Sybyzǵyshylar

Saqara únin sapyrǵan sybyzǵy saryny qazaqqa etene. Ǵajaby, bul tanys áýen, syrly sazdy tabıǵattyń ózi qunyǵa tartady. Bala shaqta quıyn uıytqyp, jel turǵanda osy bir kúıge qulaq túretinbiz. Qamys basy qozǵalyp, qoǵa japyrylyp, quraqtar sybdyrlap, shı-qýraı ýildep ala jónelgende jeti notaǵa syımaıtyn tamasha dala sımfonııasy týar edi. Syrly saz Altaıdyń baýraıynda, Alakóldiń aıdynynda, Balqashtyń nýynda, Esildiń en boıynda, Jaıyqtyń jaǵasynda, Betpaqtyń sheksiz qumynda da oınapty. Sosyn sol kúıi qý taqtaıdyń shanaǵynan, bir tutam qamystyń ózeginen tógilipti. Qazaqtyń qanyn qýalaǵan búlkildi tap basatyn aspaptyń tóresi – sybyzǵy. Onyń únin bir estigen adam qazaq dalasyn aralasa dúnıeniń túgel sybyzǵylatyp turǵanyn ańdar edi. Halyqtyń jadynda sybyzǵy úni boztorǵaıdy arbaǵan aıdahardy qaharynan qaıtaryp, myń buralta bıletip qoıǵan sıqyrly kúsh retinde saqtalyp qalǵan. Sodan da shyǵar, ertede bir tutam qamysty qolǵa alǵan ónerli jasqa qarııa bitken «jyn qýǵan áýleki» dep táıt aıtatyny... Shoqan Ýálıhanov Peterbor mýzeıine sybyzǵy syılaǵan. 1948 jylǵa deıin KSRO halyqtarynyń mýzeıinde saqtalǵan sybyzǵy qamystan jasalǵan, úsh oıyǵy bar, aǵash qorabyna úsh jerden temir saqına kıgizilgen eken. Shoqannyń ataqty sybyzǵyshy Qanǵoja jáne Týlaq, onyń uly Tólepbergen syndy aıtýly óner ıelerin Syrymbet salasyna kelgeninde jıi aldyrtyp, etnografııalyq muralarmen jiti tanysqany, Qanǵojanyń oryndaýyndaǵy «Balbyraýyn sazy», «Tarǵyl buqa» kúılerin qumarta tyńdaǵany belgili. Sol kúnderden Shoqannyń «Baqyt – meniki, óner – Qanǵojaniki» degen sózi támsil bolyp qaldy. Álkeı Marǵulannyń jazýynsha, osy Qanǵoja men Týlaq kúıshi Shoqannyń jas ólimin ákesi Shyńǵys tórege sybyzǵynyń azaly úni arqyly estirtken eken. Abaı hakim de Semeıdiń ólketaný mýzeıine sybyzǵy syılaǵan. Qazir úsh shekti dombyra, qylqobyz, asataıaqpen birge Semeıdegi Abaı murajaıynda saqtaýly. N.Dolgopolovtyń Abaı aýy­lynda qonaqta bolǵanda 50-den astam mýzykalyq aspap jınaǵany aıtylyp júr. Onyń ishinde, árıne, sybyzǵy da bar. Biraq, bul, negizinen Abaıdyń jınaǵan kolleksııasy, aqyn mańaıyna toptasqan el ónerpazdarynyń qolyndaǵy árqaısysy birneshe qaralyq saz aspaptary bolýy múmkin. Abaı Dolgopolovqa osy aspaptardy kórsetken, tanystyrǵan sııaqty. Jazýshy Táken Álimqulov tekti óner jaıynda «Sary sybyzǵy» degen jup-jumyr, qazaqtyń ózindeı qońyr áńgime jazdy. Kórkem shyǵarma kórikti shejiredeı sybyzǵylatqan sary dúnıeniń saltanatyn, pálsapasyn tolǵaıdy. Sýytaıaq jortýylshylardyń keń álemde bir-birimen tildeser belgisi – sybyzǵy sazy, tobyqtan qaǵar seri qarýy – soıyl bolǵan bula zamanǵa saǵynyshty túrtedi. «Kókirektiń demine kiriptar quıttaı aspap qalaı oınatamyn deseń de erkińde! Saıraǵysh qustyń eń kishkentaıy bulbul bolsa, saıraǵysh aspaptyń eń shaǵyny – sybyzǵy», dep jazady qalamger. Qamystyń ózeginen týar sıqyrly saz týraly sóz álem halyqtarynyń ańyz-áfsanalarynda kóptep kezdesedi. Jalaleddın Rýmı de jyrǵa qosqan. Kórnekti ádebıettanýshy Aıgúl Kemelbaevanyń bul jaıdy birshama taldaǵan maqalasyn oqyǵan edim. Jumeken Nájimedenov sheber kúıshi bolǵan desedi. Jalpy, shaıyr kóńil-kúıiniń bir balamasy – sybyzǵy kúıi. Aqynnyń 1962 jyly jaryq kórgen ekinshi jınaǵynyń «Sybyzǵy syry» atalýy tegin emes. «Sybyzǵy – jylqynyń azany» degen ańyz bar. Jyl­qy kúzetken jylqy­shylardyń ermegi bolǵan dep te aıtady. Endi bir ańyzdarda sybyzǵy Eskendir zamanynda shyqqan desedi. El údere kóshkende eki jetim bala qus aýlap júrip, jurtta qalsa kerek. Sol balalar alǵash qýraıǵa ún salǵan eken. Sybyzǵynyń basty ereksheligi – jyn-shaıtanǵa, jylqy qaıyrýdan basqaǵa baǵynbaıdy eken», deıdi belgili sybyzǵyshy Kálek aqsaqal Qumaqaıuly («Dıdar» gazeti, 2012 jyl). Qazaq mýzykasyn jınaýda Zataevıchke jeteǵabyl eńbek sińirgen jannyń biri – semeılik Talıǵa Bekhojına. 1500-den astam halyq ánderin jınaǵan Talıǵa – Semeıdiń birinshi gıldııaly iri kópesi Bekqoja Boranbaevtyń qyzy. Ákesi 1928 jyly kámpeskege ushyrap, jer aıdalǵandyqtan Talıǵa kóp qıyndyq kóredi. «Halyq jaýynyń» qyzy retinde mektepke qabyldanbaı, 15 jasyna deıin úıde anasynan oqıdy. Sosyn Semeıdiń pedtehnıkýmyna, sál keıin Máskeý konservatorııasy janyndaǵy vokal stýdııa­syna oqýǵa qabyldanady. Úlken teatr lojasynda ózindik orny bar Dorlıaktar áýletiniń qamqorlyǵyn da kóredi. Mine, osy Talıǵa sybyzǵyshylyq dástúr týraly qundy derekter qaldyrǵan biregeı ǵalym. Ol Shyǵys Qazaqstan óńirinde 1971 jáne 1975 jyldary folklorlyq ekspedısııa quramynda bolǵan eken. T.Bekhojınanyń eńbekterinde bizge belgisiz Eńsebaı (1888-1932 j.j.), Súleımen (1880-1932 j.j.), Qalıjan (1888-1964 j.j.), Ǵaısa (1890-1959 j.j.), Qaldybaı Meımanov (1983 j.) syndy sybyzǵyshylardyń ómirbaıandary, kúrshimdik Sherýbaı, onyń shákirti, katonqaraǵaılyq Shanaq Aýǵanbaev pen uly Bıqan Sherýbaev sııaqty búginge belgili sybyzǵyshylar týraly maǵlumattar jazylǵan. «Dalamnyń nazdy sazdary» (Almaty, «О́ner», 1966 j.) atty eńbeginde Shanaq Aýǵanbaevtyń oryndaýyndaǵy kúıler notaǵa túsirilip, jaryq kórgen. Sondaı-aq, XVII ǵasyrda ómir súrgen áıgili sybyzǵyshylar Tileke men Janteli Bulanulynyń, 1922-jyldary