EKSPO-2020: Dýbaı tórinen úzik oı

«Bolashaqty birge qalyptastyramyz»

Bir jyl boıy toqtap qalǵan tirshiliktiń qaıta jandanǵa­nyn osynda kórdik. Dýbaıdaǵy kórmeniń erekshelikteriniń biri de osy. Ol adamdardy qaıta baı­lanystyryp, sońǵy jyldary bolǵan jahandyq pandemııa men ózge de tabıǵı apattardy umyttyryp, halyqtyń esin jıyp, keleshekke úmitpen qaraýyna múmkindik bergen, der kezinde uıymdastyrylǵan is-sharaǵa uqsaıdy. Ulttyq pavılondardy aralap júrip, adamzat ıeligindegi muralar men baılyqqa tamsanbaý múmkin emes. Olardy qalaı tehnologııa men óndiriske jutqyzbaı, saq­tap qalýǵa bolatynyn, bola­shaq urpaqqa dál qazirgi qal­pynda jetkizýdi oılaısyń. Eko­logııa, bıologııa, energetıka, tehnologııanyń ózara baılanysyn baǵamdap, alpaýyt júıeniń kishkentaı bóligi retinde men ne isteı alamyn degen oı týady.

Bıylǵy EKSPO-nyń maqsaty da osy. Basty taqyryby «Aqyl-oıymyzdy biriktire otyryp, bolashaqty birge qalyp­tas­­ty­ramyz» degenge saıady («Con­necting Minds, Creating the Future»). Al uıym­das­ty­rý­­shy­lar oǵan turaqtylyq, mo­bıl­­dik, ıaǵnı is-qımylǵa shıraq bolý jáne múmkindik sekil­di úsh qadam arqy­ly qol jet­kizý­ge bo­­la­tynyn aı­ta­dy. 192 el­diń áleýeti osy bas­ty úsh pa­vılonnan («Sustai­na­bility», «Mobility», «Op­po­rtu­­nity») kóri­ne­di. Qazaqstan pavılony «Múm­kindik» aýmaǵyna jaıǵasqan.

Kelýshilerdiń nazaryn bir­den aýdaratyn nárse – ár el­diń qaıtalanbas arhıtektýrasy. Ár pavılonnyń syrtqy kórinisi bir-birine uqsamaıtyn, sol eldiń ulttyq ereksheligin baıqatatyndaı etip jasalǵan. 30-dan astam pavılondy aralap shyǵyp, keıbirinen ortaq dúnıelerdi túrtip aldyq. Pa­vılondardy ekige bólip qa­ras­tyrýǵa bolady. Biri sheteldik qonaqtarǵa óz eliniń týrıstik áleýetin kórsetip, mádenı, tarı­hı qundylyqtaryn tanysty­ryp jatsa, endi biri adamzat­ty alańdatqan jahandyq másele­lerge kóbirek mán beredi. Damy­ǵan ozyq elderdiń pavılony kóbine qorshaǵan orta, ekologııa, tehnologııa men bolashaqqa ar­nal­ǵan bolsa, keıbir elder­diki zamanaýı tehnologııalar­dy utymdy qoldana otyryp jasaǵan mýzeıge kóbirek keledi. Bo­ljam boıynsha 25 mln adam kele­tin kórmede óz elińdi tanys­tyrý­dyń esh ábestigi joq, árıne.

Ár usynystyń óz tutyný­shysy bar sekildi álem máde­nıetimen tanysyp, ózine jańa elderdi ashý maqsatymen Dýbaı­ǵa at basyn burǵandar sa­ny kóp. Sol kelýshilerdiń bir bóligi bolsyn energetıka, eko­lo­gııa sala­syndaǵy basty másele­ler­den qulaǵdar bolyp, ózinshe áreket ete bastasa ol da jeńis.

