AŃYZ ADAM

Ol týraly, onyń dańqy týraly áli de talaı-talaı tarıhı qyzyqty dúnıelerdiń jazylary haq. О́ıtkeni, Talǵat aǵa Bıgeldınov – eldiń uranyna aınalǵan halyq batyry, shamshyraǵy, maqtanyshy. Degenmen de, Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda Batyr aǵamyzdyń ótken ómir jolyna bir sholý jasap qoıǵannyń aıyby bola qoımas. Baıqap otyrsam, ár jyldar kezeńinde ol kisimen júzdesken, suhbat alǵan, syrlasqan sátterdiń óz ǵajaıyp qyzyqtary men jas urpaqqa úlgi bolar áserli áńgimeler jıyntyǵy quralyp qalypty. Ájeptáýir oı ıirimderi túzilipti. Bul jolǵy áńgimeni onyń qalaı áskerı ush­qysh bolǵanynan basta­ǵandy jón sanadym... О́mir qyzyq. Sol kúni... Pishpektegi aeroklýb­tyń eń úzdik, eń shy­myr, asa qabiletti, óte shapshań jas óreniniń bolashaqta ushqysh bolý-bolmaý taǵdyr-talaıy qyl ushynda turdy. Saratovtyń áskerı ushqyshtar mektebine úmitkerlerdi iriktep, qabyldap jatqan komıssııa Bıgeldınovke kelgende, áıteýir, qyrsyq­ty da qaldy. Qatarlastarynan oq boıy ozyq turatyn shákirtiniń saraptan óte al­maǵany janyna batsa kerek, jattyqty­rýshysy shyr-pyr bolyp araǵa tústi, biraq komıssııa bet baqtyrmady. Sol tus­ta 17 jasar qaısar jigit shegir kóz ko­mıs­sııa tóraǵasynyń aldyna eki attap baryp “Barlyq synaqtan óttim, meni sonda ne úshin qabyldamaısyzdar?” dep suraqty tótesinen qoıady ǵoı. Janary jalt ete túsken tuıǵyn jastyń tosyn minezine selt etpegen komıssııa tóraǵasy: – Seni Pishpektegi eń ataqty baıdyń balasy deıdi ǵoı!.. – dep qysqa qaıyrdy. Onysymen qoımaı Talǵattyń aıaǵyndaǵy jyrtyq bátińkesi men butyndaǵy tizesi jamalǵan kónetóz shalbaryna kóz súzip: “О́zderi kózboıaýǵa kelgende sheber-aq” dep mysqylmen túıreıdi. Namystan jarylardaı bolǵan “baı balasy” úıge qaraı qustaı ushady. Kele sala ákesiniń aldyna otyra qalyp: “Sizdiń biz taqyr kedeımiz degenińiz qaıda, ata?” – dep jer tepkilep al jylasyn jas Talǵat. Mán-jaıǵa qanyqqan Jaqypbek aqsaqal alǵashynda ájeptáýir ábirjip, kúıgelek­tenip qalady da, sóıte júrip úıdegi bar býynshaq-túıinshekterdi asyǵys aqtaryp, ishinen bir japyraq sary qaǵazdy sýy­ryp alady: – Ol nadandarǵa myna qaǵaz­dy aparyp ber, kózderin ashyp oqysyn! Jetkinshek jeldeı esip aeroklýbqa jetip kelse, komıssııa bar isin bitirip, qaı­týǵa áreket jasap jatyr eken. Sary qaǵazdy tórde otyrǵan álgi dókeıdiń týra óz qolyna usynady. “Mine, men baıdyń balasy emespin!” degen balaqaıdyń qy­ran daýsy shańq etkende, Saratovtan kelgen qonaqtar abdyrap qalady. Talǵat aǵamyzdyń asqan batyrlyqqa alǵashqy qadamy dál osy jerde Pish­pekte (Bishkekte), aeroklýbtyń aýla­syn­da, komıssııanyń aldynda bastaý alǵan shyǵar, bálkim!?. Sodan ne kerek, tez arada bir japyraq qaǵazdy kózben sholyp shyqqan komıssııa basshysy ornynan turyp kıtelin