Prezıdenttik basqarý ınstıtýtynyń qalyptasýy

Prezıdentterdiń sińirgen eńbegin mo­ıyndaý – órkenıetti qoǵam mádenıetiniń bir bóligi jáne óz tarıhyna degen qurmet­tiń belgisi. Bıyl Qazaqstanda Tuńǵysh Pre­zı­dent kúni onynshy ret atalyp ótti. Keıin­gi 30 jyl ishinde prezıdenttik ınstı­týt N.Nazarbaevty kóshbasshy retinde qalyp­tas­tyryp qana qoıǵan joq, sondaı-aq kósh­bas­shynyń ózi de ınstıtýttyń tynysyn ashyp, oǵan saıası, tarıhı sıpat berdi.

Osy ýaqyt ishinde prezıdenttik ınstıtýt aıtarlyqtaı ózgeristerge ushyrady. Bir qaraǵanda, respýblıkalarda prezıdenttik bılikti engizý Odaqtyq ortalyqqa elikteý sekildi kóringenmen, mán-jaılardy muqııat taldaý árbir naqty jaǵdaıda onyń erekshe­ligin, erekshe konstıtýsııalyq formýlasyn jáne eń bastysy, prezıdenttik ınstıtýtty damytý jáne ózgertý joldary ártúrli ekenin kórsetedi. Tıisinshe, árbir jaǵdaıda prezıdenttik bıliktiń qalyptasýy men damýy naqty faktorlar arqyly anyqtaldy.

Táýelsizdikti saqtaý men qazaqstandyq memlekettiliktiń qalyptasýynyń búkil aýyrtpalyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaev­tyń ıyǵyna tústi. Aldyńǵy qatarǵa kósh­bas­­shy men tulǵa faktory shyqty. Táýel­s­iz­­dik jarııalanǵan kúnnen bastap jańa Kons­tıtýsııany ázirleý N.Nazarbaev­tyń basshylyǵymen jáne tikeleı qatysýy­men júzege asyryldy. Konstıtý­sııa­­lyq ko­mıs­sııanyń 1992 jylǵy 6 qańtar­da ótken oty­rysynda Prezıdent jańa Konstıtý­sııa­nyń negizgi tustary oryn alǵan naryq jaǵdaıyn, barlyq tujyrymdy, sonyń ishinde memlekettik basqarýǵa qatys­ty quqyqtyq qamtamasyz etýdi esepke ala otyryp, munyń respýblıka azamattarynyń quqyq­tary men mindetterin naqtylaý ekenine toqtaldy.

Táýelsizdikke qol jetkizgen kezimizde memleket pen qoǵamdy jan-jaqty jańǵyrtý qajet edi. Bul aýqymdy mindet birqatar obektıvti jáne sýbektıvti jaǵdaıǵa baılanysty qıyndaı tústi. N.Nazarbaev osyndaı asa kúrdeli tarıhı jaǵdaılarda modernızasııa teorııasy men tájirıbesin jetik meńgergen, úılestire biletin saıası kóshbasshy retindegi qasıetterin jan-jaqty tanytqanyn atap ótken jón.

Joǵarǵy Keńes 1993 jyly 28 qańtarda táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Konstıtýsııasyn qabyldady. Kons­tı­týsııada memlekettik bılik zań shyǵarý­shy, sot, atqarýshy retinde bólindi. Son­daı-aq Ata zańnyń tikeleı áreket etý prın­sıpin jáne barlyq basqa zańnan ústem­digi bekitildi. Alaıda Qazaqstan Respýb­lı­kasy­nyń jańa Ata zańy bılik júıesi­niń, mem­lekettik qurylymnyń negizgi má­se­lelerin sheshe almady. Birqatar jaǵdaı­da atqarýshy bıliktiń sheshimderi men jar­lyqtaryn Joǵarǵy Keńes nazaryna almady.