Kelýshi retinde pavılondardy bir-birimen salystyryp, baǵa bere bastaý – zańdy qubylys. Kórme qazan aıynda ashylǵannan beri kelgen 3 mıllıon qonaqtyń ózinshe oı túıip, túrli qorytyndyǵa kelgeni anyq. Eń basty nazar aýdaratyn nárse – ıdeıa men strategııa. Sebebi ár áldiń aıtar oıy bar. Máselen, balalar men eresekterdiń kóńilinen birdeı shyqqan nemis pavılony «Germanııa kampýsy» dep ata­lady. Qyzyqtyra otyryp oqytý baǵytyn ustanǵan nemister ár kelýshiniń aty-jónin, elin, tilin tirkep, otyz mınýttyq baǵ­dar­lama barysynda ár «oqý­shy­men» jeke-jeke baılanys orna­týymen erekshelenedi. In­no­­vasııa, energetıka, bıoalýan­­dylyq, qorshaǵan orta sekildi taqyryptardy meńgerip shyqqan balalar men eresekter sońynda keremet kóńil kúıde oqý bitirý rásimine qatysady. Al 1,5 saǵat kezekte turyp, japon pavılonyna kele qalsańyz, ınnovasııa men tehnologııanyń túr-túrin kóresiz. Jalpy, EKSPO kórmesin úlken kólemdi ekran, dybys sekildi zama­naýı elementtersiz elestetý múm­kin emes. Japonııa­nyń basty taqy­rybyn «Ideıalar toǵysatyn oryn» dep alǵan. Bul 2025 jyly Osaka qalasynda óte­tin dúnıe­júzilik EKSPO kór­mesine daıyndyq deýge de bo­lady. Dýbaı­da jınalǵan pikir­ler men usynystardyń bir bóligi tórt jyldan keıin Japo­nııadaǵy kórmede usynylýy ábden múmkin. Bul 200-ge jýyq pavılonnyń ekeýi ǵana.

Dombyra, ulttyq bı men jýsan ıisi

Kórmege kirgen bette biz kórý­ge asyqqan bir pavılon bar. Ol – Qazaqstan. Alystan kele jatyp tanys dombyranyń kúm­birlegen únin estısiń. Ja­qyn­dap kelip, uzyn-sonar kezekke tap bolasyń. Kelýshiler syrt­taǵy ýaqytty bos ótkiz­beı, arnaıy daıyndalǵan baǵ­dar­lamany tamashalap tur. Dýbaı tórinde qazaqtyń qara dombyrasy, ulttyq aspap­tar­dyń súıemeldeýimen óner kórsetip jatqan bıshiler. Bul kórinis esh qazaqstandyqty beıjaı qaldyrmasy anyq. Qazaqtyń ulttyq kúıi men bıin tamashalaǵan qonaqtar ári qaraı zalǵa shaqyrylady. Kire­beriste úlken ekranda Uly dalanyń tarıhy men Qazaqstan jaı­ly málimet alǵan kelýshi ári qaraı jýsan ıisi ańqyǵan keń dalaǵa júrgendeı áserde qala­dy. Ulttyq pavılonda eli­miz­diń mádenıeti, turmys-tir­shi­ligi, óndirisimen tanysqan qon­aq­tar energetıka, ekonomıka, qorshaǵan ortany qorǵaý sekil­di túrli salada atqarylyp jatqan baǵdarlamalar men je­tis­tikterdi sholýǵa múmkindik ala­dy. Al sapar sońy adamzat pen tehnologııanyń názik baılanysyn, ózara qarym-qatynasyn sýret­teıtin arnaıy shoýmen aıaqtalady. Bir sózben aıtqanda, Qazaq­stan pavılonynda elimiz­diń mádenı qundylyqtary men jahandyq ózekti máseleler sheber úılesim tapqan.

Qazaqstan usynǵan kórmeni tamashalap júrip, keıbir kelý­shimen tildesýdiń de sáti tústi. 30 jyl buryn Almatyda bolǵan Germanııa azamaty elimizdiń az ýaqyt ishinde ózgerip ketkenin aıtty. Sóılesken qonaqtar ara­synda Qazaqstan jaıly múl­dem estimegenderi de bar eken. Máselen, Rýmynııadan kelgen apaly-sińlili Malına men Solına elimiz jaıly kóbirek málimet alǵanyn aıtty.

