Alla – minsiz. Adam – mindi. Minsiz – kim? Minsiz adam – shaıtannyń shákirti.
Adamnyń bilimi jetilip, qyzmet dárejesi ósip, baılyǵy molaıǵan saıyn, onyń mini kóbeıe bermek. Paradoks, biraq jaǵdaı solaı.
Bilim jetilgen saıyn suraq-saýaldar kóbeımek. Bárine jaýap taba almaı qınalǵan adam mindi bolmaq.
Qyzmet-dárejesi ósken jan ádiletti jolǵa tússe ádilettiliktiń únemi sheshimin taba almaı, mindi bolmaq.
Zań, quqyq qyzmetkerleri týraly sóz joq, olardan qashan bolsyn min tabylady. Ádiletti sheshim bolýy múmkin be? Bolady, biraq kóbinese ádiletsiz, ıaǵnı qyzmettiń ózi mindi.
Árbir sharshy top aldynda sóıleýshiniń sózinde min bar. Minsiz sóz qalaı bolmaq, álimsaqtan beri adam tabıǵaty mindi bolsa.
Minsiz áreket te, qyzmet te joq. Mundaı jaǵdaıda qandaı sheshim bolmaq.
* * *
Min bolǵan soń, Din boldy, onyń uǵymdary qalyptasty: táýbe, qanaǵat jáne shúkirshilik.
Minsiz adamzat balasy bolmaǵandyqtan, kúnámizdi óteý úshin «táýbe» deımiz.
Nápsimizge ıe bolý nıetinde «barǵa qanaǵat» deımiz. Jaratýshymyzdyń bizge bergen nyǵmetterine – «shúkir» deımiz.
Munyń bári musylmandyq-qazaqsha túsinikter.
* * *
Aı men kúnniń astynda ne minsiz? Minsizdik bar ma? Joq. El jadynda saqtalǵan túsinik bar: «Tuıaǵy bútin tulpar joq, qanaty bútin suńqar joq».
Adam tabıǵaty qat-qabat. О́z minin eshkimniń de jarııa etkisi joq. Sirá, bul durys ta shyǵar. Adamnyń fızıologııalyq qalpy bólek áńgime. Jalǵan dúnıedegi kemis jandardyń baqı áleminde oryndary jumaqta deıtin biletinder.
* * *
Bizdiń sóz qozǵap, talqyǵa salǵaly otyrǵan adamnyń adamshylyǵyna qatysty másele. Adam bolmysyndaǵy – min.
Másele uǵynyqty bolýy úshin, min týraly hakim Abaıdan bastaıyn:
«Oıǵa tústim, tolǵandym,
О́z minimdi qolǵa aldym.
Boıdaǵy mindi sanasam,
Taý tasynan az emes.
Júregimdi baıqasam,
Inedeıin taza emes.
Arshyp alyp tastaýǵa,
Apandaǵy saz emes.
Bári boldy ózimnen,
Táńirim salǵan naz emes».
Kim óz minin sanaýda?! Ádette, ózgeniń minin sanaýǵa shebermiz.
Min degendi óz basymyzǵa jolatpaımyz. Ony ǵylymda egoızm deıdi. О́z minin bilgisi kelmeıtinderdi, tilimizde obrazben órnektep: «keýdesine nan piskender», «kózin shel basqandar», deıdi.
Esime polıak jazýshysy Boleslav Prýstyń «Qýyrshaq» romany túsýde, onyń basty keıipkeri – Nývorısh.
* * *
Aýyr suraq. Nege adamdardyń kózderine shel bitip, keýdelerine nan pisedi? Dúnıede sebepsiz eshnárse joq.
Birinshiden, baı adamdar ózderin «minsizder» qataryna qosady. Baılyq adamdy óz shamasynan asyratyn jaǵdaı. Shama degenniń shegi bar. Shamadan asqan nárse shashylady, biraq ony der kezinde kim túsingen?
Bul sóz qazirgi qoǵamda ańǵarylyp qalǵan Nývorısh degen jurtqa qatysty. Olar kimder, aıtaıyn, Nývorıshter keshegi keńestik qoǵamnyń kedeıleri. Olardyń kóbisiniń ata-tekteri baı bolmaǵan. Áıteýir, olarǵa jel ońynan soǵyp, taǵy da basqa aıla-sharǵylar arqasynda qoldary baılyqqa jetti.
Nývorıshter búginde bıliktiń bar qabattaryna ornyqty. Bular ózderin «joly bolǵyshtar» dep ataıdy. Olar kedeılerdi mindiler qaýymyna jatqyzady, aıtalyq baıaǵy Beıimbet Maılın aıtqan Myrqymbaılar. Dálel. Minsiz bolsań, nege kedeısiń? Min jeke basqa qatysty. Aıtalyq, mine bizde min joq. Baılyǵymyz, bıligimiz bar, ne aıtsaq ta, sol «shyndyq».