Jergilikti jerlerde de, ortalyqta da bılik tarmaqtary arasyndaǵy kúres aǵym­daǵy jáne bolashaqtaǵy máselelerdi jedel sheshýge kedergi keltirip, memleket­tiliktiń qalyptasý úderisin tejep, táýelsizdiktiń máni men logıkasyn deformasııalady. Elimiz prezıdenttik basqarý formasyn tańdady. Bul birden-bir durys sheshim edi. О́ıtkeni tarıhtaǵy syndarly, betburys kezeńderinde árdaıym jáne barlyq jerde bıliktiń ortalyqtandyrylýy eshbir sharttylyqtarmen, formaldylyqtar­men shektelmeıtin, jeke adamdardyń da, qoǵamnyń da jańashyl, jasampazdyq qa­sıet­terin ashatyn sony jolmen júretin kósh­basshylyqty talap etti.

Nátıjesinde, Qazaqstanda tańdap alynǵan prezıdenttik ınstıtýttyń úlgisi alǵashqy kezeńde aıtarlyqtaı turaqty bolyp shyqty. Osylaısha, Úkimetti qurý­ǵa Joǵarǵy Keńes qatysyp, sonymen birge Prezıdenttiń ókilettigi aıtarlyqtaı nyǵaıdy.

Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde saqtalýyna jáne damýyna óz damýy­nyń alǵashqy kezeńinde qabyl­dan­­ǵan eýropalyq (prezıdenttik model sheń­berindegi) memlekettilik tujyrym­dama­sy (quqyqtyq, saıası, mádenı jáne órke­nıettik turǵydan) kómektesti. Bul tań­daý etnoultshyldyq ambısııalar men ult­aralyq qaqtyǵystar kezeńinen salystyrmaly túrde aýyrtpalyqsyz ótýge múmkindik berdi. Qazaqstan múddeli saıası kúshter arasyndaǵy qyzyǵýshylyqtardyń tepe-teńdigi túrindegi orta joldy taba bildi.

Shyn máninde, Qazaqstan Prezıdenti strategııalyq josparlaý baǵytyn ustanǵan alǵashqy saıası kóshbasshyǵa aınaldy. Egemen Qazaqstannyń uzaq merzimdi strategııasyn ázirleý úderisinde Prezıdent Joldaýlarynyń orny erekshe. Onda Mem­leket basshysy men Qazaqstan halqy, el kóshbasshysy men syrtqy álem arasyndaǵy dıalog qalyptasty. Memleket pen qoǵam­nyń aldaǵy uzaq jyldarǵa arnalǵan strategııasy pysyqtalady.

Bastapqyda N.Nazarbaevtyń strategııa­lyq josparlaý salasyndaǵy stıli erekshe­lendi. Atap aıtqanda, Tuńǵysh Prezıdent maqsat qoıýdyń jańasha kózqarasyn kórsetti. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, saıasatkerler men sarapshylar kóbinese qazirgi tendensııalardy alys bolashaqqa ekstrapolıasııalaýǵa, ıaǵnı syzyqtyq perspektıvany qoldanýǵa beıim. Bul ádis qolda bar resýrstar sheginde naqty jáne oryndalatyn tapsyrmalardy qoıýǵa múmkindik beredi. Alaıda mundaı oılaý stıli áýelde-aq ultty mazmuny men bolmysy jaǵynan birshama shektelgen qarapaıym ómir súrý mindetterin júzege asyrýǵa baǵyttap, tyǵyryqqa tireıdi.

Sondyqtan N.Nazarbaev óziniń jań­ǵyrtý strategııasyn qalyptastyra otyryp, syzyqtyq emes, keri perspektıvany qoldandy. Soǵan sáıkes eń aldymen alys bolashaqtyń qoǵam men el úshin qolaıly jáne qalaýly úlgisi jasalady. Sodan keıin ǵana osy úlgini negizge ala otyryp, uzaqmerzimdi, ortamerzimdi jáne qysqamer­zimdi kezeńge arnalǵan mindetter qa­lyp­tastyrylady. Bul turǵydan alǵanda Qazaqstan TMD-daǵy áriptesterimen sa­lys­tyrǵanda tıimdi artyqshylyqqa ıe. N.Nazarbaev shynymen de ekonomıkalyq jáne saıası jańǵyrtýdyń, ishki jáne syrtqy saıasattyń, eldiń jaqyn jáne uzaqmerzimdi múddeleriniń arasyndaǵy asa qajetti tepe-teńdikti taba bildi.

Ekonomıkalyq reformalar jolynda N.Á.Nazarbaevqa saıası jaýapkershiliktiń aýyr júgin kóterýge týra keldi. Qaıta qurý­d­yń ár kezeńinde Tuńǵysh Prezı­dent Qazaq­standy osy jolda qandaı máse­le­ler men qıyndyqtar kútip turǵa­nyn ashyq aıt­ty. Qazaqstannyń ekonomı­ka­lyq irge­tasy nyǵaıa túsken saıyn Elba­sy kúshti áleýmettik saıasat júrgizý min­de­tin odan ári ashyq, ári aıqyn usy­nyp kele jat­qanyn aıta ketken jón. N.Nazar­baev­tyń pikirinshe, qazaq­standyq­tardyń, qazaq­standyq qoǵam­nyń barlyq tobynyń áleýmettik ál-aýqatyn udaıy jaqsartý mem­lekettik saıasattyń birinshi maqsaty jáne solaı bolyp qala bermek.

1995 jylǵy Konstıtýsııada Qazaqstan demokratııalyq, quqyqtyq, áleýmettik, ýnıtarlyq memleket dep jarııalandy. El Prezıdenti Memleket basshysy retinde eń joǵary laýazymdy tulǵa mártebesin aldy.

N.Nazarbaevtyń qoǵamdy reformalaý men qazaqstandyq memlekettilikti qurýdaǵy janqııarlyq kúsh-jigeri onyń halyqaralyq bastamalarynda zańdy jalǵasyn tapty. Ishki jaǵdaı oıdaǵydaı jolǵa qoıylmasa, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq, AО́SShK, Álemdik jáne dástúrli dinder sezderi ıdeıasynyń júzege asýy ekitalaı edi.

Jańa memlekettilik ótkenniń barlyq jaqsysyn, eń ozyq tustaryn boıyna sińirdi. Mysaly, dástúrli qazaq qoǵamynda adamdar arasyndaǵy tatýlyq pen kelisim, memlekettiń ómir súrýin qamtamasyz etý zańdary men ádet-ǵuryptaryn saqtaý, bıleýshilerdiń danalyǵy men kóregendigi joǵary baǵalandy. Elbasynyń saıasatymen, basshylyǵymen qurylǵan memlekettilik dala demokratııasynyń áleýetin tıimdi tanyta bildi.

Elbasy shyn máninde kúshti bılik pen prezıdenttik júıeni, qoǵamdyq turaqty­lyqty, ultaralyq jáne konfessııaara­lyq kelisimdi qamtamasyz etetin, qazaqstan­dyq biregeılik pen jalpyqazaqstandyq otansúı­gishtikti qalyptastyratyn qazaq­standyq úlginiń negizin qalady. Ultaralyq kelisim kópetnosty qazaqstandyq qoǵam jaǵdaıynda erekshe mańyzǵa ıe. Bul jalań saıası pragmatızmniń máselesi emes. Osyǵan baılanysty ulttyq máselelerdi sheshýde beıbitshilik pen evolıýsııalyq kózqarastyń jaqtaýshysymyn dep jarııalaǵan Elbasy­nyń berik jáne dáıekti baǵytynyń mańyzyn atap ótken jón.

Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń saıası kóshbasshy, strateg jáne reformator retindegi erekshe qasıetteri Qazaqstannyń astanasyn kóshirý máselesin sheshýde aıqyn kórindi.