túzeıdi de, ústeldiń ústimen syrǵytyp, áriptesterine beredi. Atasy bergen qupııa qaǵazdyń qudiretin aıtsaıshy, komıssııa túp-túgel orynda­rynan kóterilip, eki ókpesi damyl tappaı alqynyp, mańdaı teri jyltyrap turǵan balań jigitke, biraýyzdan: “Kýrsant Bıgeldınov Talǵat, jolǵa daıyndal!” dep buıryq beredi. Saratovta bastalǵan áskerı ushqysh­tyq ilim Orynbordaǵy áskerı avıa­sııalyq ushqyshtar mektebinde jalǵasty. 1943 jyldyń qańtarynan bastap maıdanǵa kirdi. Á degennen Keńes Oda­ǵynyń Batyry S.P.Poshıvalovtyń es­kadrılıasynda ushqan jaýjúrek jas kóp uzamaı komandırdiń orynbasary boldy. Áskerı ushqysh Talǵat Bıgeldınov maıdanǵa kirgen alǵashy kezeńnen bastap, Uly Otan soǵysy tarıhynyń jańa pa­raqtary jazyla bastady... Álgi bir japyraq qolhat-qaǵaz týraly Talǵat aǵam maǵan 75 jasqa tolǵan me­reı­toıynyń qarsańyndaǵy ekeýara áńgi­mede: “Balam, buryn eshkimge ashpaǵan syrym edi...” dep aıtqan edi. Ol kisiniń 70-ke kelgendegi aıtqan qyzyqty-qyzyq­ty estelik áńgimelerin de umyta qoıǵan joq­pyn. О́zi eki márte batyr aǵamyzdyń da óz basy erekshe pir tutqan, tipti, ta­byn­ǵan deıikshi, maıdandas bir qazaq ush­qysh bolypty! Iá, ıá, ol shyndyq! Beı­bit ómirde Talǵat aǵamyzdyń otbasymen ara­lasyp-quralasyp turǵan ataqty maı­danger áskerı ushqysh, polkovnık Qu­baıys Alııarov týraly alǵash sonda esti­gen em. Talǵat aǵamyzdyń sol áriptesi tý­raly aýzynyń sýy quryp masattanyp, maq­tanyp aıtqan áńgimelerin tyńdaǵanmyn... Qyzyǵy sol, ushqysh bolýǵa tusaýyn kesken qupııa sary qaǵazdyń syryn Tal­ǵat aǵanyń ózi de Orynbordaǵy áskerı ushqyshtar mektebin bitirgende, maıdanǵa attanar sátte bir-aq bilgen. Bildeı shtýr­movık-ushqysh degen mansappen birge ómirbaıandyq is-qaǵazdaryn qolyna ustat­qanda qujattardyń arasynan óziniń taǵdy­ryn sheshken tildeı qolhatqa kózi túspeı me?! Onda bylaı dep jazylypty. “Men, Túrkistan áskerı okrýginiń bas qolbasshysy Mıhaıl Frýnze, Júsipbek pen Jaqypbek esimdi malshylardan 12 myń bas qoı-eshki, 500 bas iri qara, jylqy men túıeni óz atyma tutastaı qabyldap aldym. Qoly.” Aıtpaqshy, Talǵat aǵamnyń tapaıdyń tal túsinde “qyrǵyz” atanyp ketýine de dál sondaı, ıá, dál osyndaı, tildeı qolhat-qaǵaz sebepshi bolǵan. Ol týraly sál keıinirek aıtarmyn... * * * Nebary 22 jasynda Altyn Juldyzdy keýdesine qadap, Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan Talǵat Jaqypbekuly Bıgeldınovtiń 23 jasynda ekinshi márte Batyr bolǵany barshamyzǵa tarıhtan aıan. Jas jigittiń ójettigi, kózsiz batyldyǵy, áriptesteriniń aldy bolýy onyń ata-babasynan qanyna sińgen qadirli qasıeti ekeni daýsyz. Degenmen ushqyr ushaqqa mine salyp, “atoılap” qol astyndaǵy eskadrılıa qyrandaryn bastap jaýǵa lap qoıý naǵyz erliktiń úlgisi desek te, dál sol úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berile salmasy beseneden belgili! Aqı­qatyn aıtsaq, ardaqty da asyl aǵamyz­dyń naǵyz qazaqtan shyqqan batyr eke­nin júzdegen baqylaýshynyń kóz al­dyn­da dáleldep, qazaqsha aıtqanda ba­tyr­lyqty “qoldarynan julyp alǵa­nyna” meniń kózim áldeqashan jetken. Ol bylaı. Talǵat aǵam eń aldymen ushaqqa otyryp kókke kóterilgen sátten bastap, oq pen ottyń ótinde júrdi. Sebebi, ol ushqysh-shtýrmovık qana emes, arnaýly maq­sattaǵy barlaý eskadrılıasyna je­tekshilik etken. Talǵat Bıgeldınov bas­qar­ǵan top maıdan shebinde jerdegi aýyr zeńbirek pen tankige, jaıaý áskerge jol ar­shyp berip otyrǵan. Onsyz keńestik ás­ker alǵa qaraı bir qadam da adymyn ash­paq emes. Endi bir eskerer jaıt sol, ar­naý­ly ushaq mingen erekshe qyzmettegi azamattar, keıde tipti polk komandıriniń de ózi ara-tura Talǵattan bastap barlyq ushqyshtardyń aspandaǵy “qyzmetin” tekseretin mindeti bolǵan. Erekshe maqsattaǵy eskadrılıa koman­dıri Talǵat Bıgeldınovtiń “Il-2” ushaǵynyń bortynda árkez 4 reaktıvti snarıad, 600 kılogramdyq bomba, tankige qarsy atatyn eki zeńbirek pen eki pýle­met oq-dárisimen tıelip saqadaı-saı daıyn turatyn. Talǵat aǵamnyń: “Bul ushaqty jerdegiler “ushatyn tank” deýi bekerden beker emes, jaý túgili “gúr” etip usha jónelgende ózimizdiń azamattar­dyń záre-quty qalmaı qorqyp, úrpıisip qalatyn,” dep osy kúnge deıin qyzbalana kúlip eske alýynyń ózinde úlken syr jatsa kerek-aý! Qarapaıym arıfmetıkalyq esepke júginsek, sol “ushatyn tankimen” jaý shebine kemi 80 ret kirip, odan aman shyǵý kerek. Jaý shebine ótken soń, árıne, qur aınalyp janarmaı jaǵyp ushyp qaıtpaısyń ǵoı. Jaý shebine kirgende álgi ushaqtyń boıyndaǵy bes qarýdy “kádege” jaratý shart. Ári qarsha boraǵan oq pen snarıadtan aman-esen áýejaıǵa oralyp kelýge mindettisiń!.. Kem degende, asa qaýipti 300 jaý nysanynyń kózin joıý shart! Sonda ǵana tósińe “Altyn Juldyz” taǵasyń! Al endi bizdiń Talǵat aǵamyzdyń “e, árýaqtap” jaý shebine kir­gendegi árbir is-áreketi maıdan dalasyn­daǵy basshylardan tys, tipti, Kremlge, Stalınge deıin jetip jatatyn. Árıne, maıdan dalasynyń daqpyrty bir basqa, barsha baqylaýshy qalaı degende de eń aldymen qoldaǵy bar málimet-derekke súıenedi emes pe!? Talǵat aǵamyzdyń usha­ǵynda qarý-jaraqtyń álgi aıtqan qýat­ty arsenalymen birge “kózi qyraǵy” fotoappart ornalastyrylatyn. Ushqysh jaý nysanyna jer baýyrlaı jetip kelip, qarýlardyń tıegin (gashetkasyn) basyp qalǵanda fotoapparatqa da “til” bitip, beınederek jınaı bastaıdy. Jerdegi joıqynnyń bar beınesi taspaǵa iline beredi, iline beredi... Mundaıda ushqysh óz mindetin, fotoapparat óz mindetin at­qa­rady! Aerodromǵa oralǵan soń arnaýly qyzmettegiler ushaqtan fotoapparatty sýyryp alyp, ushqyshtyń eńbegin sara­lap, “esepteıdi”. Osy