Táýelsizdik boıaýy

Tarıh – kóne kitap, oqyǵan saıyn kóńiliń bir sýyp, bir ysıdy. Áıtse de, Táńirge táýbe aıtýdan tarylǵan emes­piz. Túıe órkeshin yqtap ósken halyqtyń tó­ńiregi tórt túlikke tolyp, tir­shiligi qul­pyryp keledi. Boıyndaǵy ar-namysyn aq maltadaı azyq etken alashtyń abyroıy kúnnen kúnge artýda. Jaılaý kóship, qys­taý qonǵan dana halqymyzdyń búgingi bet-beınesi ajarly, kóńili bazarly. Qonaǵyna qushaǵyn ashqan qazaq halqynyń janýardy jasqamas janashyrlyǵy men meıirimi, yrys-qutty uıystyrar yntymaǵy men kópshildigi, qatýlanǵan kóńildi jibek jeldeı jibiter yqylas-peıili jatyr. Elimiz Táýelsizdiginiń 30 jyldyq be­le­sinde turyp, ótken kúnderdiń qıyn­­­­­dy­ǵyn oımen sholyp, keleshektiń ta­ńy mereıli bolýyn oılaıyq. Táýel­sizdik alǵan búgingi tańda qazaq beıneleý óne­rinde sýretshilerimizdiń izdenis sheń­beri tól tarıhymyzdan bastaý alatyny anyq. О́ıtkeni ótkeni joq el irgetasy joq halyq sekildi.

Jalpylaı aıtqanda, ýaqyt ólshemine salsańyz 30 jyldyń bir kisiniń ǵumyryna para-par ekendigin bilsek te adamzat tarıhymen salystyrǵanda qysqa ekenin baıqaımyz. Otyz jylda talaı sý aqty, talaı ózen sarqyldy, talaı toǵan tolyp, talaı peıil ózgerdi. Degenmen de táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq keskindemesi tyń serpilis aldy. Keńes ıdeologııasynyń kiseninen bosap shyqqan ult óneri qarysh­tap damı bastady. Sanaǵa tazaryp túsken kesheginiń rýhanı máıegimen, materıaldy qundylyqtarymen alǵa qadam basqan qyl­qalam sheberleri kenep betine tá­ýel­sizdik boıaýyn quıdy. Búginde qa­zaq dalasynda talantty hám tanymal sýretshiler jetip artylady. Biz solardyń biren-saranyna toqtalyp ketýdi jón sanadyq.

О́ner jolyn túsinýge jáne baǵalaýǵa degen umtylys ár kezeńde bolsyn qy­zyq bolyp keledi. Nege deseńiz, qandaı ıdeıalar bolmasyn, sezimder men dúnıe­tanymdyq prınsıpter ónerdiń kórkem keıipkerlerinde, ásirese, dáýirlerdiń basynda, mádenı kezeńderde erekshe oryn alatyndyǵyn túsinýge degen umtylys jeńip otyratyn sııaqty. Sondyqtan HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵyn attaı otyryp, ótken HH ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda Qazaqstannyń kórkem ónerine ne ákelgeni, oǵan bizdiń qandaı úlesimiz bar ekendigi týraly oılanýdan jalyqpaımyz. О́tken ǵasyrda túrli ınnovasııalarmen qatar táýelsiz mádenı fenomen retinde ulttyq kásibı óner qalyptasyp, ómirden óz ornyn tapty. Búgingi qazaq beıneleý ónerin túsiný úshin ótkenge kóz júgirtýimiz kerek, se­bebi keshe men búgin árqashan baılanysty.

Áýelde qazaq beıneleý óneri etno­­grafııaǵa, ıakı kıiz úıge, dalaǵa, jaı­laýǵa, tul­parǵa, halyq merekesine qyzyǵýshylyq tanytqan edi. Sh.Sarıev pen A.Sadyhanov sııaqty sýretshiler qazaqı kolorıt pen plastıka negizinde, jeke qubylys arqyly turaqty bol­mys sanattarynyń tıimdiligin kór­setti. 1960-jyldardyń sońy men 1970-jyl­dardyń ortasyndaǵy resmı syn­­nyń kózqarastaryna qaramastan, ózderiniń beınesin qazaqı rýh pen sezimtal kóriniste saqtap qaldy. Sol kezeńniń sýretshileri ulttyq ónerge jaqyndatatyn osy stıldik erekshe beıneleý quraldaryn basa kórsete bil­gendikten, biz olardyń ult­tyq bol­mystyń múmkindikterin ashýǵa, te­reń­detýge degen umtylysyn kóremiz. Bul qubylysty ulttyq mura, dás­túrli óner negizinde paıda bolǵan ishki túı­sik­tiń serpilisi dep ataýǵa bolady. Kar­tına­lardan ulttyq sıpat kompozısııanyń monýmentaldylyǵynda, onyń birliginde, baı­saldylyǵy men jınaqylyǵynda, tústerdiń ekspressıvtiligi men sándi­liginde kór­setip otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Osy­laı biz qazirgi zaman ókil­derine kerek eń mańyzdy faktordy kórsetkenin kó­remiz.

Azattyq tańy atqaly qazaq óneriniń daraboz sýretshileri Á.Qasteev pen A.Is­maılov shyǵarmashylyǵy osy ónerdiń kórkemdik prosesterine yq­pa­lyn tıgizip, sodan keıin X.Naý­ryz­baev, M.Kenbaev, S.Mambeev, Q.Tel­janov, G.Ismaılova, S.Aıtbaev, T.To­ǵysbaev jáne basqa da kóptegen sý­retshi qazaq keskindemesine rýhanı ba­symdyqtar ákeldi. Bul sýretshiler shyǵarmashylyǵynan dala keńdigi, ja­sampaz qazaq rýhynyń asqaqtyǵy sezilip otyrady. Qazaq erkindiginiń lebi sol kezeńniń qıyndyǵyna qaramastan qazaq ónerin damytýdaǵy kúshtiń baryn sezdirtedi. Sol sebepti olar salyp ketken sara joldy jalǵastyrýshylar eńbegi men izdenisteri árqashan erkindik ańqyp turatyn boldy.

Táýelsizdik kezeńindegi qazaq keskin­deme ónerinde aıtýly tulǵalar qatary aıtarlyqtaı tolyǵa bastady. Solardyń ishinde ult táýelsizdigin rýhanııat álemine kóterip, keń jol, jańa óris ashýshy jańa býyn keskindemeshilerdi atap aıtar bolsaq: Aǵymsaly Dúzelhanov, Juma­qyn Qaırambaev, Baqythan Myrzah­metov, Dosbol Qasymov, Qazaqbaı Áji­­bekuly, О́mirbek Jubanııazov, Dáý­let Aıma­ǵambetov, Talǵat Tileýjan, Jamhan Aı­dar, Bolat Qusaıynov, Jeńis Kákenuly, t.b.

Dástúrli keskindeme salasyn­da ózindik mánerimen baǵytyn qalyptastyrǵan sýretshiler qatary sonaý tarıhymyzdaǵy kóshpeli dáýir salty men dúnıetanymynyń tereń fılosofııalyq maǵynasyna úńiledi. Shynaıy tarıhı kezeńderdi, turmystyq jaǵdaıdy joǵary deńgeıge kóteredi.

Ásirese, shyǵarmashylyǵyna Dos­pambet pen Aqtamberdiniń, dana Buqar jyraýdyń realıstik dástúrli ónerin negiz etken B.Myrzahmetov árqashan ult tarıhymen, el taǵdyrymen rýhanı baılanysyn úzgen emes. Sýretshi shynaıy ómirdi, ejelden kele jatqan qazaq halqynyń turmys tirshiligin, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin, halyqtyq fılosofııany sıpattap kórsetýde ózindik qoltańbasymen erekshelenedi.