Kópetnosty jáne kópkonfessııaly Qazaqstan jaǵdaıynda jańǵyrtýdy júzege asyrýy, jahandyq oıynshylardyń strategııalyq seriktesi retinde áreket etýge qabiletti, kúshti jáne qarqyndy damý jolyna túsken memleket qurýy N.Nazarbaevty prezıdenttik bılik úlgisiniń ókili retinde kórnekti reformatorlarmen teńestirdi.

Osylaısha, Qazaqstanda táýelsizdik jyldarynda kúshti prezıdenttik úlgi sheńberinde lıberaldy qoǵamdyq qurylys pen demokratııalyq saıası júıeniń basty negizderin bekitken mańyzdy ınstıtý­sıo­naldyq jáne qurylymdyq qaıta qurýlar júzege asyryldy. Sonymen birge qoǵamda týyndaýy yqtımal qaýipti máseleler ishki qaıshylyqtarsyz sheshildi. Saıası reformalardy birtindep júrgizý strategııasy qazaqstandyq qoǵamǵa kúrdeli ótpeli kezeńniń qaýipti «qaıta bastamalaryna» tótep berýge múmkindik berdi.

N.Nazarbaevtyń asa kúrdeli jaǵdaıda qazaqstandyq qoǵamdy tereń jańǵyrtý transformasııalaryn bastaýy tarıhı sheshim edi. Bul sharalardy Elbasynyń reformalarynan bólek qarastyrmaý kerek. Tuńǵysh Prezıdent saıası kúreste birjaqty pozısııa ustanyp, Qazaq elin, ekonomıka men qoǵam ómiriniń barlyq salasyn jańǵyrtýdy jalǵastyrýdy tabandy túrde jaqtady.

Ozyq qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa negiz­delgen aýqymdy qaıta qurýlar jaǵ­daıynda jańǵyrtý prosesteriniń aıqyn maq­sattary men mindetteri, basymdyqtary, tabysqa jetkizetin ádisteri bolady. Ol saıa­sı jáne ekonomıkalyq modernızasııany to­lyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady. Qazaqstan úshin árqashanda ashyqtyq, ınnovasııa jáne progreske degen órkenıetti jáne qundy tańdaý tán.

Elbasy usynǵan jetekshi ıdeologema – ashyqtyq, ózgeristerge daıyndyq, salamatty pragmatızm, búkil qazaq qoǵamynyń rýhanı jáne mádenı dınamızmi arqyly júretin reformalar. Jańǵyrý – áleýmettik-mádenı qubylys. Onyń astarynda adamnyń dúnıetanymy, onyń qorshaǵan álemdi jáne ondaǵy ornyn túsinýi, minez-qulyq motıvi men stıli, qundylyq baǵdarlary men mádenı artyqshylyqtardyń ıgerilgen júıesi, áleýmettik, onyń ishinde saıası, ómir súrý formalary, belgili bir júıe quqyqtary men mindetteri tur.

Jańa zaman tarıhyndaǵy saıası kóshbas­shylyq faktory aýqymdy jáne ósip kele jatqan mańyzdylyqqa ıe. Erekshe tarıhı mıssııa men jaýapkershilik qoǵam men memlekettiń túbegeıli qaıta qurý proses­terine jetekshilik etetin jáne baǵyt­taı­tyn saıası kóshbasshylarǵa júktel­edi. Nursultan Nazarbaev fenomeni prezıdent­tik ınstıtýt sheńberinen shyǵyp, Elbasy – Ult Kóshbasshysy dárejesine kóterildi.

Buǵan Elbasynyń áleýmettanýlyq monıtorıngterdegi reıtıngi dálel. Tipti daǵdarystyq 2008-2009 jyldary da N.Nazar­baevty qoldaıtyndar sany 85 paıyz­dan tómen bolǵan joq. Bul qazaq­stan­dyqtardyń basym kópshiligi úshin Pre­zıdent turaqtylyqtyń, sondaı-aq maq­­saty men qol jetkizgen nátıjesi demokratııaly, gúldengen, ózine senimdi, qoǵam­dyq birlesken, dúnıejúzilik qoǵam­dastyq moıyndaǵan Qazaqstandy qalyptastyrý­dyń saıası baǵytyn buljytpaı ustaný­dyń senimdi kepili bolǵanyn baıqatady.