arada batyr aǵa­myz­dyń erligine súısinbeske lájiń joq! Ol jerdegi ot oınatqany bylaı tursyn, aspandaǵy jekpe-jek aıqasta jaýdyń 7 ushaǵynyń kózin joıǵan. Bir márte óz ushaǵy otqa oranyp, apat bolǵan. Aman qalǵan. Biraq, sonda da jaý shebine jer baýyrlap ushýyn toqtatpaǵan. Talǵat aǵamnyń artyn ala 250-ge jeter-jetpes jaý nysanyn talqandaǵan talaı-talaı órender keýdesine qos-qostan Altyn Jul­­­dyz taqty. Máskeý jaǵalaǵanda­ry­nyń birtalaıy avıasııa marshaly atandy. Al, Talǵat aǵam “eshten kesh jaqsy” degen emes pe, Táýelsizdiktiń arqasynda, jasy 70-ke tolǵanda, ıaǵnı 1992 jyldyń 5 tamyzynda Prezıdent Nursultan Na­zar­baevtyń Jarlyǵymen ózine óte laı­yq­ty avıasııa general-maıory ataǵyn aldy. Soǵystan soń Talǵat aǵamyz Máskeý­diń joǵary áskerı Áýe akademııasyn bitirdi, Ýkraınada avıasııalyq synaq polkinde qyzmetin jalǵastyrdy. Ol áı­gili “MıG” áskerı ushaqtarynyń ómirden ornyn endi taýyp jatqan tusy eken. 1956 jyl bolsa kerek. Jap-jańa ushaq jerden zyrqyraı kóterilgen. Shtýrvalda otyrǵan Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry Talǵat Bıgeldınov! Kenet, batyrdyń kóz aldynda ushaq­tyń tumsyǵynan ot shyǵyp, alapat jarylys boldy... Odan arǵysy esinde joq. Aýrýhanada bir-aq kóz ashty. Ushaqtyń saý tam­tyǵy qalmapty! “Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajal­dy óledi” degen. Qaraǵaı­dyń basyna salbyrap ilinip qalǵan qazaq batyrynyń julynyna zaqym kelip, bir­neshe qabyrǵasy synypty. Talǵat Bıgeldınov áskerı ushaqpen sol “MıG” apaty­nan soń birjolata qoshta­sady. Myna qyzyqqa zer salyńyz, myna baılanys pen úndestikke nazar aýda­ryńyz! Talǵat aǵa erliginiń rýhymen ósken álemge ta­nymal synaqshy-ushqysh Toq­tar Áýbákirov keıin ás­kerı óndiriske sol kiltı­pandy “MıG” ushaǵynyń 50 túriniń tusaýyn kesip, du­rys­tap, jónge sap berdi. By­laısha aıtqanda, batyr aǵasynyń “óshin” qaıtardy... * * * Memleket qaıratkeri Ju­mabaı Shaıahmetovtiń ekinshi hatshy kezi bolsa kerek. Sol kisi bir kúni Máskeýdiń temirjol vokza­lynda erekshe bir shyǵaryp salý salta­na­tynyń ústinen túsedi. Keýdesi orden-medalǵa toly, onyń ústine erekshe qos Altyn Juldyz taqqan batyr jigitti dýyldaı qaýmalaǵan topqa jaqyndaıdy. Baryp amandasady. “Jol bolsyn, baýy­rym, qaıda?” “Áleı bol­syn, Qyr­ǵyzstanǵa!” “Siz osy qazaq emessiz be?” “Iá... qazaqpyn!” El bas­shysy qushaǵyn aıqara ashyp, batyrdy baýyryna basady! Elge dereý telefonogramma jónel­ti­ledi. Qyrǵyzstannyń astanasy Frýnzeni betke alǵan qazaq batyry mingen poı­yz­dy alǵash Aqtóbe turǵyndary erekshe sal­tanatpen qarsy alady. Halyq kóp jı­nalyp qazaq batyryn dáriptegen mıtıngi ótedi. Dál osyndaı shara odan keıin Shalqar stansasynda, basqa da irili-usaq­ty stansalardy qospaǵanda Qyzylorda men