Qylqalam sheberi B.Myrzahmetov janrlyq keskindemede uzaq ýaqyt jumys istep, halqyna aıtýly týyndylaryn tabys etti. Onyń turmystyq janrda sheshim tapqan «Kósh» (1999), «Qansonarda» (2010), «Búrkitshi» (2009), «Sáskede» (2001), «Qarahan kesenesi» (2002), «Ejelgi taraz» (2002), «Aqqý dáýren» (1998) atty ózindik izdenisterge toly qundy shyǵar­malary qazaq jerindegi kóptegen ónertanýshy men óner zertteýshilerin qyzyqtyra tústi. Sýretshiniń turmystyq janrdaǵy «Kósh» týyndysy 1999 jyly oryndalǵan. Kompozısııa qazaq halqynyń ótken ómir-tirshiligin, bolmys-tynysyn, ıaǵnı kóshpendi ómirdi sýretteıdi. Tarıhtan belgili qazaq halqy Keńes úkimeti ornaǵanǵa deıin kóshpendilik kúı keshkeni málim. Bir jerden bir jerge kóship baryp, qonystaný salty da ózinshe bir mereke.

О́ner sarapshylardyń sózine súıen­sek, «Kósh» (1999) kompozısııa jelisi trıptıhta sheshiledi: birinshi kórinisinde kóshtiń bas bóligi ornalassa, ekinshi bóliginde orta sherýi, úshinshisinde kósh­tiń sońǵy toby beınelenedi. Kóship bara jatqan bir aýyldyń artynyp-tartynǵan túıeleriniń ústindegi kúımeler kóshtiń sánin tipten árlendire túsedi. Kenepten boıjetkender men bozbalalardyń jyr-áýenderi myń túrli túske quby­lyp, qulaqqa estilip turǵandaı áser qaldyrady. Kóshpendiler turmys tir­shiliginiń ajyramas bóligi, mal sharýa­shylyǵy, ıaǵnı tórt túlik. Avtor oqıǵa jelisinde tórt túlik maldyń ózindik rólin barynsha sýretteı túsedi. Ásirese, kósh sherýindegi aldyńǵy plandaǵy jegilgen ógiz arbalar men sáıgúlikterdiń ekpindi júristeri kórgen jandy birden ózine baýraıdy. Jeti qazynanyń biri – aýyl ıtteri de kóshpen birge asyr sala erip barady. Olardyń ár­bir qımyl qozǵalysyn sýretshi óte yjdaǵattyqpen beredi.

Bolat Qusaıynovtyń «Ańyz» dep atalatyn tarıhı janrdaǵy týyndysy da sonaý tarıhı jańǵyryqty, ǵasyrlar qoınaýyndaǵy shejirelerden syr shertedi. Kompozısııadaǵy barlyq dınamıkalyq qozǵalystar orta bóliktegi qarııanyń qobyz únine terbelgendeı. Keneptegi keıipkerler sulbasynan bólek meshit formasyndaǵy kesenelerden musylmandyq túrkilik sarynnyń kelbeti anyq baıqalady. Shyǵarma qurylymy ortalyq bólikke negizdelip, artqy fon bulyńǵyrlana berilgen. Sol bulyńǵyrlyq arqyly sýretshi ańyz taqyrybyn tarıhı jáne ulttyq qundylyqqa toly mura ekendigine ekpin beredi.