Sherýbaı men Musa baqsynyń, 1950-jyldary Ospanǵalı Qojabergenov pen Shanaq Aýǵanbaevtyń sybyzǵymen kúı tartysqany týraly tyń derekterdi jetkizedi. Aqseleý Seıdimbek sybyzǵynyń alǵashqy túri qýraıdan jasalǵanyn jazdy. Kálek Qumaqaıulynyń aıtýynsha, sybyzǵyny taldan jasaǵan. Jas taldy keptirip, ishin oıyp, qoı keńirdeginiń aq shelimen qaptaıdy. Osynyń arqasynda dybys shashyramaıdy. Bul – mys pen jezdiń qat kezinde paıdalanylǵan ádis. Shyǵys óńiriniń sybyzǵysy qandaı bolǵan degen saýalǵa Talıǵa Bekhojınanyń qaldyrǵan eńbegi jaýap beredi. Ǵalym sybyzǵynyń qaraqýraıdan jasalatyny jáne jezdi paıdalanǵany, úsh oıyqty, uzyndyǵy 60-80 sm. bolatyny týraly derekterdi keltiredi. Qazaqta búginde jalpy kópke maǵ­lum sybyzǵyshy – Talǵat Muqyshev. Tákeńmen áńgimeleskenimizde, qazaq jerinde sybyzǵynyń eki mektebi ótken ǵasyrǵa deıin saqtalǵanyn aıtqan bolatyn. Birinshisi, jańaǵy Sherýbaı, Shanaq, Bıqandar damytqan Shyǵys Qazaq­stan mektebi bolsa, ekinshisi, Sarmalaı salǵan sara dástúrdiń ıesi sanalatyn Batys Qazaqstan mektebi. 1934 jyly Almatyda ánshi-kúıshi­lerdiń respýb­lıkalyq birinshi sletine qatysqan Sarmalaı kúılerin jetkizýshi Ysqaq Ýálıevtiń sybyzǵysy búginde mýzeıde saqtaýly. Ol – 1934 jyly qurylǵan Qurmanǵazy orkestriniń tuńǵysh sybyzǵyshysy. Lenıngradqa shaqyrylyp, «Amangeldi» fılmin sybyzǵy únimen kórkemdegen. 1944 jyly soǵysqa attanyp, maıdan dalasynan qaıtpaǵan. Ysqaq Ýálıevti Almatyǵa shaqyryp, orkestrge ornalastyrǵan Ahmet Jubanov edi. Bul jóninde Ahańnyń kitaptarynda kóp maǵlumat bar. Qan maıdannan qaıtpaǵan sybyzǵyshynyń orkestrdegi orny uzaq jyldar oısyrap turdy. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin Shyǵys Qazaq­stannyń Katonqaraǵaı aýda­nynan «Úkili baqsy» atanǵan Musanyń shákirti Ospanǵalı Qojabergenovti shaqyrady. Almatyda halyq shyǵarma­shylyǵy úıinde azdy-kópti dáris oqyǵan ol da turaqtaı almaı, eline qaıtyp ketken. A.Jubanovtan keıingi sybyzǵy janashyrlarynyń biri – Bolat Sarybaev. Bókeńnen soń sybyzǵy sazy da umyt bola bastaǵan. Álde, keńestik óktem saıa­sat sybyzǵyǵa qarsy josparly jumys júrgizdi me, kóp jyldar kásibı maman tabylmaı qalǵan-dy. «Sybyzǵylar qoıa tursyn syzylmaı, Kerneı únin kútip jatyr dalamyz» dep aýdardy Qadyr aqyn vengrlik Shan­dor Petefıdiń jalyndy jyrlaryn. Bul joldarda sybyzǵynyń ıirimge toly beıbit sazy dabyl qaqqan kerneıge jaýgershilik zamanda ǵana oryn bosatatyny órnekteledi. Keńestik júıeniń sholaq belsendileri ulttyq mura­lardy jar astyndaǵy jaý kórgeni anyq. Biraq qajyrly qaıratkerler ultty jappaı jalańash­tandyrýmen