Shymkentte, Taraz ben Lýgovoıda ótedi. Poıyz Lýgovoıdaǵy jol aıry­ǵynan Frýnzege burylmaı tóteleı Shýǵa bir toqtap, Qazaqstannyń astanasy Almatydan bir-aq shyǵady. Qazaq batyry týǵan Otanynyń astanasymen alǵash ret soǵystan keıin osylaı qaýyshady. Árı­ne, toı tarqaǵan soń Talǵat Bıgeldınov ózi ósip-óngen Pishpegine jol tartady. “Sol Shaıahmetov keıin Frýnzege ar­naıy bir vagon jiberip búkil otba­sy­myzben Almatyǵa qonaqqa shaqyrdy, –deıdi Talǵat aǵamnyń ózi. – Jaqypbek atam men týǵan ápkem bárimiz keldik. Men Almatyda birjola qalyp qoıdym da, jaqyndarym Bishkekke keri qaıtty.” ...Qazan tóńkerisi aldynda Aqmola óńirinde Ǵalıbaı esimdi alpaýyt baı bolǵan deıdi. Aǵaıyndy Júsipbek pen Jaqypbek álgi baıdyń malyn baǵady. Kúnderdiń kúninde elde azamat soǵysy bas­ta­lyp jany qysylǵan Ǵalıbaı: “Jú­sipbek, Jaqypbek! Senerim sender ǵana. Myna myńǵyrǵan maldy týra Pishpekke qaraı aıdańdar, men senderdi sol jerden tosyp alamyn”, deıdi. Buryndary ondaǵy mal bazaryna tórt túlikti talaı-talaı aıdap aparyp júrgen aǵaıyndy qos jigit baıdyń sózin eki et­peı, Pishpekti betke alady. 1922 jyldyń kúzge salym kezi. Talǵat aǵamyzdyń óz aıtýynsha, ol sol sapar ústinde dúnıege kelipti. Neshe kún, neshe túndi artqa tastap, dittegen jerge jaqyndaǵanda maldy Qordaıdyń asýyna ıirip tastap, aǵaıyndy eki jigit shapqannan shaýyp otyryp Pishpekke keledi. Ǵalı­baıdy suraıdy. Eshkim bilmeıdi. Abyr-sabyr jurt. Sóıtse, bul jerde Keńes ókimeti ornap qoıypty. Eski tanystardan surap bilse, bas saýǵalaǵan Ǵalıbaı áldeqashan Qytaı asyp ketken eken. Kedeı baıǵusqa baıtal túgil, bas qaıǵy. Janta­lasa júrip, qaladaǵy ókimettiń eń dókeıin taýyp alady. Túrkistan áskerı okrýginiń bas qolbasshysy Mıhaıl Frýnze aǵaı­yndy eki jigitke jaqsy marapat kórsetedi. Bastaryna qyzyl juldyzdy “býdennovka” tumaǵyn kıgizip, qoldaryna bir-bir vıntovka beredi. Qolhat jazyp, óziniń kómekshisimen tanystyrady. Kómekshi olarǵa “keńes áskeri úshin men suraǵan mal basyn bosatyp turyńdar” degen ótinish aıtady. Odan arǵy “baı balasy” týraly oqıǵa oqyrmanǵa málim... Qos juldyzdy batyrdyń Máskeýdegi Joǵary áskerı Áýe kúshteriniń akade­mııa­synda oqyp jatqan kezi. Bir kúni SOKP Ortalyq Komıtetinen shaqyrtý alady. Barsa: “Jdanovqa kirińiz”, – deıdi. Hatshynyń qabyldaýynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń sol kezdegi Tóraǵasy Qazaqbaev pen onyń sondaı qyzmettegi qyrǵyzstandyq árip­tesi otyr eken. Áńgime Talǵat Bıgel­dınovtiń týǵan jerin aıǵaqtaý tóńireginde bolady. Eki jaq batyrdy bólise almaı ábden ábigerge túsedi. Jdanov Qazaq­baevqa burylady: “Qandaı ýáj aıtasyz?” “Bıgeldınovtiń búkil týysqan-baýyrlary Qazaqstanda, onyń qazaq jerinde – Aqmola óńirinde týǵanyn, qazaq ekenin solar aıtyp otyr”, deıdi. Jdanov: “Onyńyzdy rastaıtyn qaǵaz káne? Qa­zaqbaev: “Sońyra alyp kelemiz” Jdanov: “Sońyra degen bolmaıdy.” Sol arada Qyrǵyz KSR Joǵarǵy keńesiniń tóra­ǵasy: “Mynaý bizdiń qujat”, deıdi. Arab árpinen habary joq Jdanov: “Mu­ny kim jazǵan?” demeı me. Qyrǵyz Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń Tóraǵasy: “Muny jergi­likti molda jazǵan, molda...” deıdi. Sóı­tip, osy bir aýyz sózben Talǵat aǵamyz “qyr­ǵyzǵa” aınalady. Osylaısha, qyr­ǵyz­dar el astanasy Frýnzege (qazirgi Bishkekke) eki márte Keńes Odaǵy Baty­rynyń týǵan jerine qoıylatyn qola bıýst ornatý mártebesine qol jetkizedi. * * * Almatyda Abaı dańǵylymen jol tartqan jolaýshy menmundalap turatyn respýblıkalyq sırkke bir kóz salmaı ótpeıdi. Sırktiń tóbesindegi erekshe kúmbezdi Talǵat Bıgeldınovtiń saldyr­ǵanyn ekiniń biri bile bermes... Ýkraınadaǵy “MıG” oqıǵasy-apa­ty­nan qatty zaqymdanǵan Otan soǵysynyń ardageri Qazaqstannyń azamattyq avıa­sııasyna basshylyq qyzmetke aýysty. Ol kezde Almatydan Máskeýge ushatyn “Il-12” qos motorly ushaǵy jolaı qona jatyp, dittegen jerine bir jarym kúnde jetetin. Máskeýge asyqqan Úkimet basshylary Tashkent arqyly ushatyn. Iske kirisken kezden boıyn namys býǵan qazaq batyry bar bedelin salyp Máskeýdegi “Aeroflot” ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna kúni búgingi Almaty áýe­jaıy­nyń jobasyn syzdyrtady. “Aına­laıyn-aý, aǵańnyń bedeliniń arqasy. Áıtpese, 8 mıllıon som turatyn úlken jobany kim bir tıynsyz syzyp berip, qolyma ustatady” deıdi sol kúnderdi erekshe kóńildenip eske alǵan Talǵat aǵam. Azamattyq avıasııa salasynda jú­rip, 1968 jyly Máskeýdegi ınjenerlik-qurylys ınstıtýtyn syrttaı támamdap tastaıdy. Qazaqstan qalalarynda áýe­jaılardyń jappaı salyna bastaǵany da osy tus. О́ıtkeni, bul kezde Talǵat aǵamyz Qazaqstannyń memlekettik qu­ry­lys salasynda basshylyq qyzmet atqardy. ...El astanasyndaǵy tuńǵysh respýb­lı­kalyq sırktiń tóbesi jabylmaı úńi­reıip turyp qalady. Tapsyrma oryn­daýshy Rovensk qalashyǵyndaǵy (Máskeý oblysy) arnaıy jabdyqtar jasaıtyn zaýyt sózbuıdalyqqa salyp, daıyndaý merzimin keıinge syrǵyta beredi. Sonda ǵoı jaýdan beti qaıtpaǵan batyrdyń arnaıy zaýyttyń dırektorynyń esigin julqyp ashyp, ashý­lana kirip baratyny. Aǵamyzdyń jaqsylap turyp “orys­shalap” sybap salatyndaı sóz qory da, shúkir, jetkilikti. Qatty qysyl­ǵan zaýyt dırektory jospardaǵy bar ju­my­syn tejep, Qazaq sırkiniń kúmbezin ja­saıdy. Oǵan qosa qos juldyzdy batyrdyń kóńilin taýyp, qurmettep jiberedi. Osy oraıda qart maıdangerdiń ózi aıtqan bir sózin eske sala ketkenniń oǵashtyǵy joq qoı dep oılaımyn. Batyr aǵamyz búı deıdi: “Ýáde ettiń be, orynda. Tipti, qazir de óz ortamyzda, jıyn-toıǵa keshigip kelip jatatyndardy túsinbeımin. Men eń aldymen olardy ózin