Táýelsizdik jyldaryndaǵy keskin­deme salasynda janrlyq shekara­lardyń joıylýy sýretshiler shyǵar­mashylyǵynda kórinis taýyp jatty. B.Myrzahmetov izdenisterinde «Ejelgi Taraz», «Qarahan kesenesi» atty tarıhı kóriniske ıe turmystyq janrdaǵy týyndylary, ótken ǵasyrlardan qalǵan eskertkish muralarynyń biri deýge bolady. Sýretshi Taraz qalasyn beıneleýde keneptegi sáýlettik qurylystyń monýmenttigin barynsha arttyra otyryp, onyń qanshama ǵasyrlar tarazysynan ótken kóne tarıh shejiresi ekenin dáldikpen sheshedi. Kompozısııada artqy planda berilgen sáýlettik qurylystyń aýqymy óte úlken. Satyly bólik-bólikterden quralǵan ǵımaratta ár kezeńniń elementteri anyq baıqalady.

«Kóshpendiler» shyǵarmasy 1998 jy­ly oryndalǵan. Keneptegi oqıǵa jelisi kóship kele jatqan qaýymnyń bir jerge kidirip, damyldaǵan kórinisinen bastaý alady. Jeruıyqty izdegen ata-babalar kóshi me, joq álde aýmaly tókpeli kezeńdegi tynyshtyqty ańsaǵan halyq kóshi me, álde saltanat quryp, kelin alyp kele jatqan el beınesi me? Ol jaǵyn avtor kórermen nazaryna qaldyrady. Kóshtegi kúımelerdiń formalarynda shyǵystyq saryn basymyraq. Sýretshi mundaı pishindi berýinde ózindik syr saqtaǵandaı. Sonaý erte zamandaǵy saqtar mádenıeti men qol ónerin dáripteı túsken sııaqty. Boıaýlardyń jaǵys mánerinen kóshi-qonnyń turaqty emes ekenin, kósh saltanaty óz jalǵastyǵyn tabatynyn kóremiz.

Kartınaǵa zer sala qarasańyz, artqy planda bulyńǵyr saǵym tárizdi Túrkistan qalasynyń sımvolyna aınalǵan Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń sulbasy kó­ri­nedi. Avtor munda kórermenge úl­ken fılosofııalyq oı tastaıdy. San ǵa­­syrlyq tarıhy tereńde jatqan, túbi túrik halyqtardyń mekenine aınalyp, keıinnen qazaq handyǵynyń asta­­nasy bolǵan bul qalany sýretshi atajurt taqyrybyn ashýdaǵy mańyzdy elementterdiń biri retinde qarastyrady. Kósh kerýeniniń jaı kósh emes, ata-jurtqa qonys aýdarǵan babalar sherýi ekenin ańǵartqandaı.

Keskindemeshi halqymyzdyń asyl muralaryn kókseý, ańsaý sezimi arqyly ulttyq bastaýlarymyzǵa qaıta oralýǵa múmkindik beretin, kelesi týyndylar jıyntyǵyn jazdy. Atap aıtsaq, «Aıly tún» (1997), «Otaý» (1998), «Tiginshiler» (1998), «Kelin» (2003), «Bata» (2005) sııaqty shyǵarmalar kórermenine oı sa­lar toptama. Bul eńbekterinde etnografızm men dekoratıvızm baǵytyn ustanǵan. Keneptegi ulttyq kıimdegi keıipkerler men dástúrli turmys-salt kórinisterin jıi paıdalana otyryp, lırıkalyq, poetıkalyq kóńil kúıdi jetkizýge umtylady.

Qoryta kelgenimizde, biz toqtalǵan sýretshiler biz aıtpaǵan qylqalam sheberleriniń bir parasy ǵana. Aldaǵy ýaqytta da olardyń shyǵarshamylyǵyn saralaı túsetinimiz anyq. Mysalǵa alǵan kartınalar táýelsiz oıdyń je­misi. Tastaı qarańǵyda taý basynda tutanǵan jalyndaı kózge ottaı basylatyn erkindiktiń boıaýy. Kúıki tir­liktiń kúıbeńine keýdesin tosyp, keńpeıildigi men keńshiligin azyq etken ákeńdeı qamqor azattyqtyń reńki. Táýelsiz memleketimizdiń aspanynda týǵan aıshyqty keskindemeler ult já­digeri retinde baǵaly hám qasterli.