esepteıdi Davıd. О́ziń týyp-ósken elge degen súıispenshiligiń seniń onyń damý men órkendeýine qosqan perzenttik paryzyńdy qalaı oryndaǵanyńmen ólshense kerek. Shetelde oqyp, sol jaqta jaıly jer izdep qalǵandardy túsinbeıtinin aıtady. Oqytyp-toqytyp, ósirip, Qazaqstannyń erteńine qyzmet etedi degen senimmen shetelge jibergen eline oralmaý úsh uıyqtasa túsine kirmeıtin oı kórinedi. «Kisi elinde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» demeı me qazaq. Maǵan da shetelde qalýǵa usynystar tústi. Alaıda, ózim týyp-ósken Qazaqstanymdy, qazaq dostarymdy oıladym, osyndaǵy barsha halyqty biriktirip otyrǵan dostyq pen tatýlyqty qımadym», deıdi ol. «Tili basqa bolǵanmen, tilegi bir» Davıd ýaqytynyń tyǵyzdyǵyna qaramastan, bizben birshama uzaq áńgimelesti. Áńgimeleskende aqjaryla syr bólisti deýge bolady. Týǵan jeri Aqtóbege degen saǵynyshyn da jasyrmady. «Árkimniń týǵan jeri – Mysyr shahary» degen osy-aý. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.