syılamaıtyndar dep sanaımyn. Ýáde de bir, buıryq ta bir. Aıtyldy ma, ol der ýaqtysynda oryn­dalýǵa tıis.” ...Qystyń kúni edi. Aǵammen birge “Túrkisib” sanatorııi mańyndaǵy saıajaıyna bardym. Qolyma kúrek berdi, ózi de bireýin alyp, úı jaǵalaı qystap turǵan aranyń uıasynyń ústin japqan qalyń qardy kúreı bastadyq. Qulshyna kirisip bergenim de sol-aq edi, báseń daýyspen jekire aıqaılap, “oıbaılap” taıǵanaqtap, qasyma entigip jetip keldi. “Oıbaı, aralardy oıatasyń! Olaı kúre­meı­di, nemene tamnyń tóbesinen qar kúre­gen­deı bolyp... Bylaı, mine, bylaı baıaýlap, baıqap, qyrnamaı...” Kúlip jiberdim. Jasaýraǵan kózin jeńiniń ushymen súrtip jatyp, ózi de al kúlsin kelip... Bal arasy qystyń kúni uıyqtamaı, uıasynda manaýrap, tobymen tizbek quryp, sheńber jasap, baıaý qozǵalyp jatatynyn men sonda alǵash sol kisiden estidim. “Qazir oıanyp ketse olar dalaǵa shyǵady da, odan soń úsip óledi ǵoı, beı­sharalar”, dep báıek bolǵan omarta­shy-batyrǵa tań-tamashamyn. Kún jylynyp, jer qyzynyp Almatyda aǵashtar búr jarǵanda osynaý barlyq bal arasynyń uıasyn “Nıvaǵa” jekken qos dońǵalaqty arbaǵa tıep, qaladan Balqash baǵytyn ustap 300 shaqyrym jerge barady. Sonda aralardy kún kózine shyǵaryp, kókke “jaıady”. Osylaısha eki aptadan asa kúndi ótkizgen omartashy, Alataý etegindegi saıa­ba­ǵyna aralardy qaıta ákelip salady. “Al­matynyń tútinin juttyrmaı ádeıi alysqa “jaılaýǵa” aparyp, kúsh-qýat jı­natyp ákelemin, – deıdi qart. – Odan keıin bular da boı bermeı, óz betterinshe gúl terip ketedi.” Ne degen eńbekqorlyq?! Netken baıqam­pazdyq! Seksenniń seńgirine áldeqashan shyq­qan aǵamyz bıyl, Alla jazsa, 5 tamyzda 88-ge keledi. “Meniń dál qazir myna zamanda eshbir alańsyz laıyqty ómir súrýime eshkim de kedergi jasap otyr­ǵan joq. О́mir degenimiz – kúres. О́mir súrgiń kele me, kúrese bil, kóp eń­bek­ten. О́z ómirime sondaı rızamyn. О́ıt­keni, men osy jasyma qaramaı sharsha­maı eńbektenemin. Úıde otyrmaımyn. Maǵan eshkim qol ushyn berip jatqan joq. Men de eshkimge qol sozyp otyr­ǵa­nym joq. О́ıtkeni, men kóp eńbe­k­tenemin” – deıdi ómirdiń bar synyn basynan ótkergen dana qarııa. * * * Keshegi qan maıdanda aspannan tónip jaýynyń záre-qutyn qashyrǵan batyr qazaqtyń búgingi bar bolmysy, bar bitimi, bar aıtary osy. Ol jalyndaǵan jastyq shaǵynda óziniń kózsiz erligimen, erekshe qabiletimen kózge túsip, qan maıdanda óziniń ǵana emes kúlli qazaq halqynyń ataǵyn shyǵardy, dańqyn asyrdy. Búgingi ótpeli kezeńde halqyna, qazaǵyna: “Soǵysta jeńý úshin qandaı kúresseń, beıbit ómirde solaı kúrese bil” deıdi. Tek qana ózi úshin kúrese bilgen, taza eńbektiń dámin tushynǵan adam ǵana taza baqytty ómir súretinin eske salady. Batyr aǵa, ańyz adamnyń aıtqanyna alyp-qosarymyz joq. Talǵat SÚIINBAI. ALMATY.