tabandy kúrese bildi. Máselen, О́zbekáli Jánibekov úrmeli aspaptarǵa kóńil bólip, mýzykaǵa qatysty dúnıelerdi jınastyrýda baǵyt-baǵdar berip otyrǵan. Ol mýzeıde orkestr uıymdastyrǵan kezde sybyzǵyny da engizdirgen. Biraq sybyzǵy tartatyn maman bolmapty. Jetim qalǵan aspapta oınaýdy bilmese de áldekimge ustatyp, orkestr quramynda turǵyzyp qoıady eken. Iаǵnı sahnadan kórine bersin, el bilsin, umytpasyn deıtin ıgi tilek. Alpysynshy jyldary sybyzǵynyń dalalyq dástúriniń sońǵy ókilderi Bıqan Sherýbaev pen Shanaq Aýǵanbaevtar shyǵysta ómir súrip jatty. Olardyń uly ustazy – Sherýbaı. Katonqaraǵaıǵa uzatylǵan qyzyna bet alǵanda, taýdyń arǵy jaǵynan estilgen sybyzǵy úninen Sherýbaıdyń kele jatqanyn jurt bilip otyrady eken. «Bes lıtrlik orys sháýgimindegi qaınaǵan jyly sýdy bir urttap urtyna qotaryp alady, qaıta búrkip jibergende quıylyp úlgermegen sý sháýgimniń erneýinen tógilip ketedi. Jaryqtyqtyń demi sondaı keń bolatyn», degen sózdi kúrshimdik qarııalar bertinge deıin aıtyp júripti. Bul týraly Almatydaǵy estrada jáne sırk kolledjiniń qyz­metkeri Qurmet Seı­sebaevtan estidik. Ol – Kúrshim­niń týmasy, sybyzǵyshylar áýletimen qudandaly eken. Áke jolyn jalǵastyrǵan Bıqan Sherýbaevtyń oryndaýyndaǵy halyq kúıleri «Jorǵa aıý», «Aıraýyqtyń ashy kúıi», «Jalpaq tory at», Ospan­ǵalı Qojabergenovtiń oryndaýyndaǵy «Aqqabanyń tolqyny», «Jelmaıanyń jelisi» atty kúıleri bizge jetti. B.Sherýbaev Uly Otan soǵysyna qaty­syp, qan maıdannyń ortasynan aman oralǵan. – Bıqan Sherýbaev 73 jas jasap, jetpisinshi jyldardyń sońynda ómirden ótti. Ol kisini úıge qonaqqa kelgen kezde eki-úsh márte kórdim. Uzyn boıly, bir kózi aǵyp ketken, kún aıazdy bolǵandyqtan basynda túlki tymaq, púlish shapanyn qaıys belbeýmen býǵan, aıaǵynda saptama etigi bar, Kúrshim aýdanyndaǵy Úshbulaq degen jerden bizdiń Maraldyǵa keletin. «Bókenjarǵaq» kúıin oınap bergeni esimde. Men ol kezde 5-6 synyp oqýshysymyn. Bıqan ata Úshbulaq aýylynda qaıtys boldy, – deıdi Qurmet. Bıqannyń Janteli esimdi balasy da dúnıeden ótken, qyzy Kámar búginde Shemonaıha aýdanynyń Belyı kamen aýylynda turady. Bıekeń, sondaı-aq, qumalaqshy bolypty. Qyzy Kámarǵa sońǵy óneri juǵypty. Al Shanaq týraly Álibek Asqarov qalamgerlerdiń qaljyńyn tergen bir jınaǵynda bylaı dep jazady: «Áıgili sybyzǵyshy Shanaq Aýǵanbaev ómir boıy at ústinde júrgen, zeınetkerlikke shyqqansha О́r Altaıdaǵy úlken bir kolhozdy basqarǵan kisi eken. Sol kisi jetpisinshi jyldardyń basynda zeınetkerlikke shyqqan soń par­tııa­lyq bıletin aýdanǵa ákelip, raqmetin aıtyp tapsyrypty da, ózi