Qazaq jerindegi eń iri kenishtiń biri – «Teńiz». Jylyoı aýdanynda ornalasqan bul ken ornyn ıgerý ońaı bolǵan joq. О́ıtkeni mundaǵy «qara altynnyń» quramynda kúkirttiń mólsheri kóp. Onyń ústine munaı tym tereńnen alynady.
Táýelsizdik tańy «Teńiz» tereńindegi telegeıdi el ıgiline jaratýǵa yqpal etti. Dálirek aıtqanda, táýelsizdiktiń tańsári shaǵynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev ken ornyn ıgerýge ınvestor tartý úshin «Shevron» kompanııasymen tikeleı kelisim júrgizdi. Álemdik munaı naryǵynda kóshbasshy atanǵan alpaýyt – derbes el retinde jahanǵa tanyla qoımaǵan Qazaqstannyń ekonomıkasyna ınvestısııa salýǵa táýekel etken tuńǵysh kompanııa. Sóıtip, 1993 jylǵy 6 sáýirde «Teńizshevroıl» birlesken kásiporny quryldy. Osylaısha, tereńinde telegeı «qara altyny» bar «Teńiz» ken ornyn ıgerý bastaldy.
Kompanııanyń bas dırektory Kevın Laıonnyń málimetine súıensek, «Teńiz» kenishindegi barlanǵan munaı qory 3,2 mlrd tonna (25,5 mlrd barrel) bolsa, al Korolev ken alańynda 200 mln tonna (1,6 mlrd barrel) shamasynda «qara altyn» bar. Atalǵan ken oryndarynan alynatyn kómirsýtekti shıkizattyń kólemi 890 mln-nan 1,37 mlrd tonnany (7,1-10,9 mlrd barrel) qurap otyr. Taǵy bir derek, «Teńiz» kollektorynyń eni – 20 (12 mıl), uzyndyǵy – 21 shaqyrym (13 mıl). Qazir ken oryndaryn ıgerip jatqan «Teńizshevroıl» aksııalarynyń 50 paıyzyna «Shevron» ıelik etedi. Al «EksonMobıl Kazahstan Venchýrs Ink.» – 25%, «QazMunaıGaz» UK AQ – 20%, «LýkArko» kompanııasynyń 5% úlesi bar.
– «Teńiz» ken ornynda 1993 jyly shamamen 1 mln tonna munaı óndirildi. Al 2020 jyldyń sońyna taman ónim óndirýdiń jyldyq kólemi 26,5 mln tonnaǵa deıin ósti. Bul Qazaqstanda óndirilgen munaı kóleminiń shamamen 35 paıyzyn quraıdy. Kompanııanyń bul tabysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men aksıonerlerdiń, jergilikti atqarýshy organdar men qyzmetkerlerimizdiń qoldaýynsyz múmkin bolmas edi. Endi, mine, Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵanyna 30 jyl tolar qarsańda «Teńiz» kenishinen óndirilgen munaı kólemi 500 mln tonnaǵa jetti, – dep málim etti Kevın Laıon.
Bas dırektordyń orynbasary Aıbek Qrambaevtyń aıtýynsha, «Teńiz» kenishiniń ıgerilýi táýelsiz Qazaqstannyń jahandyq munaı-gaz ónerkásibindegi iri elder qatarynan tabylýyna yqpal etti. Osy kezge deıin kompanııa qazaqstandyq kásiporyndarǵa 158 mlrd dollardan astam tikeleı tólem, jergilikti taýarlar men qyzmet túrlerine 39,3 mlrd-tan astam dollar aýdarǵan.
– Kompanııa 28 jyldyń ishinde Qazaqstan aýmaǵynda 310 myńǵa jýyq jumys ornyn ashýǵa atsalysty. Al 2000 jyldan beri qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryna 3 mlrd dollardan astam, onyń ishinde parnıkti gazdy qosa alǵanda, jalpy shyǵaryndylardy azaıtý jobalaryna 1,5 mlrd dollar kóleminde qarajat saldy. Osy kezeńde atmosferaǵa jiberiletin shyǵaryndylardyń jalpy kólemi 71 paıyzǵa tómendep, 2017 jyldan beri alaýda gaz jaǵý 67,8 paıyzǵa qysqardy, – deıdi A.Qrambaev.
Qazir ken ornynda jalpy quny 45 mlrd dollardy quraıtyn eki joba iske asyrylyp jatyr. Onyń biri – Keleshek keńeıý, ekinshisi – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasy. Ken orynda 2023 jyly iske qosylatyn bul jobalarǵa 300-ge jýyq qazaqstandyq kompanııa merdigerlikke tartyldy. Byltyr jobaǵa qajetti 408 modýldi jetkizýdiń úsh jyldyq baǵdarlamasy sátti aıaqtaldy. Árqaısysynyń salmaǵy 500-den 1 800 tonnaǵa jetetin modýlder Qazaqstanda, Ońtústik Koreıa men Italııada daıyndalyp, Reseıdiń ishki sý jolymen Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy Prorva túbeginde salynǵan júk túsirý termınalyna tasymaldandy. Barlyq modýldik júktiń jalpy salmaǵy 280 myń metrıkalyq tonna qurady.
Jumystyń údemeli kezinde 120-dan astam keme paıdalanyldy. Onyń ishinde 40 keme jańadan qurastyrylyp, keıbiri osy joba úshin arnaıy jańǵyrtýdan ótkizilgen. Qazaqstandyq «QazMorTransFlot» kompanııasy Kaspıı teńizindegi tasymaldy júzege asyrdy. Kemeler Qazaqstan men basqa núkteler arasynda 140 myń shaqyrymnan astam qashyqtyqty júzip ótti. Bul jobanyń taǵy bir ereksheligi – «Teńiz» ken orny mańyndaǵy Prorva túbegi. Munda modýldik júkti qabyldaý, odan ári tasymaldaý úshin salynǵan jańa baǵyt túzildi. Prorva túbeginde uzyndyǵy 71 shaqyrymdy quraıtyn teńizge kirý arnasy, júk túsirý, saqtaý qondyrǵylary men kirme jol bar. Halyqaralyq sıpattaǵy bul jobalar iske qosylǵanda «Teńiz» kenishindegi shıki munaı óndirý kólemi jylyna shamamen 12 mln tonnaǵa artyp, jylyna 39 mln tonnaǵa jetedi. Jobanyń alǵashqysy óndiris qýatyn arttyrýǵa baǵyttalsa, ekinshisi ken ornyndaǵy alty keshendi tehnologııalyq jeliden quralǵan zaýyttardyń tolyqqandy jumysyn qamtamasyz etetini kózdelip otyr.
– Bizdiń basty ustanatyn maqsatymyz – óndiristiń qaýipsizdigi. Osy maqsatta jańa tehnologııalar engizildi. Burǵylaý, óndiristik operasııalar, eńbekti qorǵaý, qaýipsizdik tehnıkasy jáne basqa salalarda jumys isteıtin jergilikti qyzmetkerlerdiń kásibı biliktiligin arttyrýǵa ınvestısııa salyndy, – deıdi bas dırektor Kevın Laıon.
Atyraý oblysy