Táýelsizdiktiń eń úlken tabysy – toqyraý jyldary quryp ketýdiń az-aq aldynda turǵan otandyq ǵylymdy saqtap qalǵanymyz. Ras, bul salada biz kóp dúnıe joǵalttyq. Alaıda «ornynda bar ońalar» degendeı, ǵylymnyń keıbir baǵyttarynda joǵary jetistikterge jetip úlgersek, keı baǵyttarda joqtyń ornyn toltyrýǵa umtyldyq.
35 myńnan asa ónertabys
Áýeli sandardy sóıleteıik. San sapaǵa jeteleıdi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janyndaǵy Ǵylym komıtetiniń aqparatyna súıensek, 1992-2021 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda óndiriske engizý úshin 36 306 ǵylymı ázirleme jasalǵan. Sonyń ishinde 2 183-i – medısına jáne densaýlyq saqtaý;
1 123-i – metallýrgııa; 1 038-i – hımııalyq tehnologııalar men ónerkásip; 689-y – mashına jasaý; 453-i – energetıka; 654-i – geologııa; 98-i – elektrotehnıka; 159-y elektronıka jáne radıotehnıka salasynda óndiriske engizildi.
1991-2016 jyldar aralyǵynda elimizde ónerkásiptik menshik obektilerine 40 myńnan astam patent berilgen. Onyń ishinde 35 001 ónertabys; 1 782 paıdaly model; 2 978 ónerkásiptik úlgi; 706 seleksııalyq jetistik patenttelipti.
Ǵylym salasynda 22 665 adam jumys isteıdi. Onyń 18 228-i – maman-zertteýshi. 35%-nyń ǵylymı nemese akademııalyq dárejesi bar, bul – 1 883 ǵylym doktory, 4 324 ǵylym kandıdaty, 1 755 PhD jáne 62 beıini boıynsha doktor.
Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy Janna Qurmanǵalıeva: «El ekonomıkasyna eleýli áser etýi múmkin ǵylym jetistikterin aıryqsha atap ótýge bolady. Otandyq ǵylym jetistikteriniń biri – berıllıı alý tehnologııasy. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ǵalymdary ýly gazdardyń bólinýimen qatar júretin, úlken energııa shyǵynyn jáne metaldy balqytý kezinde otqa tózimdi qymbat jabdyqty paıdalanýdy talap etetin joǵary temperatýralyq prosesti alyp tastaý múmkindigin tapty. Jańa tehnologııalardy engizý negizinde biregeı elektr-fızıka-hımııalyq qasıetteri bar berıllıı oksıdinen 150-den astam jańa ónim alýǵa múmkindik týdy», deıdi.
Alpaýyt elder qyzyǵyp otyr
«Qazaqstandyq ǵylymnyń 30 jylda jetken jetistikterin tizbekteı bersek bolady. Al tek sońǵy jyldardaǵy ónertabystardy atasaq, eń áýeli jahandyq problemany óz betimizshe sheshe alatynymyzdy dáleldegen otandyq vaksına oıymyzǵa oralady. Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty ázirlegen QAZVAC búginde qoldanysqa engizilip úlgerdi. Osy tizimdi ári qaraı Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵynyń koronavırýs shtamdaryn anyqtaýǵa arnalǵan PTR-testi, Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan bıologııalyq ónimderdi jasaý tehnologııasy, Travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń endoprotezdeý kómegimen jambas hırýrgııasyndaǵy ınnovasııalyq ádisteri, A.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýtynyń sıntetıkalyq jáne ósimdik shıkizatynan jasalǵan jańa otandyq dárilik zattary, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý tehnıkalyq ýnıversıtetiniń munaı jáne munaı qospalaryn tasymaldaý kezindegi energııany únemdeý tehnologııasymen jalǵastyrýǵa bolady», deıdi J.Qurmanǵalıeva.
Halyqaralyq bazada 14 268 eńbek jarııalaǵan
Elimizde ǵylymı metrııasymen aınalysatyn sanaýly mamannyń biri professor Bolat Keńesov óziniń taldaý qorytyndylaryn usyndy. Biz dál osy sarapshynyń saraptamalyq zertteýleriniń nátıjelerine keńirek toqtalǵandy jón kórdik. Sebebi ol keıbir detaldaryn tereńirek túsindiredi.