aýylǵa baryp moldalyq quryp ketipti. Jazýshy Oralhan Bókeev elge barǵan bir saparynda Shanaqtyń aýylyn izdep baryp, aqsaqalǵa arnaıy sálem beredi. Áńgime arasynda Oralhan: – Sháke, biz sizdi kommýnıst dep oılaý­shy edik. Endi, mine, molda bop kettińiz. Osy ekeýiniń qaısysy shyndyq? – dep ázil-shyny aralas suraq qoıady. Sonda Shanaq aspaı-saspaı: – Ekeýi de shyndyq, shyraǵym. Meniń kommýnıstigim bergi jaǵynda edi de, moldalyǵym – arǵy jaǵynda, tereńde shógip jatqan bolatyn, – dep jaýap beripti». Iаǵnı sybyzǵyshylar sazǵa ǵana emes, sózge de usta bolǵan jandar. Katon­qara­ǵaıdyń Topqaıyń aýylyndaǵy mektepte Shanaq Aýǵanbaevqa arnalǵan murajaı-burysh bar. Onda Shákeńniń qamystan jasalǵan sybyzǵysy tur. Jyrylyp qalǵandyqtan kúı oınaýǵa jaramaıdy. Sondaı-aq, úı jaǵdaıynda kúıleri jazylyp alynǵan plastınka saqtaýly. Búginde dybysy óship ketken taspalardy qalpyna keltirýge bolatyn ozyq tehnologııalar arqyly osy plastınkadaǵy kúılerdi óńdese ǵajap mura bolar edi. «Qazaqtyń 1000 kúıi» antologııasyna Sh.Aýǵanbaevtyń oryndaýyndaǵy 2 kúı engen. Shanaq jıyn-toılarda boz kilemde de des bermegen tulǵaly balýan bolypty. Balasy Saıyn Aýǵanbaev О́skemen qalasynda turady. Sekseninshi jyldary aıtyskerligimen tanylǵan kúrshimdik aqyn Qabdolla Turarov shyǵys­qazaq­standyq sybyzǵy­shy­lar týraly kólemdi dastan jazdy. Atalǵan jyrdyń qoljazbasy kitap bolyp shyqpasa da, túptelip, О́skemendegi óner murajaıy men Topqaıyńdaǵy Shanaq Aýǵanbaevqa arnalǵan murajaıda saqtaýly tur. «Qazaqtyń kúıi», «Qalmaqtyń kúıi», «Qosh, aman bol!», «Esik aldy balqýraı» syndy 20-dan astam kúılerdi oryndaýshy Shanaq Aýǵanbaev 1912 jyly týǵan. Iаǵnı aldyńǵy jyly ataqty sybyzǵyshynyń júz jyldyǵy boldy. Bir tańǵalarlyǵy, osy aıtýly mereıtoıdy atap ótelik degen birde-bir mádenıet jana­shyry tabylmady. Qazirgi kezde Mońǵolııada 30-dan asa sybyzǵyshy bar eken. Altaıdy enshiles jaılap jatqandyqtan olardy shyǵys mektebinen bólip qaraýǵa bolmaıdy, deıdi mamandar. Mońǵolııada qazaqtarmen birge uranhaı, tyva halyqtarynyń sybyz­ǵyshylary da kózge túsedi. Biraq olardyń keıbir kúıleriniń qazaq kúıleri­nen esh aıyrmasy bolmaıdy eken. T.Muqyshevtiń zertteýine súıensek, 1956 jyly Jaǵda Babalyquly Qytaıdaǵy Ile qazaqtary avtonomııasynyń tóraǵasy bolyp turǵanynda Qytaıdaǵy qazaqtarda qansha sybyzǵyshy bar ekeni týraly anyq­tama jasaıdy. Alǵashqy derekterde sol óńirdiń qyryq eki sybyzǵyshysynyń at­tary tirkelgen eken. Shyńjan mek­tebi­­niń kórnekti ókiliniń biri Aqymjan Bol­dyrǵanuly J.Babalyqtyń úıinde on bes kún boıy sybyzǵy tartypty. Sondaǵy