2010 jyly Qazaqstanda mańyzdy qujat N.Nazarbaevqa Elbasy ataǵyn jáne prezıdenttikke sheksiz ret saılaný quqy­ǵyn bergen Tuńǵysh Prezıdent týraly zań qabyldandy. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń elimizdiń jańa zaman tarıhyndaǵy aıryqsha sińirgen eńbegi, onyń qazaqstandyq memlekettiliktiń jańǵyrýynyń kóshbasshysy retindegi kórnekti róli moıyndaldy.

Tuńǵysh Prezıdent bılik júıesin transformasııalaý jáne qazaqstandyq qoǵamdy barynsha demokratııalandyrý men ózindik ishki turaqtylyqqa ıe osyndaı júıeni qurý jónindegi óz baǵytyn tabandy túrde jalǵastyryp keledi. Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda árbir qazaqstandyq úshin mańyzdy bastamalar aıtyldy. Nur Otan kadrlyq quramynyń jańarýy osy úderistiń aldyńǵy qatarynda tur. Praımerızge qatysqan partııanyń árbir úshinshi jańa múshesi jeńiske jetti. Partııalyq tizimge engenderdiń úshten biri jáne árbir besinshisi – jastar.

Ata zańnyń 40-babyna sáıkes Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Memleket basshysy, onyń eń joǵary laýazymdy tulǵasy, halyq pen memlekettik bılik bir­liginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymas­tyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti­niń joǵary saıası-quqyqtyq mártebesiniń naqty tarıhı iske asýy álemdik deńgeı­degi tulǵa – Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń deńgeıimen aıqyndaldy. Tuńǵysh Pre­zıdentimiz – qazaqstandyq memlekettiliktiń negizin qalaýshy, táýelsiz Qazaqstannyń tabystary men jetistikteriniń shabyttandyrýshysy jáne uıymdastyrýshysy.

Qazirgi tańda Elbasynyń isin Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev tabys­ty jalǵastyryp keledi. Búgingi tańda Memleket basshysy konstıtýsııalyq artyqshylyqtarǵa sáıkes elimizdiń birligi men ilgerileýin qamtamasyz etip, Kons­tıtýsııany, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaıdy, azamattyq, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim­niń kepili. Prezıdent qýatty memleket jáne básekege qabiletti ult qalyptastyratyn júıeli reformalardy júzege asyryp otyr. Prezıdenttiń pikirinshe, ózara senim jáne jaýapkershilik qaǵıdattaryna negizdelgen memleket pen qoǵamnyń ózara árekettestiginsiz turaqty damý múmkin emes.

Memleket basshysynyń eldiń saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq turaq­ty­lyǵyn qamtamasyz etýi Qazaqstan Respýb­lıkasynyń prezıdenttik basqarý nysanyn qazaqstandyq qoǵam aldynda zańdy etken basty sheshýshi artyqshylyǵy.

Nur Otan partııasynyń Saıası keńesinde Elbasy búginde memlekettigimizdiń tuǵy­ryn saqtaý burynǵydan da mańyzdy ekenin, onyń ishinde Táýelsizdik – árbir el aza­ma­ty­nyń basty qundylyǵy ekenin atap ótti. Prezıdent Q.Toqaevtyń tóńiregine halyqty biriktirip, memlekettiń odan ári damýy mańyzdy. Turaqtylyq, beıbitshilik pen tynyshtyq basty qundylyqqa aınalyp otyrǵan kezde osylaı ǵana jahandyq qıyndyqtardy jeńýge bolady.

 Zarema ShAÝKENOVA,

Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory