Ult tumary

О́ziniń álemdik jylnamadaǵy ómir súrý tarıhyn tym áriden – tamyry tereńde jatqan ǵasyrlardan bastaıtyn Alash eli­n­iń jańa dáýirdegi jańa turpatty Táýel­siz memleket qurý mindeti ıyǵyna tús­ken bizdiń urpaq – baqytty urpaq!

Biz...

Babalar amanatyna qanat bitirip, «myń ólip, myń tirilgen eldiń» órisin ke­ńeı­týge, órkenin ósirýge boıda baryn sarqa jumsaǵan, jumsaı júrip ǵalamdyq alamanǵa atyn qosqan urpaqpyz!

Biz...

Qos ǵasyr toǵysyndaǵy alapat ózge­ris­­terdiń ot-jalynymen jaǵalasyp, ulty­myz­dyń ólgenin tiriltip, óshkenin qaıta jaqqan, Táýelsizdiktiń tumaryn túıip, tu­ǵyryn bekitken, taǵdyrly dáýirdiń ta­myr­shysy bolǵan urpaqpyz!

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Táýelsizdik taǵylymy» atty maqalasyn oqyp otyryp, osyndaı alasapyran oılardyń jetegine tústim. Oı-qııalymmen el tarıhynda taǵdyrsheshti ról oınaǵan, Uly Dala ǵana emes, uly ǵalamdy qosa alańdatqan Táýelsizdik tusaýy kesilgen ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryna qaıta oralǵandaı kúı keshtim. Osy kezeńde jazylǵan «Azattyq jyry» deıtin óleńimniń myna bir joldary jadymda jańǵyrdy.

«...Súıdik.

Kúıdik.

Keshtik qaıǵy. О́rtendik.

Namystandyq.

Qalys qaldyq. Jerkendik.

Ǵalam uly tarazylap jurtymdy,

tórimizge qondy kelip, ór teńdik!

Teńdik úshin órtendik!

 

Kógimizge kókpeńbek qyp tý ildik,

Kók Túrikten qaıta túlep týyldyq.

Oı da,

Qyr da,

Oı-sana da jasardy,

Bostandyqtyń jańbyryna

jýyndyq.

Kókpeńbek qyp tý ildik!

 

Táńir bizge betin burdy. Sezemin.

Boı kóterdi «Qazaq» atty О́z Elim.

Babalardyń Rýhy oınap keýdemde,

kók jalyn bop ot orandy ózegim...

Keldi, mine, kezegim!..» –

degen babalar rýhyna únsiz bas ıip turyp, qaǵaz betine qonǵan osy bir joldardy qaıta oqydym.

Bári kúni keshe bolǵandaı...

«Adamzat tarıhyndaǵy eń aıtýly oqıǵalarǵa toly ǵasyrlar toǵysynda elimizdi basqarý maǵan úlken senimmen qatar zor jaýapkershilik júktedi. Men ózim basshylyq etken otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıyna týǵan halqymnyń senimin aqtaý úshin bar kúsh-jigerimdi aıanbaı jum­sadym.

Erlik pen eldikti tý etken, jasampaz­dyq­ty jalaý etken halqymyzdyń derbes memleket qurǵanynyń otyz jyldyq torqaly toıy qarsańynda táýelsizdikten taǵylym alý úshin búgin týǵan halqymmen oı bólisýdi jón kórdim» degen Elbasynyń júrekjardy sózderi oıymnyń órisin ashty.

On tolǵanyp, júz ekshelip, qaǵaz betine túsken osynaý tutas bir dáýir haqyndaǵy oı-tolǵaý tórkininde jatqan ár sátti, ár oqıǵany, ár kezeńdi zerdelegen saıyn, búgingi shekarasy shegendelip, álemniń túkpir-túkpirimen dıplomatııalyq baılanysy júıeli túrde bekemdelgen, el bas­qarý qurylymdary da ornyqqan, aı­maqtyq, qurlyqaralyq, ǵalamdyq oqı­ǵa­lardyń qaı-qaısysynda da óz ornyn anyqtaǵan táýelsiz jurtymyzdyń qos ǵasyr toǵysyndaǵy, Abaı tilimen aıtqanda, «soqtyqpaly, soqpaqty» jolyn qalaı, nemen bastap, irgeli dáýir kóldeneń tartqan «kúrmeýi qıyn» kúrdeli ótkel­der­den qalaı, qaıtip ótkenin elestettim...

Almaty qalasy...

1990 jyldyń kóktemi...

Álemniń arǵy-bergi dáýirlerdegi ımperııalardyń jalǵasyndaı bolyp, tarıh sahnasynan yǵysýǵa bet alǵan Keńes Odaǵynyń sońǵy kezeńi. KSRO deıtin alyp keńistiktiń júrek soǵysy jıilep, tynysy aýyr tartqan tus. Bala­ma­ly negizde saılanǵan Qazaq KSR Jo­ǵarǵy Keńesiniń HII shaqyrylymynyń qura­my­na engen halyq depýtattary. Seńdeı soǵylysqan Joǵarǵy Keńestiń keń zaly. Baıtaq elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen kókirekteri jalynǵa toly osynaý 360 depýtattyń júrisi men turysynan ózge­rýge bet alǵan jańa dáýirdiń – táýel­sizdený dáýiriniń minez-qulqy baı­qa­la­tyn­daı edi... Saılaýshylar aldynda óz plat­formalaryn aıtyp, kósilip sóıleýge ábden úırenip alǵan sheshenderdiń qamshy saldyrmas qalpy. Osynaý keń zalǵa qarap turyp, boıymdy bir dirildiń kezgeni esimde... Jıyrmasynshy ǵasyrdyń uly tarıhynan shyǵyp, osy zalǵa kirip kel­gendeı bolǵan tarıhı tulǵalardy kór­gen­de qatty tolqydym... Olar kimder deısiz ǵoı? Keshegi qazaq halqynyń ata­ǵy men batyrlyq rýhyn álemge jaı­ǵan Jeltoqsan kóterilisiniń tusynda qas­qaıa qarap, Máskeýge miz baqpaı sózin aıt­qandar... Attary ańyzǵa aınalǵan qa­zaq ǵylymy men rýhanııatynyń, qazaq áde­bıeti men óneriniń kóshin bastaǵandar... El-eldegi, jer-jerdegi erkin sóz ben erkin oıdyń týyn ustap, halyq júregine jol taba bastaǵan jańa býynnyń ókilderi...

Qazaq eliniń Táýelsizdigin jarııalaýda erekshe ról oınap, sheshýshi mindet atqarǵan halyq depýtattaryn alǵash kórgendegi osyndaı bir ahýaldy bastan keshkenimdi umyta almaımyn...

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­den­ti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev ha­lyq­qa Joldaýynda: «Bıyl egemen el bol­ǵanymyzǵa 30 jyl tolyp otyr. Táýel­siz­dik – bizdiń eń qas­terli qun­dy­ly­ǵymyz! Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasynyń dara saıasa­ty­nyń arqasynda tabysty el retinde búkil álemge tanymal boldy.

Eń basty jetistigimiz – birtutas el bo­lyp, jańa memleket qurdyq. Irgemizdi be­ki­tip, eńsemizdi tiktedik. Halyq­ara­lyq qaýymdastyqtyń beldi múshesine aınaldyq. Turaqty qoǵam qalyptastyryp, or­nyqty damý jolyna tústik» dep, Tá­ýel­siz el retinde damyǵan otyz jylǵa, sondaı-aq osy kezeńniń, ıaǵnı egemendik dáýiriniń bas qaharmany – ulan-asyr tarıhı oqıǵalardyń basynda bolǵan ultymyzdyń uly perzentine – tuǵyrly tulǵaǵa salmaqty sózin arnap, tarıhı baǵasyn bergeni el esinde. Memleket basshysy aıtqan osynaý adal sóz, ádil oı tórkininde eńbekti, erlikti baǵalaýmen birge, «estıtin memleket qurý» jolyn tańdaǵan jańa Qazaqs­tan­nyń tulǵataný ustanymy turǵanyn da kórmeý múmkin emes. О́z basym bul sózder tórkininde sol bir qıyn-qystaý kúrdeli kezeńde Tuńǵysh Prezıdent aı­nalasyna shoǵyrlanyp, eldik týy qasy­nan tabylǵan, Táýelsizdik deıtin ulttyń tumaryndaı bolǵan kıeli, qa­sıet­ti uǵymnyń jolynda judyryqtaı jumylǵan, sóılese sózde, oılasa iste qamshy saldyrmas iri maqsat pen irgeli oıdyń qara kórigindeı bolǵan qarqara bitimdi dáýir tulǵalaryna da berilgen baǵa dep qabyldadym. Bárin túgendep, tegis aıtý múmkin emes. Degenmen... Quqyqtyq qoǵam qurýǵa bet alǵan kezeńdegi qazaq ıýrısprýdensııasynyń qos abyzy, qos akademık Salyq Zımanov pen Sultan Sartaev, táýelsiz jurtymyzdyń alǵashqy áskerı doktrınasyn jasap, osy baǵytta túren salǵan, Elbasymen tize qosyp, kóp is atqarǵan Keńes Odaǵynyń Batyry Saǵadat Nurmaǵambetov, ult saıasatyn rettep táýelsiz el qundy­lyq­ta­ryn túgendeýge aıanbaı ter tókken kór­nekti tulǵalar Ábish Kekilbaev pen О́zbekáli Jánibekov, Sherhan Murtaza men Balǵabek Qydyrbekuly, Ánýar Álimjanov pen Oljas Súleımenov, Myr­za­taı Joldasbekov pen Qýanysh Sul­tanov esimderin bólip aıtqym keldi...

Iá.

О́ziniń ult, memleket bolyp qalyptasý jolyn tarıhtyń tereń tamyrly qatpar-qoınaýlarynan alar Uly Dalanyń basynan ne ótpedi? Bizdiń halqymyz nendeı qıyn-qystaý kúnderdi basynan keshpedi? Arǵy dáýirlerdegi osynaý uly baıtaq tórinde ómir súrgen babalarymyzdyń tirshiligi men maqsat-muratynan mol habar aıtar taıpalyq memleketter men túrkilik tutastyqtyń týyn jelbiretken uly qaǵanattardyń paıda bolý, ómir súrý, saltanat qurý dáýirlerin eske ala otyryp, «alty baqan alaýyz» bolyp, ydyraý, kúıreý, sóıte-sóıte halqymyzdyń taǵdyr-talaıy «kóldeneń kók attylarǵa» jem bolǵan kezeńderdi qalaı umytýǵa bolady?!. 

Uly Dalanyń basynan almaǵaıyp minezdi aýyr ǵasyrlardy ótkerip júrip, jańa turpatty, táýelsiz memleket qurýǵa birjola bet burǵan kezeńniń alǵashqy jyldarynyń eki úzigi esime tústi.

Qıyn kezeń...

1994 jyldyń naýryzy.

Amerıka Qurama Shtattary.

Vashıngton...

О́z qoly óz aýzyna jetpeı, ekono­mıkalyq quldyraýǵa ushyrap, dáýir qıyn­dyǵyn bastan keshken Qazaqstan deıtin álemniń saıası kartasynda jańa-jańa paıda bolǵan táýelsiz eldiń namysy men jigerin kókiregine tumar qyp túıgen qazaq Prezıdenti bastaǵan resmı toptyń OPIK-tegi bas qosýy...

Biri bilse, biri bilmeıtin Azııanyń túk­pirindegi belgisiz elge muryn shúıire jo­ǵarydan qaraǵan qaltalylar men ká­sip­kerlerdiń menmen qalpy kóz aldyma elestedi. Qoldaǵansyp otyryp, paıdasyn túgendegen top aldynda qazaq Pre­zı­dentiniń aýzynan shyqqan myna bir sóz áli kúnge esimde. «Bizdi músirkeýdiń qajeti joq. Biz sizderge qaıyrymdylyq aıasynda shekteler qaıtarymy joq kómek surap kelmedik. Naqty baılanysqa shyǵar iskerlik pen kásipkerliktiń úlgilerin usyna keldik. Sadaqa suraǵannan saq­ta­syn... Sizder bizge «balyq aýlap beremiz» degen oıdan aýlaq bolyńyzdar. Bizge «balyq aýlaýdy úıretińizder» degen naqylǵa bara-bar sózi uly jurt bıznesmenderiniń nazaryn jalt burǵany jadymyzda...

Táýelsizdik osyndaı batyl usynys, baıandy baılanystardan bastaý alyp edi...

Oryndy sóz ornyqty oıdan bastalatyny kóp dáleldi kerek etpeıdi.

Esime 1994 jyldyń qazany túsip otyr.

Nursultan Nazarbaevtyń Italııa men Saýd Arabııasyna barǵan resmı saparynyń aıasynda Rımde ótken bir kezdesýdegi sózine qanat bitip, Alash jurtynyń rýhyn kótergen sáti eske tústi... Onda da jýrnalıstermen, kásipkerlermen bolǵan kezdesý. Keńes Odaǵy sekildi alyp eldiń ózin turalatqan josparly ekonomıka men gıperınflıasııanyń balshyǵyna belsheden batqan elge ınvestısııa tartýǵa jol ashqan qanatty sóz Rım, Italııa, álem baspasóziniń aýzymen lezde alty qurlyqqa tarap edi. «Karl Marks óz ómirinde barshaǵa belgili eki shy­ǵarmasyn – «Kommýnıstik manıfest» pen «Kapıtaldy» jazdy. Marks baıaǵyda dúnıe saldy. «Kapıtaly» sizderge tıdi de, «manıfesi» bizge qaldy» degen ázil aralas utqyr sóz zal ishin rııasyz kúlkige bólegeni esimde...

Sóz – uly qural. Taýyp aıtsań – jo­lyń­dy ashady. Tappaı aıtsań, qutyń qa­sha­dy. Sol kúni Nursultan Ábishulynyń boıy men oıynan babalardan qalǵan ótkir sóz ben sheshendik ónerdiń arýaqty jalǵasyn kór­gen­deı bolyp edik.

Keshegi kúnniń «tar jol, taıǵaq keshý­le­rin» oıladym...

Oılap otyryp...

Osydan otyz jyl buryn «shyr» etip ómirge kelgen nárestelerdiń «orda buzar otyzdyń» bıigine shyǵyp otyrǵanyn eske aldym. Adamnyń, ǵalamnyń, zamannyń ózgergenin, osydan otyz jyl buryn myna jaryq dúnıege sábı bolyp kelgen álgi balanyń balasy biri baqshaǵa baryp, tilin syndyryp, sóıleý men oılaýdyń alǵashqy satysyna aıaq bassa, biri mektepke baryp, «Álippe» betin ashyp, burynǵydaı basqa jurttyń tarıhyn «óz tarıhym» dep áýre bolmaı, óziniń atajurtynyń tarıhyn óziniń ana tilinde oqyp, bilip jatqan Táýelsizdik dáýiriniń nemerelerin oıladym.

Mine, ýaqyt deıtin qudiretti uǵymnyń adam sanasyna júrgizip jatqan yqpaly!

Mine, Táýelsizdik deıtin kıesi men qasıeti kózge túspeı, qatar júrip, adam oıy men sanasyn tárbıelep jatqan óristi, ónegeli uǵymnyń úlgisi!

Mine... Azattyq deıtin ardaqty sózdiń bolmysy men jaratylysy!

«Táýelsizdikke barar qıyn joldar­da­ǵy sansyz kóp shaıqastar men kóte­ri­lis­ter­de qanshama qaharman baba­larymyz sheıit boldy. Olardy eske alý, qurmetteý – bizdiń paryzymyz. Sondyqtan biz jańa zamanda qan-tógiske jol bermeı, qa­sıet­ti kıemiz – táýelsizdikke sabyr men tózim­dilik, aqyl men parasat arqyly qol jet­kiz­dik», deıdi Elbasy óz maqalasynyń bir tusynda.

Mıllıonsandy aýdıtorııanyń tara­zy-talqysyna san túsip kelgen osy bir tórkininde qorǵasyndaı salmaqty, ómir­diń ózindeı ashy shyndyq jatqan taǵdyrsheshti sóılemder tasasynan osydan otyz jyl burynǵy Qazaqstan aqıqaty men qazaq qoǵamynyń asa aýyr sát-saǵattary til qatqandaı boldy... О́ıtkeni... Syrttyń alpaýyt kúshteri men ishtegi ótpeli dáýirdiń qoǵamdy «ala qoıdaı» dúrliktirgen bóten pıǵyldy maqsattary óz elinde ózi qyryq paıyzǵa jetpeı, «kózimen jer shuqyp kelgen ulttyń» taǵdyryn tálkek etýge kúsh salyp jatty. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń sózimen aıtqanda, Qazaqstan atty eldiń taǵdyryn qıyndatyp, «Iýgoslavııa ssenarııin» qaıtalaýǵa umtylǵandar boldy... Muny biz, sol tusta Tuńǵysh Prezıdenttiń qıyn kezde qasynan tabylǵan HII shaqyrylymnyń depýtattary jan-júregimizben sezindik... Oq pen jalynǵa, jiger men namysqa sýarylǵan kezeńniń ár sáti, ár saǵaty meniń júregimniń áli kúnge tusynda tur.

Osy kúngi Almaty qalasyndaǵy eski Úkimet úıiniń kolonnaly dóńgelek zaly quj-quj... Árkim ózinshe myqty... Árkimniń óz aıtary bar... Tórde – ot pen sýǵa qatar túsip, el men eldik týyn ustaǵan Prezıdent!.. Elbasynyń jigerli sózderi. Sýyrylyp shyǵyp, minbeden jarysa sóılegen sheshender... Ara-tura «Osy bizge Táýelsizdik kerek pe? Endi... Kimnen táýeldimiz?» degen kekesindi da­ýys­tar jetip jatty... Úzilgen ýaqyt lentalaryndaı bolǵan osy bir kórinister 1991 jyldyń 16 jeltoqsanyn eske salady. Táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zańnyń qyzyl qyrǵyn saıysy. «Táýel­siz­dik – el úshin kerek!» degen sańq etken daýys. Nazarbaevtyń daýysy! Ile-shala zaldan estilgen Salyq Zımanovtyń sabyrly daýysy. «Prezıdent durys aıtady! Úsh kún talqyǵa túsken Zań Qazaqstan úshin kerek! Bul Zań búgin qabyldanbasa, erteń álemniń kúlli memleketteri bizdiń memlekettigimizdi moıyndamaıdy. Bul Zań – álem aldyndaǵy táýelsiz memleket ekenimizdi dáleldeıtin tarıhı qujat!» degen daýys áli kúnge qulaǵymda tur.

Táýelsiz jurtymyzdyń taǵdyryn oń jolǵa bastaǵan sol kúnder meniń júregimniń jyly tórin jańǵyrtyp otyr. Qajyr men qaıratqa toly jańa dáýirdiń lebi esken sol dóńgelek zal, oılap otyrsam, qazaq úshin, Qazaqstan úshin naǵyz kıeli tór eken. Meniń oıymsha, aq sóılegen, júrek sóılegen, eldik tutastyqqa umtylǵandardyń oıy, tilegi aıtylǵan úlken zaldy, jalpy osy jıyrmasynshy ǵasyrdyń kózindeı bolǵan sáýletti ǵımaratty ult pen urpaq maqtan tutar Táýelsizdik dáýiriniń kózindeı kıeli tórge aınaldyrýdy oılaýymyz kerek bolar?!