tart­qan kúıleriniń sany 120-ǵa jetipti. Net­ken baı mura! Tarbaǵataı óńirinde «Aqym­jannyń qońyry» atty kúı keń taralǵan. Baıtaq dalada mal baqqan baqtashyǵa serik, jalǵyz­dyǵyna dárý ári 10-15 mınýtta kez kelgen qýraı­dan jasap alatyndyqtan keńinen taraǵan sy­­byzǵyshylyq dástúri toqyrap qalǵaly qaı ýa­qyt... Qazir Qazaqstanda sybyzǵyshylar saýsaqpen sanarlyq. Búginde kóneniń kózi bolyp otyrǵan sybyzǵy­shylardan – Kálek Qumaqaıuly bar. 1974 jyly Máskeý, Varshava, Drezden, Praga qalalarynda óner kórsetken. 1993 jyly Mońǵolııanyń Baıan-О́lgıı aımaǵynan Shyǵys Qazaqstanǵa qonys aýdardy. Alǵashqyda Zaısan aýdanynda tursa, qazir Ulan aýdanynyń Baıash О́tepov aýylynda ǵumyr keship jatyr. Seksenniń seńgirinen asqan aqsaqaldyń aıtýynsha, ákesi Qumaqaı Altaı-Qobdaǵa ataǵy jaıylǵan sybyzǵyshy bolǵan. Aýyl ákimi bolǵandyqtan, at ústinde kóp júrgen áke balasynyń sharýashylyqqa qaraǵanyn jón kóripti. Alaıda, qoı jaıyp júrgen Kálek segiz jasynan bas­tap qulaǵyna quıylǵan dala sazyn sybyzǵyǵa salýǵa mashyqtanǵan eken. Sybyzǵyshylardyń osal jeri – tis. Sybyzǵy tartqan tis aldymen túsedi. Altynmen aptap, kúmispen qaptasań da sybyzǵy úni tabıǵı tisten shyqqandaı bolmaıdy desedi. Qumaqaıdyń da tisi túsip, sybyzǵy tartýdan qalǵan kezinde ortalyqtan kelgen shaqyrtýǵa balasyn jiberipti. Ulynyń sybyzǵyshylyq dańqy shyǵa bastaǵanyn elden estise kerek. Mine, sol sátten bastap úmitti aqtap, áke jolyn qýǵan Kálek qarııanyń ózi de búginde sybyzǵy tartýdan qalyp otyr... Kálek aqsaqaldyń qazaq mýzyka ónerine qosqan úlesi ushan. Ol ózi shy­ǵarǵan, halyq kúıleri jáne Baıan-О́lgıı qazaqtarynyń kúıleri bar, jıyny 142 kúıdi notaǵa túsirip, ónertanýshy Abdýlhamıt Raıymbergenovtiń qolyna tapsyrdy. Bala kezdegi yntyqtyǵyn beıneleıtin «Alystaǵy arman» kúıi tyńdarman kóńilin tapqan. Búginde aqsaqaldyń nemereleri men nemere inileri sybyzǵyshylyqqa áýestenip júr. Olarǵa qazynaly qarttyń sarqyty qonýyn tileımiz. Kálek aqsaqal 2012 jyly 80 jasqa toldy. Shanaq Aýǵanbaevtyń 100 jyldy­ǵy syndy Kálek Qumaqaıulynyń da mereıtoıy ataýsyz qaldy. О́skemendegi óner kolledjiniń muǵalimi, mýzykatanýshy Qarlyǵash Qaseıinqyzy atalǵan mereıtoılardy ushtastyryp, oblys ortalyǵynda ádemi sybyzǵy keshin ótkizý jobasyn ázirlegenin, alaıda, oǵan qarjynyń tapshylyǵy qolbaılaý bolǵanyn aıtady. Osydan otyz shaqty jyl buryn Mońǵolııadan sybyzǵy murasyn saqtaýshy retinde Almatynyń memlekettik konservatorııasyna shaqyrylǵan Kálek Qumaqaıulynyń bir sybyzǵysyn sol kezde konservatorııanyń qobyz synybynda úshinshi kýrsta oqyp júrgen stýdent