Ǵaryshty ıgerýden bastalǵan egemendik

Baıqońyr – Qazaqstannyń birden-bir artyqshylyǵy 

Ǵarysh ındýstrııasy keń órken jaıǵan búgingi zamanda dáýleti tasyp turǵan kez kelgen azamattyń juldyzdy aspanǵa saıahattaýǵa múmkindigi bar. Al osydan 15-20 jyl buryn muny elestetýdiń ózi qıyn bolatyn. 90-jyldary kommersııalyq maqsat túgili bir eldiń ǵaryshkerin kókke ushyrý ońaı sharýa emes edi. Soǵan qaramastan, derbes memleket retinde Qazaqstan eki birdeı azamatyn ǵaryshqa jiberýge múmkindik aldy.

«30 jyl buryn 31 tamyzda Baıqońyr ǵarysh aılaǵy Qazaqstannyń menshigi bolyp jarııalanyp, 2 qazanda qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov arnaıy ekspedısııanyń quramynda «Mır» orbıtalyq keshenine ushty.

Baıqońyr – álemdik ekonomıkalyq básekedegi Qazaqstannyń birden-bir basymdyǵy sanalady», degen edi Nursultan Nazarbaev.

Syr óńirinde ornalasqan ǵarysh aılaǵy elimizdiń qaramaǵyna ótken boıda Tuńǵysh Prezıdent alǵashqy qazaqty orbıtaǵa jiberýdi oılastyra bastaıdy. Iske kelgende bul ıdeıany júzege asyrý qıynǵa soǵatynyn jaqsy túsindi Elbasy. Nege deseńiz, kez kelgen ekıpajdyń tizimi birneshe jyl buryn jasaqtalady.  

«Odaqtyq ǵarysh vedomstvosynyń bizdiń ǵaryshkerdi orbıtaǵa jiberýge asa qulqy joq boldy. О́ıtkeni kezekte turǵan óz adamdary bar edi. Biraq bul máseleni tez arada sheshkim keldi. Bu­ǵan qosa Mıhaıl Gorbachevpen Qorǵa­nys mınıstrligimen ótken kúrdeli kelis­sóz­derdiń nátıjesinde osy másele rettelgen bolatyn», dep sol kezeńdegi jaǵdaıdy «Qazaqstan joly» kitabynda Nursultan Nazarbaev sýrettegeni esimizde.

Áýbákirov ushýy kerek

Memlekettik deńgeıdegi kelissóz­derdiń nátıjesine sáıkes ǵaryshqa attanatyn tuńǵysh qazaqtyń sapary 1991 jyldyń qyrkúıek-qazan aralyǵyna belgilenip, bul tarıhı mıssııany oryndaıtyn úmitkerlerdi izdeý jumystary qolǵa alynady.

«Úmitkerlerdi áskerı ushqyshtardyń arasynan izdep, KSRO Qorǵanys mı­nıstri­nen Áskerı áýe kúshterinde qyzmet etetin qazaq ushqyshtardy qaras­tyrýdy ótindim. Eki-úsh adamdy tapqanymen bireýi de talapqa sáıkes kelmedi. Bir­de gazetten Almatynyń mańyndaǵy Shym­bulaq taý shańǵy kýrortynda jerlesimiz áskerı ushaqtardyń synaýshy ushqyshy Toqtar Áýbákirovtiń demalyp jatqanyn oqyp qaldym. Ýaqyt ozdyrmaı ony birden ózime shaqyrdym. Birese jasy 45-te, birese densaýlyǵy kelmeıdi dep áýre-sarsańy kóp boldy. Biraq men tabandap talap ettim, aqyrynda ol ushty», dep eske alady Elbasy. 

Zamanaýı Qazaqstan tarıhyndaǵy mańyz­dy oqıǵa 1991 jyldyń 2 qazanyn­da oryn aldy. Atap aıtqanda, Toqtar Áýbákirov Aleksandr Volkov jáne aýstrııalyq Frans Fıbekpen birge «Soıýz TM-13» ǵarysh kemesimen «Mır» orbıtalyq keshenine attanǵan-dy.

Qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker orbıtada 7 kún 22 saǵat 12 mınýt jáne 40 sekýnd ótkizdi. Qazannyń 10-da ol qazaq dalasyna sátti qonyp, álem tarıhynda KSRO-nyń 72-shi jáne sońǵy ǵaryshkeri retinde qaldy.