– Pavılon maǵan unady. Shynymdy aıtsam, osyǵan deıin Qazaqstan týraly bilmegen edim. Osy kórmede elmen, máde­nıeti­men tanystym dese de bolady. Pavılonnyń syrtqy kelbeti men arnaıy daıyndalǵan shoýdy erekshe atap ótkim keledi. EKSPO-da qatty unaǵan pa­vılon­dardyń biri boldy, – deı­di rýmynııalyq Malına.

Qazaqstan astanasynda ótken kórmeden keıin kelesi EKSPO is-sharalarynyń barlyǵyna barýdy maqsat etkenderdi kezdes­tirdik. Reseıden kelgen otbasy mundaı jańa qyzyǵýshylyqtyń 2017 jylǵy kórmeden keıin paıda bolǵanyn aıtady.

Qazaqstan pavılonyn úz­dikterdiń qataryna jatqyz­ǵan­dar az emes. Germanııa pa­vılo­nyndaǵy qyzmetkerdiń biri Qazaqstannan ekenimizdi estip qalyp, birden bizdiń pavılondy maqtaı jóneldi. «Eń súıikti pavılondarymnyń biri» dep qaldy. Al Dýbaıdaǵy kórmeni tamashalaý úshin Fransııadan arnaıy kelgen jas otbasy da tamasha áserin jasyra almady.

– EKSPO-daǵy alǵashqy kúnimiz. Kólemi tańǵaldyrdy. Bir qalada barlyq memleket ornalasqandaı áserde qaldym. Ázirge aralaǵan elderdiń arasynda Qazaqstan – eń súıikti pavılonym. Kire bergende kór­setilgen alǵashqy vıdeo birden baýrap aldy. Esik ashyl­ǵanda óte tynysh, beıbit keńistikke tústim. Osyǵan deıin Qazaqstan týraly eshnárse bilmedim. Kórmeden qazaqtardyń mádenıeti, tarıhy, salt-dástúri, kıim-keshegi, bolashaqqa jospary jaıly kóp aqparat aldyq, – deıdi olar.

Osydan keıin EKSPO adamdardy, túrli halyqtardy ózara jaqyndastyratyn, dostastyratyn oryn ekenine senimińiz arta túsedi. Álem elderin tolyq aralap, barlyǵynyń mádenıetimen etene tanysyp shyǵý múmkin emes dersiz. Alaıda kelýshiler dál osy halyqaralyq is-sharany saıahattyń bir túrine aınal­dyrǵan. Mýmbaıdan Dýbaıǵa kon­ferensııaǵa kelgen Bravesh Ko­tarı ózin saıahattap júrgen týrıs­ke teńeıtinin jetkizdi.

– Men úshin munda ár eldiń mádenıetimen tanysý óte ma­ńyzdy. О́ıtkeni ol elder­diń bar­lyǵyna saıahattaýǵa múm­kin­­digim bolmaýy múmkin. Al kór­mede túrli adamdarmen tanysý arqyly sol memleketti tereńirek túsine bastaımyn. Bul da saıahattyń bir túri. Bir ǵana elge kelip, 200-ge jýyq memleketti aralap shyǵýǵa bolady. Qazaqstan da solardyń qatarynda. Saıahattap barmasam da, búgin qazaq ulty, mádenıeti jaıly kóp nárseden habardar boldym, – deıdi B.Kotarı.

Rasymen, ulttyq pavılondar arhıtektýrasy, ishki mazmuny, ózine tán erek­she­lik­­t­eri, taǵamy, máde­nıeti, qun­­­dy­lyqtarymen, tipti qyz­metker­leri men uıymdas­tyrýy se­kil­di kózge kórinbeıtin maı­da-shúıde arqyly óz elin aı­shyqtap, kelýshilerge tanystyryp turady. Qaı pavılonǵa bar­sańyz da, sol erdiń aýmaǵyna ótip ketkendeı áserde qalasyz. Munda ýaqyt pen keńistiktiń óz ólshemi bar sekildi. Dýbaıda ótip jatqan EKSPO-2020 kórmesine sapardyń árkimge ártúrli áser qaldyrary anyq, dese de uıym­dastyrýshylardyń birlik­ke, yntymaqtastyqqa shaqy­r­ǵan úndeýi barshaǵa birdeı jete­tini­ne senim mol.