Talǵat Muqyshev attaı qalap alyp qalypty. Arada biraz jyldar ótkende sol shákirti konservatorııada tuńǵysh ret sybyzǵy synybyn asharyn ol kezde ekeýi de bilmegen edi. Talǵat Muqyshev – dıplom alǵan tuńǵysh qazaq sybyzǵyshysy. Tarbaǵataı óńiriniń Aqsýat aýy­lyn­da týǵan. Onyń «dıplomdy sybyzǵyshy» bolýy­nyń jaıy mynadaı. Táýelsizdik alǵan jyldary konservatorııa rektory Dúısen Qaseıinov, bólim meńgerýshisi Aıtqalı Jaıymov, Dosmuhambet Tuıaqbaev «Sybyzǵy aspabyn qaıta jańǵyrtý kerek bolyp tur. Bashqurtstanda sybyzǵynyń úlken mektebi bar. Sonda oqýǵa yńǵaıyń kele­tin sııaqty. Qalaı qaraısyń?» dep Talǵatqa Bashqurtstanǵa barý jóninde usynys jasaıdy. Osylaısha, 1995 jyly Ýfa konservatorııasyn támamdap, qazaqtyń mýzyka tarıhynda tuńǵysh ret sybyzǵy salasy boıynsha dıplom alǵan Talǵat, elge oralǵan soń Qur­man­ǵazy atyndaǵy konservatorııa­da sybyzǵy klasyn ashyp, shákirt tá­r­bıeleı bastady. Biraq eki jylda bir qabyldaıtyndyqtan, osy kúnge deıin 15 bala ǵana sybyzǵyshy mamandyǵyn meńgerip shyqqan kórinedi. Qýanarlyǵy, jýyrda J.Elebekov atyndaǵy Estrada jáne sırk kolledjinde sybyzǵy synyby ashylǵan eken. Talǵattyń avtorlyǵymen alǵash ret ár eńbekte pyshyrap júrgen 40-tan astam sybyzǵy kúıi «Sybyzǵy sazy» jınaǵynda toptas­tyrylyp jaryq kórdi. Sybyzǵy – qazaqtyń óneri. Qazaq pen bashqurttan ózge esh ult sybyzǵy tarta almaıdy. Bashqurttar sybyzǵyshyny «qýraıshy» deıdi. Biraq olarda dárip­telýi bizdegideı kemshin emes. Qu­la­ǵyna saz qonatyn bashqurt balasyna mektep jasynan bastap qýraıshylyq úıretiledi. Qazaqstanda bul róldi dombyra atqarady. Áıtse de, elimizde sybyz­ǵynyń az bolsa da taralyp, keıinge deıin saqtalyp kelgen óńiri – shyǵys. Kóne dastandardyń biri «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdaǵy» «Qosh, esen bol» kúıi de osy óńirde saqtalyp, sybyzǵyda tartylyp júr. «Máńgilik saryn» sııaqty úlken jobalar arqyly taspaǵa jazylyp, elimizdiń ár túkpirinde ótetin etnografııalyq keshterdiń, sonyń ishinde О́skemendegi «Máńgilik mura» Altaı-Tarbaǵataı kúı óneri festıvali, Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» etnofestıvali basqa da mýzykanttarmen birge sybyzǵyshylardyń basyn qosyp jatqanymen, ár óńirden bilikti, kásibı ónerpazdardy taýyp, tárbıeleý kezegi keldi. Sondaı-aq, birdi-ekili kónekóz sybyzǵyshylardyń ultymyzdyń jaýhar óneriniń shyraqshysy bolǵan asa iri eńbegin kózi tirisinde eskerýsiz qaldyrmaǵanymyz jón bolar edi. Dáripti óner men ónerpaz ulttyń mártebesin ósiredi. Dýman ANASh, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. О́SKEMEN.