Ǵaryshqa jasaǵan sapar jaıly Toqtar Áýbákirov: «Jerge qarap turyp, onyń mıllıardtaǵan juldyz ben planetamen salystyrǵanda kishkentaı ári qorǵansyz ekenine kóz jetkizesiń. Onyń túsi qaıtalanbas – erekshe kógildir reńk­ti. Buryn-sońdy mundaı tústi kórgen emes­­pin. Ǵaryshta kóbinese anamdy qat­ty saǵyndym. Jerge oralǵanǵa deıin bul saǵy­nyshym basylmaı turdy», degen edi.

Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, T.Áýbákirov ushaqqa janarmaıdy áýeden eki ret toltyrtyp, Soltústik polıýs­ke jetken Odaq kólemindegi birinshi ushqysh. Sony­men qosa áskerı avıasııa­nyń sheberi alǵashqylardyń biri bolyp, «Tbılısı» áýe kreıseriniń palýbasynan dybystan da jyldam MıG-29 joı­ǵysh ushaǵyn áýege kótergen. Osyn­daı jetistikteri arqyly onyń esimi Gınnes­tiń rekordtar kitabyna endi. Osyndaı erlikteri úshin oǵan 1988 jyly Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Ol «Ǵarysh-Qazaqstan» baǵdarlamasynyń negizinde orbıtada ǵylymı tájirıbe júrgizip, qurǵap qalǵan Aral teńiziniń ústindegi tuzdy quıyndardy tirkeýmen birge medısınalyq maqsatta qan synamalaryn aldy.

Ashyq keńistikke shyqqan alǵashqy qazaq

Al Talǵat Musabaev ashyq ǵarysh keńistigine shyqqan alǵashqy qazaq ǵaryshkeri retinde tanyldy. Onyń orbıtaǵa úsh márte ushqanyn eskersek, tutastaı ashyq keńistikte 44 saǵattaı bolyp, ǵaryshta ótkizgen jalpy ýaqyty 341 táýlik 9 saǵat 46 mınýtty quraǵan.

Alǵashqy saparynda, ıaǵnı 1994 jyly «Soıýz TM-19» kemesiniń quramynda ol ınjener retinde ushqan bolatyn. Birinshi mıssııasynda keme bortynan tys eki ret shyǵyp, naqty aıtqanda 9 qyrkúıekte – 5 saǵat 6 mınýt jáne 13 qyrkúıekte – 6 saǵat 1 mınýttaı ýaqyt­­ty ashyq keńistikte arnaıy tapsyrmany oryndaǵan.

«1994 jyly qarashanyń 4-nde Arqa­lyqtan shamamen soltústik-shyǵys­qa qaraı 77 shaqyrymdaı qashyq jerde qondyq. Nursultan Ábishuly – ǵaryshkerlerdi shyǵaryp salyp, kútip alǵan álemdegi jalǵyz Prezıdent. Illıý­mınatordan baıqalǵan alǵashqy kórinis – saıyn dalamen kele jatqan Prezı­dent boldy. Arqalyqtyń qarasha aıyndaǵy kórinisi jáne kapsýlaǵa jaqyndaǵan Memleket basshysynyń aǵalyq meıirimi ómirimdegi jarqyn sátterdiń biri retinde este saqtalatyny sózsiz.

Respýblıka saraıynda ótken mereke­lik jıynnyń birinde Nursultan Ábish­uly bizben baılanysqa shyǵyp: «Men seni shyǵaryp saldym jáne ózim qarsy alamyn», degen edi. Elbasy sózinde turdy.

Otanymyzǵa oralǵanyma qýanyp, buǵan qosa Prezıdenttiń ózi qarsy alyp turǵanyn kórip, aıaqqa tik turyp kettim. Barlyǵy tań qaldy. Nege deseńiz, mundaı áreketti jasaýǵa bolmaıdy. Ádette ǵarysh­kerlerdi kapsýladan kóterip alyp ketetin, men kerisinshe tik turyp, Mem­leket basshysyna mıssııanyń sátti aıaqtal­ǵanyn ana tilimizde baıandadym. Elba­sy qushaqtap, alǵysyn jetkizdi. Naǵyz qaıtalanbas sát. Osydan soń bar­lyq ǵa­ryshtyq ekspedısııadan Jerge oral­ǵan­da aıaqqa turyp, júrýdi daǵdyǵa aınal­dyrdym. Bul – jeke ustanymym. Prezı­denttiń ózi qarsy alatyndyqtan sap túzep turý kerek», degen bolatyn T.Musabaev.

Osydan 20 jyl buryn tarıhtaǵy alǵashqy ǵarysh týrısti Baıqońyrdan ushqany málim. 2001 jyly 60 jastaǵy amerıkalyq kásipker Denıs Tıtoǵa ǵaryshqa saıahattaý múmkindigi buıy­ryp, osy saparda «Soıýz TM-32» ekıpa­jynyń quramynda T.Musabaevtyń da bolǵanyn aıta ketken oryndy.

Derbes memlekettiń úshinshi ǵaryshkeri

Aıdyn Aıymbetov Táýelsiz Qazaq­stannyń úshinshi ǵaryshkeri. 2015 jyl­dyń 2 qyrkúıeginde ol Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan «Soıýz TMA-18M» ǵarysh kemesimen 2-shi bortınjener retinde orbıtaǵa attandy. Halyqaralyq ekıpaj quramynda reseılik ǵaryshker, 1-shi bortınjeneri Sergeı Volkov, Danııa korol­diginiń astronavty Andreas Mo­gen­­sen bolǵanyn aıta ketý kerek. Qazaq­standyq ǵaryshkerdiń sapary 9 táýlik 20 saǵat 13 mınýt 51 sekýndqa jalǵasty.

Bastapqyda qazaq ǵaryshkerin atal­ǵan sapardyń qatysýshysy retin­de ǵana tirkeý josparlanypty. Alaıda qazaq­stan­­­dyq taraptyń talabyna sáıkes otan­dasy­­­myzdyń mártebesi biliktiligine sáıkes 2-shi bortınjeneri bolyp ózgertildi.

10 kúndik sapar barysynda Aıdyn Aıymbetov ǵaryshtaǵy ǵyly­mı zer­tteý­lerdiń 5-shi ulttyq baǵdar­lamasyn iske asyrdy. Alǵashqy 4 ǵarysh baǵdarlamasy 1991 jyly Toqtar Áýbákirovtiń mıssııa­sy kezinde, sondaı-aq 1994, 1998 jáne 2001 jyldary Talǵat Musabaevtyń sapary aıasynda oryndaldy.

Úshinshi ǵaryshkerdiń zertteý baǵ­dar­l­amasy 10 ǵylymı tapsyrmany qam­tydy. Onyń ishine Aral jáne Kaspıı teńiz­deriniń ekologııalyq jaǵdaıyna monıtorıng júrgizý syndy elimizge qatysty ózekti máseleler kirdi.

«Aıdyn Aıymbetov táýelsiz Qazaq­stan­nyń úshinshi ǵaryshkeri atandy. Zamanaýı tarıhymyzda osy uly oqıǵaǵa kásibı turǵydan úlesin qosqandardyń bárine alǵys aıtamyn. Búginde bul – jer shary turǵyndarynyń eń uly mıssııasy. Baıtaq jerimizde búkilálemdik ǵarysh aılaǵy – Baıqońyrdyń alpys jyl boıy jumys istep kele jatqa­nyn maq­tan tutamyz. Dúnıe júzi ǵarysh­ker­lerdi Qazaqstannan shyǵaryp salady. Adam­zat­tyń ǵalam týraly tany­myn keńeı­­tetin ekspedısııalardan keıin olar­­dy osy jerden qarsy alamyz. Jar­ty ǵ­asyrdan astam ýaqytta 38 eldiń 545 ǵaryshk­eri ǵarysh keńistiginde bolyp qaıtty. Olardyń qatarynda Qazaq­­stan azamattary da bar. Aıdyn Aıym­­betov­­tiń sátti sapary elimizdiń ǵarysh jyl­na­masynyń jańa paraǵyn ashty», dep Elbasy úshinshi ǵaryshkerge Qazaqstan­nyń Halyq Qaharmany ataǵyn bergen edi.

Otandyq ǵarysh ındýstrııasynyń damýy

Egemen el retindegi ǵarysh ın­dýst­rııa­syndaǵy alǵashqy qadamdar 2000 jyl­dardyń basynda qolǵa alyndy. Aıtalyq, 2004-2005 jyldary alǵash­qy memlekettik baǵdarlamany iske asyrý maqsatynda negizgi salalyq kásip­oryndar quryldy. Onyń ishinde «Qazaq­stan Ǵarysh Sapary» UK» AQ-ny erekshe atap ótýge bola­dy. 2007 jyly Elbasynyń Jarlyǵy­men Ulttyq ǵarysh agenttigi qurylyp, ve­domstvo tóraǵa­sy Talǵat Musabaevtyń bastamasymen kompanııanyń ataýymen birge onyń tutas­taı strategııalyq qurylymy ózger­di. Ulttyq kompanııanyń mıssııa­sy aıqyndalyp, baǵyt-baǵdary belgi­len­di. Osylaısha, elordada zamanaýı ǵarysh tehnologııalaryna arnal­ǵan ınfra­qurylymdy qurý boıynsha alǵashqy qadamdar jasaldy. Bul ıdeıa Jerdi qashyq­tan zondtaý ǵarysh júıesin, dáldigi joǵary spýtnıktik navıgasııa júıesi­niń jerústi ınfraqurylymyn, sol se­kildi Ǵarysh apparattaryn quras­ty­rý-synaq keshenin qurýdy qamtıdy.

Ǵarysh apparattaryn basqarýda jerústi keshenderiniń mańyzy zor. Osy oraıda otandyq spýtnıkterdiń qalypty jumysyn qamtýda «Aqkól» baılanys ortalyǵynyń orny bólek. О́ıtkeni baılanys pen habar taratatyn Kazsat ǵaryshtyq júıesin qalyp­tastyrý isi dál osy jerústi ǵarysh ınf­raqurylymynan bastaldy. Onyń jumysyn Respýblıkalyq ǵarysh baılanys ortalyǵy qadaǵalaıtynyn aıta ket­ken jón. «Aqkóldiń» qyzmetine tele­kom­mýnıkasııalyq spýtnıkterdiń teh­nı­kalyq jáne ballıstıkalyq sıpattama­laryn basqaryp baqylaý, sondaı-aq KazSat serııaly ǵarysh apparat­tary­­nyń paıdaly júktemesiniń monı­torıngi kiredi. Bul ǵarysh baılanys orta­ly­ǵy elordadan 108 shaqyrym qashyq­tyqta ornalasqan. 2008-2009 jyldary Kazsat-2 baǵdarlamasy men 2012-2013 jyldar kezeńinde Kaz­Sat-3 jo­basy arqyly tehnıkalyq jańǵyrtý jumys­tary júrgizildi. Nátıje­sinde, «Aqkól» ITU Halyqaralyq elektr baı­lanys oda­ǵy­nyń spýtnıktik radıobaqylaý stan­sa­larynyń biryńǵaı tizimine engizildi.

Qazir Respýblıkalyq ǵarysh baılanys ortalyǵy Kazsat-2 jáne Kaz­Sat-3 eki baılanys spýtnıginen turatyn Kazsat baılanys jáne habar taratatyn qazaq­standyq ǵarysh júıesiniń shtat­tyq jumysyn qamtamasyz etedi. Ǵarysh apparattaryn basqarý Aqmola obly­syn­daǵy «Aqkól» negizgi jerústi kesheni men Almaty oblysyndaǵy rezerv­tik «Kók­terek» ǵarysh baılanys orta­ly­ǵy­­nan júrgiziledi. Búginde Kazsat júıesi­niń júktemesi shamamen 74%-dy quraıdy.

Kazsat baılanys spýtnıkteriniń qyz­metterin elimizdiń aýmaǵynda 13 myńnan astam spýtnıktik baılanys stansalary bar 15 otandyq baılanys jáne habar taratýshy operator paıdalanyp keledi.

Budan bólek, Qazaqstan men Reseı úki­metteri «Baıqonyr» ǵarysh aıla­ǵyn tıimdi paıdalaný maqsatynda «Báıterek» ǵarysh zymyran keshenin qurý týraly kelisimge qol qoıǵan bolatyn. Atalǵan keshende kommersııalyq ǵarysh baǵdarlamalary men jobalardy, sondaı-aq Qazaqstan men Reseıdiń ulttyq ǵarysh jobalaryn júzege asyrý kózdelgen. Osyǵan baılanysty 2005 jyly «Báıterek» Qazaqstan-Reseı birlesken kásiporyny» aksıonerlik qoǵamy quryldy.

Bul kelisimge sáıkes Baıqońyr ǵarysh aılaǵynda jerústi ǵarysh ınfraqu­ry­lymynyń nysandary negizinde «Báı­terek» ǵarysh zymyran keshenin quryp, birlesip paıdalaný baǵytynda taraptar yntymaqtastyqtyń negizgi qaǵıdattary men sharttaryn aıqyndady.