«1991 jyldan 2020 jylǵa deıin qazaqstandyq ǵalymdar Web of Science (WoS) derekter bazasyndaǵy Science Citation Index Expanded (SCIE), Social Science Citation Index (SSCI) jáne Arts and Humanities Citation Index (AHCI) silteme ındeksterinde ındeksteletin 14 268 maqala men sholýdy jarııalady. Mundaı maqalalar men sholýlardyń eń kóp sany jaratylystaný ǵylymdary (9 766), ınjınırıng jáne tehnologııalar (3 917), medısına jáne densaýlyq saqtaý (1 894) jáne áleýmettik ǵylymdar (1 121) boıynsha jarııalandy. Qazaqstandyq ǵalymdar jyl saıyn WOS negizgi úsh ındeksinde ındeksteletin jýrnaldarda jarııalaǵan maqalalar men sholýlardyń sany 50 ese ósti (40-tan 1 998-ge deıin). Qazaqstandyq ǵalymdardyń mundaı jarııalanymdardyń búkilálemdik sanyna qosqan úlesi 0,0069-dan 0,090%-ǵa deıin ósti. Al Qazaqstan ǵylymı jarııalanymdardyń sany boıynsha álemde 109-dan 75-orynǵa kóterildi. WOS negizgi úsh ındeksindegi maqalalar men sholýlar sany boıynsha elimiz gýmanıtarlyq ǵylymdar (58), ınjınırıng jáne tehnologııalar (65), jaratylystaný ǵylymdary (70) jáne áleýmettik ǵylymdar (71) boıynsha álemdegi eń joǵary oryndarǵa ıe boldy. Degenmen medısına jáne densaýlyq saqtaý, sondaı-aq aýylsharýashylyq ǵylymdary boıynsha álemdegi pozısııa aıtarlyqtaı tómen, ıaǵnı 90 jáne 92-orynǵa turaqtap turmyz», deıdi sarapshy B.Keńesov.
Professor B.Keńesovtiń taldaý derekterine qaraǵanda, 1997 jyldan 2020 jylǵa deıin WOS birinshi kvartıliniń eń bedeldi jýrnaldarynda otandyq ǵalymdar jarııalaǵan maqalalar men sholýlardyń jalpy sany 3 089 qurady. Qazaqstandyq ǵalymdar jyl saıyn jarııalaıtyn osyndaı jýrnaldardaǵy maqalalar men sholýlardyń sany 16-dan 610-ǵa deıin (38 ese) ósti, al el 116-dan 84-orynǵa shyqty. Mundaı maqalalar men sholýlardyń eń kóp sany jaratylystaný ǵylymdary (2 139), ınjınırıng jáne tehnologııalar (1 039), medısına jáne densaýlyq saqtaý (460) boıynsha jarııalandy. WOS bazasyndaǵy birinshi kvartılge kiretin jýrnaldardaǵy maqalalar men sholýlardyń úlesi WOS negizgi úsh ındeksindegi maqalalar men sholýlardyń jalpy sanynan 10,3-ten 32,7%-ǵa deıin ósti. Bul jarııalanymdardyń sapasy men suranysynyń ósýin kórsetedi.
Endigi kezek – dáıeksózderde. Ǵylymı metrıkada dál osy bólik ǵalymnyń, sol arqyly belgili bir eldegi ǵylymnyń áleýetin anyqtaýǵa negiz bolady. Ǵylymı eńbekke neǵurlym kóbirek silteme jasalyp, odan sóılemder men derekterdi alsa, soǵurlym nátıje joǵarylaı beredi. Jáne ǵylymı ónimniń ómirsheńdigi arta túsedi. Sonymen táýelsizdik jyldarynan beri jarııalanǵan ǵylymı materıaldardyń mazmuny qanshalyqty mańyzdy, ózge zertteýshiler úshin paıdaly boldy? Bul suraqqa sarapshy B.Keńesov: «1991 jyldan 2020 jylǵa deıin jarııalanǵan jáne SCIE, SSCI jáne AHCI ındekstelgen qazaqstandyq ǵalymdardyń maqalalary men sholýlarynan 153 300 dáıeksóz aldy. Álemde eń kóp dáıeksóz keltirilgenderdiń 1%-yna qazaqstandyq ǵalymdardyń qatysýymen daıyndalǵan 133 maqala men sholý, top 10%-yna 864 maqala men sholý kirdi. 2015 jyldan bastap 2020 jylǵa deıin jarııalanǵan qazaqstandyq avtorlardyń maqalalary men sholýlarynyń qalypqa keltirilgen dáıeksózdiligi (CNCI) (avtorlar sany 10-nan aspaıtyn jarııalanymdar ǵana eskerilgen) 1,00 ortasha álemdik deńgeıde 0,72 qurady. Jarııalanymdardyń ortasha qajettiligin kórsetetin osy kórsetkish boıynsha Qazaqstan 107-orynda tur», dep jaýap berdi.