Rasy sol. Bılikke, baılyqqa jetkenderge bas ıemiz. Sóıtip endi biz mindi bolamyz. Raqymdy Alladan emes, solardan kútemiz. Solar jarylqaıdy dep, qaradan-qarap kináli bolamyz.
Jarylqaýshy Alla taǵala emes pe edi? Qazaq aıtýshy edi ǵoı, «Jańa baıyǵannan qaryz alma», «Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq baılatpas», dep.
* * *
Nývorıshter aınaǵa qarap sándenedi. Aınaǵa qarap kóńili tolyp, baıaǵy ózi «dendı», áıeli «ledı». Kelisti. Min joq ómirlerinde de, turmystarynda da. Balalary arnaıy aqyly mektepterde. Min degen nendeı túsinik táıiri. Qudaı dep sarnamaı, qudaısyz, baı-aýqatty kún keship, álem elderin meılinshe sharlaý qandaı baqyt – erkindik. Baı adamnyń túsinigi osylaı, ol dúnıetanym jaǵynan kosmopolıt, «álem adamy», qysylatyn ne bar. Buǵan qarsy qandaı ýáj aıtýǵa bolady. Amalsyz kelisesiń.
Mundaı kosmopolıttik dúnıetanymǵa, kózqarasqa syımaıtyn eki nárse bar, olar: bizdiń qazaqtyǵymyz jáne musylmandyǵymyz.
* * *
Minsizbin deý Qudaı daǵýasyn qurý. Tegis bárin bilemin, bári meniń ýysymda deý – shaıtandyq. Shaıtandyq bolmys týraly orys aqyny Mıhaıl Lermontov pen qazaq aqyny Abaı bir túsinikte bolǵan. «Ol kúnde (áńgime shaıtan týraly) kóz jetpesti kóp kózdegen, túgel bilim qaıda eken dep izdegen. Japadan jalǵyz bilimnen baq shyqpaıdy, ólsheýsizdiń syımasyn bir sezbegen».
Dúnıe ólsheýsiz, ol bir adamnyń sanasyna, túsinigine syımaıdy. Dúnıeni tegis bilý adamzat balasyna buıyrmaǵan. Adam bilimi shamaly. Onyń ústine tek bilimge baq, qut, dáýlet qonbaı bolmaıdy. Bilimdi adam kúzdegi jasyl japyraǵynan arylǵan, sıdıǵan aǵash. Japa-jalǵyz bilim adamdy ósirmeıdi, keptirip tastaıdy.
Shaıtannyń hali aýyr. «Alladan qarǵys alǵan keýdesinen – súıý men sol saǵatta senim ketti».
Shaıtanda súıý joq, senim joq, bul qasıetter shaıtanǵa shákirt bolǵandarda da joq.
Shaıtannyń shákirti ony min dep sanamaıdy. Súıý men senim oryndaryna bılik pen baılyq jaıǵasqan.
Bul qazirgi qazaq qoǵamynyń rýhsyzdanýynyń kelbeti.
* * *
Tym bıik bılik, tym mol baılyqqa qol jetken soń, kim bolsa da pende ǵoı, basy aınalǵan delik. Meıli. Árkim jaýapty Jaratýshyǵa ózi bermek, bas jaqqa barmaıyq. Ámirshiler týraly áńgimege aralaspaıyq...
* * *
Másele tómengilerde. Jarty bılik jarty baılyqqa ıelerde, osylar «minsizbiz» dep taırańdaýda. O, Alla! Azap osylardan. Aleksandr Sergeevıch Pýshkınniń «Dýbrovskıı» poemasyndaǵy Troekýrov degenniń obrazyn eske alaıyq. Ol jańa baıyǵan – dúleı. Baılyqtan ózgeni qundylyq dep eseptemeıdi.
«Baı ózi oqymaǵan nadan eken,
Tákappar, maqtaý súıgish
adam eken.
«Maly kópke pále joq»
dep oılaıtyn,
Zorlyqshyl, ór minezdi,
jaman eken».
(Shákárimniń aýdarmasy boıynsha)
Qazirgi qazaq qoǵamynda Troekýrovtar ósip keledi.
O, toba! Olar ózderin minsizbin deýde, mindi ózgelerden izdeýde, adam mini týraly esh oılanbaýda. Oısyz Troekýrovtar qoǵamǵa, onyń keleshegine asa qaýipti.
* * *
Alla – minsiz. Adam – mindi. Minsiz – kim? Minsiz adam – shaıtannyń shákirti.
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy