Iesi joq kól jetim

Kókshetaý dese kóz aldyńa arýdyń sáýkelesine taqqan seksen marjan ispetti seksen kóldiń elesteri bar. Shyn­týaıtynda, ákimshilik-aýmaqtyq ózgeriske túspeı turǵan kezdiń ózinde 1959 jylǵy «Tyń aımaǵyndaǵy jerústi sý qorla­ry» taqyrybyndaǵy monografııada bu­ryn­ǵy Kókshetaý oblysynyń aýmaǵyn­da 1 515 kól bar dep taıǵa tańba basqan etip jazylǵan. Onyń ishinde 1 320 kól tushy sýly, aqbas tolqyndary aspanǵa atyp jatqan shalqar. Búginde zamanynda balyǵy taıdaı týlaǵan osynaý kólder­diń qanshasy «kári» kólge aınalǵanyn tap ­basyp aıtý qıyn.

Qazir óńirdegi 360 kól balyq sharýa­shy­lyǵyn damytý qajettiliginen talapty kásipkerlerge zańnamaǵa sáıkes konkýrs arqyly tapsyrylyp berilgen.

– Kólge de ıe kerek ekendigi belgili, – deıdi «Esil» oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń basshysy Nyǵmet Qaýashev, – kól tartqan qasiret sol ıesizdiktiń saldarynan. Iesi joq kólge brakonerler áýes. Qaraýsyz qalǵandyqtan sý joldary jabylyp, bulaq kózi bitelip, qamys basyp ketedi. El egemendigin alǵannan beri osy baǵytta talaı sharýa tyndyryldy. Qazirgi zańnama boıynsha 5 jyldan 49 jylǵa deıin jalǵa beriledi.

Inspeksııa basshysynyń aıtýy­na qaraǵanda, sý aıdynyn jalǵa alýshy­lardyń mindeti de az emes. Kóldi uzaq mer­­­zimge jalǵa alýshy mindetteme aıasyn­da balyq sharýashylyǵyn damytý jos­paryn túzýi kerek. Aldymen kól sýyn saraptamadan ótkizip, zertteý jumys­ta­ryn júrgizedi. Sala mamandarymen ke­lisimshart jasalady. Kóldegi balyqtyń sanaǵyn júrgizip, keshendi zertteý qolǵa alynady. Qystyń kúni, ásirese, taıyz kólderdiń muzyn oıyp, balyqqa qajetti ottegin jiberý qajet. Jazda qamystan tazartý mindet.

Esesine memleket tarapynan kórseti­­lip jatqan qamqorlyq ushan-teńiz. Atap aıtatyn bolsaq, bes túrli sýbsıdııa beri­ledi. Balyqqa qajetti azyqty satyp al­ǵan shyǵynnyń 30 paıyzyn memleket óteıdi. Osy arada kásipkerlerge qulaqqa­ǵys etetin bir jaı bar. Jergilikti jerde qolǵa alynbaı jatqan sharýa osy. Suranysqa ıe, tabysty is. Qazir jergilikti jerde mundaı ónim az bolǵandyqtan, Reseıge ıek artyp otyrmyz. Ras, ózimizde de bar, máselen, Jaqsy aýdanynyń elevato­ryn­da óndiriledi. Degenmen bul jetkilik­siz. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdary qolǵa alsa, eki jaqqa birdeı paıdaly bolmaq. Tabıǵat paıdalanýshylar balyq shabaqtaryn satyp alsa, ǵylymı mekemelermen jumys istese, balyq aýrýyn emdeýge dári-dármekter paıdalansa, óz sý aıdyndaryndaǵy balyqtardyń ana­ly­ǵynan tuqym alsa, jumsalǵan qara­jattyń 50 paıyzy memleket tarapynan qaı­tarylady. Bálkim, bul jaıdy oqyr­mannyń kóbi bile bermeýi múmkin. Sondyqtan tarata aıtyp otyrmyz.

Kóldiń qamysyn shabatyn, tabanyn­daǵy bitelip qalǵan bulaq kózin ashatyn, qar sýy aǵatyn jylǵalardy tazartatyn arnaıy tehnıka kerek. Inspeksııa bas­shy­synyń aıtýyna qaraǵanda, osyndaı qadaý-qadaý máselelerge sýbsıdııa tó­leý jaıy qazir mınıstrlik tarapynan qarastyrylý ústinde.

Tabıǵat paıdalanýshylary arasynda jalǵa alǵan kól tóńiregin muntaz­daı etip tazalap, ózeksheler men jylǵalar­dy arshyp, buryn jabylyp qalǵan bu­laq kózderin ashyp, tabıǵatqa janashyr­­lyq jasap otyrǵandar az emes. Olar­dyń qatarynan Býrabaı baýraıyndaǵy birneshe kóldi jalǵa alǵan «Áreket 2030» seriktestigi, Zerendi aýdanynda­ǵy Soldatkól kólin jalǵa alǵan jeke kásipker Allabergen Táshenovti aıta ketýge bolady. Kerisinshe, uzaq merzimge jalǵa alǵanymen, shybyq basyn syn­dyr­maǵandar da kezdesetini belgili. Soń­ǵy bes jyldyń ishinde óz mindetterin du­rys oryndamaǵan jıyrmadan astam ta­bı­ǵat paıdalanýshydan kól sot arqy­ly qaıtarylyp alynǵan.

Kókshetaý kólderinde qazir balyq­tyń eki túrin ósirýge múmkindik bar. Birinshisi, rıpýs, ekinshisi aq balyqtar. Rıpýs balyǵynyń tuqymyn Zerendi tuqymbaǵynan alýǵa bolady. Nur-Sul­tan qalasynyń irgesindegi Maıbalyq, Qara­ǵandy, Soltústik Qazaqstan oblys­taryndaǵy tuqymbaqtardan jetkizgen­­niń ózinde taýarly balyq sharýashylyǵy­­men aınalysatyn 57 ujymnyń qajettili­­gin óteı almaıdy. Demek, negizgi kúsh tú­sip otyrǵan Zerendi tuqymbaǵyn qaıta jańǵyrtý kún tártibindegi másele bolyp qala beredi. Elimiz boıynsha jylyna 270 myń tonna balyq óndirilse, onyń 10 tonnasy ǵana Aqmola oblysynyń úlesinde eken. Sondyqtan, bul oraıda myqtap oılanýǵa týra keledi. Sóz arasynda balyq sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan baǵdarlamanyń bar ekenin aıta ketelik. Osy baǵdarlamaǵa sáıkes 2030 jylǵa deıin óndiriletin balyq kólemi 10 myń tonna taýarly balyqqa jetýi kerek. Bul óte aýqymdy is. Bıyl óńirdegi barlyq tabıǵat paıdalanýshylar 143 tonnadan astam balyq ósirip otyr. Kelesi jyly bul kórsetkish 952 tonnaǵa jetedi degen úmit bar. Jyl saıyn qarqyn alsa, memleket tarapynan berilip jatqan sýbsıdııany tıimdi paıdalansa, odan keıingi jyldary ónim kólemin 2,5 myń tonnaǵa jetkizý múmkin dep eseptelgen. Qazir osy mindet údesinen shyǵý úshin júıeli jumys atqarylýda. Taýarly balyqtar ishinde asa qymbat baǵaly forel balyǵyn ósirý tájirıbesi qalyptasýda. Stepnogorsk qalasynyń janyndaǵy «Kamennyı karer» dep atalatyn sý aıdynynda tereń, salqyn sýdy jaqsy kóretin balyqtyń osy túri ósirilip, jyl saıyn 20 tonnadan astam ónim óndirilýde.

Balyq sharýashylyǵyn damytý azyq-túlik molshylyǵyn jasaýmen qa­tar, jańa jumys oryndaryn ashýǵa da sep­tigin tıgizedi. Máselen, tabıǵat paıda­lanýshylar ózderi jalǵa alǵan kólge qoryq­shy ustaýǵa mindetti. Onyń kıim-keshegi, tehnıkasy, baılanys quraldary tabıǵat paıdalanýshynyń tarapynan. Oǵan balyq aýlaýshylardy qossańyz, bir kóldi durystap paıdalaný arqyly birneshe adamdy jumyspen qamtýǵa ábden bolady.

Jergilikti balyq molaısa, alys-ja­qyn shetelderden jetkizilip jatqan balyq ónim­derimen básekelestik paıda bo­lyp, bul taǵamnyń túri qoljetimdi bo­lar edi. Bul úshin sanyn kóbeıtip, sapa­syn arttyrý qajet. Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń usynysyna qara­ǵanda, ár adam jylyna 14 kıloǵa jýyq balyq ónimderin tutyný qajet bolsa, óńir turǵyndarynyń kórsetkishi 4,5 kılodan aspaıdy. Demek, bul oraıda­ǵy olqylyqtyń orny menmundalap ­tur. О́ndiristik kólderden qazir jylyna 1 myń tonnaǵa jýyq balyq óndirilýde.

– Balyq sanyn kóbeıtýdiń bir joly ıntensıvti baǵyt, – deıdi ınspeksııa basshysy Nyǵmet Amangeldiuly, – tabıǵat paıdalanýshylar kóldegi usaq balyqtan arylyp, tek halyqtyń qajetine oraı taýarly balyq ósirgeni jón. Áıtpese, «kúrishtiń arqasynda kúrmek sý ishedi» degendeı, kádege jaramaıtyn qunsyz balyq azyqqa ortaq bolady.

Inspeksııa basshysynyń aıtýyna qa­raǵanda, tól tabıǵatqa jasalyp jatqan qamqorlyq az emes. Inspeksııanyń mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasy jyl saıyn jaq­saryp keledi. El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda jol tańdamaıtyn 4 avtokólik, 2 qaıyq berilgen. Osyndaı qamqorlyq arqyly baǵa jetpes baılyq­ty ýaqtyly qadaǵalaý, brakonerler­diń jolyn kesý múmkindigi arta túspek.

Shıyryp aıtqanda, sharýa shash etekten. Aq dastarqandy balyq ónimderi­men baıyta túsýdiń múmkindigi de zor. Ár jyl saıyn óńirdegi onnan astam kól túbegeıli zerttelip, balyq ósirý múmkindigi bolsa, tizimge qosylady eken. Tabıǵı baılyq meldektep tur. Tek sony iske jaratatyn, bar dúnıeniń baǵasyn biletin ıe kerek.