Táýelsizdiktiń bastaýy bolǵan kezeń shynaıy demokratııa men tatýlyqtyń, judyryqtaı jumylǵan saıası baǵyttyń tegeýrindi kúsh ekenin tanytty. Erkin oı men ulttyq múddeniń qoıyn-qoltyq tabysýyna zamana shyńdaǵan bolattaı berik, asa kórnekti saıasatker, memleketshil iri tulǵa Nursultan Nazarbaevtyń halyqqa meılinshe jaqyn júretin harızmalyq qasıetteri sebepker boldy. Ydyrap jatqan alyp ımperııanyń aıbary men ashýyn­ qazaq lıderiniń óz sózimen aıt­qan­da, «sabyr men tózimdilikke, aqyl men para­sat­qa» negizdelgen ustamdy saıasaty yryq­tap otyrdy. Ony álem elderiniń kór­nekti saıasatkerleri men memleket basshylary ǵana moıyndap qoıǵan joq, birese – Soltústiktegi «gorkaıa lınııa­ny» aıtyp, birese Shyǵystaǵy «levyı bereg», «pravyı bereg» Irtysha dep, avtonomııa suraǵansyp, birese Oral qa­la­­synyń kóshelerin temir tuıaǵymen tep­kilep, qazaq jerin, sol tusta oıran-botqaǵa aınaldyrǵysy kelgen Or­ta­lyq kó­semderiniń ózi moıyndaǵanyn tarıhtan bilemiz... Bul birte-birte turlaýly ta­rıh­tyń enshisine aınalyp bara jatqan aıdaı aqıqat, daýsyz shyndyq! Shynaıy tarıhty eshkim, eshqashan ózgerte almaıdy.

Taǵdyrly Táýelsizdigimizdiń tusaýy kesilgen 1991 jyldyń 16 jeltoqsany alystaǵan saıyn júrek tórin áldebir sabyrly saǵynysh bılep, keshegi «attyń jaly, túıeniń qomynda júrgen» alasapyran kezeńde tusaýy kesilgen kıeli uǵym týraly «júz oılanyp, myń tolǵanasyń...» Kók týy kógimizde jelbiregenine otyz jyl bolǵan osynaý Tumardaı qasıetti uǵym­nyń halqymyzben myń jasaǵanyn, máńgilik jasaǵanyn Uly Jaratýshydan tileısiń ishteı.

Erteń – Uly toı!

Otyz jyldyq!

Buıyrsa, el irgesi bútin bolyp, Uly Dala óz tilinde sóılep, óz tilinde tús kórip, besiktegi nárestesin de óz tilinde «besik jyrymen» terbetse, qyryq jyl­dyǵyn da, elý jyldyǵyn da, júz jyl­dy­ǵyn da, eki júz jyldyǵyn da, myń jyl­dy­ǵyn da atar... Ylaıym Elimiz aman, Jerimiz bútin bolsyn!

Oılanaıyqshy! Aspan nesimen ádemi?! Myń-mıllıon juldyzymen ádemi... Da­ǵys­tannyń uly aqyny Rasýl Ǵamza­tov­­tyń sózimen aıtqanda, «Jer betin jaı­laǵan ár tildiń óz juldyzy bolatyny» tárizdi, ár ulttyń da jarqyrap janar óz juldyzy bolady. Sony óshirip almaý úshin kúresý – ár ulttyń, ár urpaqtyń paryzy! Sońǵy kezde aıtylyp júrgen «jer betin bir memleket pen bir úkimet quzyryna baǵyndyrý» deıtin qaterli jobaǵa jol berilmeýi kerek! Aspanda jalǵyz juldyz bolýy múmkin emes! Aspan myńdaǵan juldyzymen ádemi! Ásem! Máńgi! Jer beti júzdegen ulttyń ja­rysyp qatar ómir súrýimen mándi, ma­ǵy­naly.

Sonyń biri – Uly Dalany myńdaǵan jyldardan beri meken etip kele jatqan Qazaq eli!

Iá...

Baılaýy myqty baǵanaly jurttyń, Ordasy berik óristi eldiń ónegeli sózi Elbasy aýzymen aıtyldy.

Ýaqyt ótken saıyn Uly Dalanyń qunary men ulttyq bolmysymyzdyń tu­ma­ry Táýelsizdik ekenine kóz de, kóńil de jete túsýde...

Torqaly toı jańa jeńisterimizdiń basy bolsyn!

 

Nurlan ORAZALIN,

aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty