El táýelsizdigimen qatar kelgen Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń 30 jyldyq mereıtoıyn merekeleý aıasynda astana tórinde úsh kún qatarynan «Altaıdan aýǵan el» qoıylymynyń premerasy ótti. Elorda turǵyndary men qonaqtaryn eleń etkizgen aıtýly óner oqıǵasy – «qallekılikterdiń» ulyq meıramǵa jasaǵan úlken tartýy.
«Altaıdan aýǵan el» – Halıfa Altaıdyń qoıylym attas kitaby men Hasen Oraltaıdyń «Elim-aılap ótken ómir» shyǵarmasynyń jelisinde teatrtanýshy Mıras Ábildiń sahnalyq nusqasymen kórermenge jol tartty. Spektakldiń qoıýshy rejısseri – elimizdegi úzdik rejısserlerdiń biri, «Daryn» Memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Farhat Moldaǵalı.
Qıyn-qystaý kezderdi bastan keshe júrip, taǵdyrdyń san qıly aýyrtpalyǵyna moıymaı, Altaıdan Anadolyǵa deıingi azapty jol, qaraly kóshte qanquıly taǵdyr keship, bozbala bop attanyp, Táýelsizdik alǵan týǵan eline aqsaqal bop oralǵan ultymyzdyń ardaqty azamaty Halıfa Altaı bas keıipkerdiń birine aınalǵan bul qoıylym qııamet qaıym kúnderdi, zulmat jyldardy ótkerse de, qazaq halqynyń adamdyqtan aınymaı, tektiligin joǵaltpaǵanyn, dini men dilin, dástúri men salt sanasyn berik ustanǵanyn sóz etedi.
Oqıǵa ózegine jer-jahannyń jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy eń aýyr hám uzaq kóshi arqaý bolǵan spektakl ǵasyrlar boıy kúresip, azattyqqa umtylǵan ultymyzdyń erkindik jolyndaǵy aýyr da azapty kezeńin sýretteıdi. Azat basy buǵaýǵa baǵynbaı, bostandyq úshin shybyn janyn qurban etip, tizerlep ótkenshe tik turyp ólýdi artyq kórgen jany siri halyqtyń uly erligi shyn máninde búgingi urpaq úshin taǵylym bolar tarıhtyń qasiretti de qatparly paraqtarynyń bir parasy.
– Bul spektaldiń bas keıipkeri – Kósh. Bul jaı kósh emes, kádimgi bir kezdegi Keńes ókimetiniń qysymyna, zorlyǵyna, ádiletsizdigine shydamaı Altaı asyp namys býǵan kósh. Bul jaı kósh emes, sonaý ǵasyrlar boıy erkindikti ańsaǵan, sol erkindikke talpynǵan jurttyń kóshi. Erkindikke umtylǵan kósh. Bodandyqqa kónbegen kósh. «Soǵan kónbeımiz» dep namysyn ajalynan artyq tutqan kósh. Bizdiń býyn aldymyzdaǵy aǵa, baba býyn men qazirgi jastardyń aldynda ózimizdi úlken boryshker sanaımyz. Sondyqtan da óz basym osy jaýapkershilikti tereń sezinip, qatty tebirendim. Bul sezim kórermenderdi de beıjaı qaldyrmaıdy ǵoı dep oılaımyn, – deıdi qoıylymda bas keıipker Halıfa Altaıdyń aqsaqal shaǵyn keıiptegen, búginde ózi de qazaq sahnasynyń aqsaqalyna aınalǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Tilektes Meıramov.
Ras, spektakldiń negizgi sıýjeti de, keıipkeri de Kóshtiń ózine aınalyp ketken. Munda daralanyp alǵa shyǵar negizgi keıipker joq. Barlyǵy birtutas órbip, qandy kóshtiń qaraly kúıin, qaıǵyly boıaýyn berýge qyzmet etken. Rejısser Farhat Moldaǵalı sol maqsat negizinde qoıylym túzgen. Qandy kóshtiń azap pen arpalysqa toly atmosferasyn berýde ár detalǵa deıin oılastyrylǵany kózge birden kórinedi. Sol maqsatqa jetý úshin spektakldi jeteleýshi mýzyka men ssenografııanyń, jaryq qoıýdyń da qatparlaryna tereń boılap, jiti zerdelengeni baıqalady. Nátıjesinde, júregi bar pendeniń jan álemin tyrnamaı ótpeıtin, sezimge alapat áser eter, tipti ishki kóńil pernelerin bir sátke de beıjaı qaldyrmaı, aýyr kúıge bóleıtin, sol kóshke akterlermen birge zaldaǵy kórermenderin de ilestirip alyp keter óner deńgeıinde tamasha atmosfera túze alǵan. Bul – sózsiz qoıylymnyń úlken jetistigi.
Osy tusta, ásirese, rejısser Farhat Moldaǵalı men sýretshi Qanat Maqsutovtyń sahna keńistigin barynsha utymdy paıdalana alǵandyǵyn da atap ótý mańyzdy dep sanaımyz. О́ıtkeni Altaı asyp, tuzdy shól Taklamakan men Gımalaıdan ári ótip, Úndistan men Pákistanǵa jetip, Túrkııaǵa taban tirep toqtaıtyn bas-aıaǵy 6 myń shaqyrymǵa sozylǵan adamzat tarıhyndaǵy eń alys kóshtiń aýqymyn sahnada jetkizý ońaı emes. Biraq sýretkerlik sheshim osynyń qııýyn kelistirip, ońtaıly jolyn tapqan. Qoıylymnyń kórkemdik sheshimderi nanymdy, kóńilge qurmet ornyqtyrady.
Altaıdan Anadolyǵa deıin sozylǵan bul kóshtiń aýqymy ǵana emes, tarıhy da sonshalyqty aýyr, qasiretti. Al sol azapty joldaǵy taýqymet tartqan taǵdyrlardyń qasiretti jaǵdaıyn jetkizý, sondaı-aq rejısser men dramatýrgııa negizin túzýshilerge de az jaýapkershilik júktemeıdi. Osy turǵydan kelgende jas bolsa da jasampaz, irgeli isterge umtylys jasap júrgen talantty teatrtanýshy Mıras Ábildiń eńbegin aıryqsha atap ótkimiz keledi. Estelikke negizdelip jazylǵan derekti shyǵarmalardy sahna tiline aýdaryp, kórkem áreketke qurýda, dramatýrgııalyq jeli túzýde, ıaǵnı sahnalyq nusqasyn jasaýda Mıras zamandasymyz tabysty qadamdarǵa barǵan. Ásirese, shymyldyq ashylǵan sátte ár keıipkerdiń aýzymen aıtylyp, paralleldi órbıtin taǵdyrlar kósh quramyndaǵy san alýan kúı men talaıly taǵdyrlardy tanystyrady. Sol arqyly negizgi oqıǵaǵa boılatady.
Áıtse de, kórermen retinde bir ǵana kóńil tolmaǵan jaıt – spektakl fınalyn berýde derektilikke, aqparatqa basymdyq berip, áý bastaǵy kórkemdik maqsatynan aıyrylyp qalǵany. Shyǵarmashylyq quramnyń Altaıdan aýǵan qazaqtardyń taǵdyrymen tanystyrǵysy kelgenin, sol maqsat jolynda statıstıkany da sahnadan sóıletý sheshimin túsinýge tyrysqanymyzben, qabyldaı almadyq. О́ıtkeni kórkem qoıylym esep júrgizetin nemese keıipkerdiń ómiri jolyn ár detaline deıin táptishtep baıandaıtyn qural emes. Ol – kitaptyń enshisindegi sharýa. Al sahnanyń talaby basqa. Ol esepti de, hronologııany da kótere almaıdy, esesine kórkemdik sheshimniń kez kelgenine zárý. Qoıylymnyń fınalynda osy jaǵy olqy túsip jatqandaı sezildi. Sonyń saldarynan da spektakl ne derekti shyǵarma emes, ne kórkem týyndy emes, eklektıkaǵa ushyraǵandaı áserde qaldyrdy.
Odan bólek spektaklde fınal kóp. Árqaısysy da qajet kóringenimen, qoıylym talabyn aqtamaıdy. Rejısser men ınssenırovka avtory tarapynan osy jaǵy qaıta qarastyrylsa, múmkin qoıylymnyń sıpaty da basqa qyrynan ashylyp, áli anyqtalmaǵan janry da naqtylana túser me edi. Qalaı desek te shyǵarma sahnaǵa shyqqannan keıin dramatýrgııanyń kórkemdik talaptaryn da umytpasa degen tilek qaldy kókeıde.
Alaıda bul jalpy spektaklge jumyldyrylǵan shyǵarmashylyq quram eńbegi men izdenisin joqqa shyǵarmasa kerek. Tilektes Meıramov, Qýandyq Qystyqbaev, Nurken О́teýilov, Nartaı Saýdanbekuly, Jánibek Musaev, Aınur Bermuhamedova, Saıa Toqmanǵalıeva, Janat Ospanov, Qobylandy Bolat, Inabat Ábenova bastaǵan ártister izdenisi tánti etti. Ásirese, sózi az bolsa da Nartaı Saýdanbekuly men Inabat Ábenova oıynyndaǵy áke men bala qarym-qatynasy sátti ashyldy. Kórgen jannyń júregin shymyrlatpaı jibermeıdi. Sol sekildi Aınur Bermuhambetovanyń somdaǵan Ana beınesi de kóńilge berik ornyqty. Saıdyń tasyndaı sheber akterler oıyny tamasha ansamblde taqyryp aýqymy úlken, tarıh úshin qasiretti, aýyr joldy sahnada óz deńgeıinde sóılete aldy. Osy úshin de Qallekı teatry ujymyn tolassyz qoshemetteýge bolady. Talanttar shoǵyrlanǵan irgeli ujym buǵan ábden laıyq.
Otyz jyldyq tarıhy bar Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń úsh kún dúrkirep ótken teatr mereıtoıy aıasynda, sonymen qatar teatrdyń negizin qalaǵan rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri J.Omarovtyń 80 jyldyǵyna arnalǵan dóńgelek ústel ótti. «Rejısser Jaqyp Omarov» atty kitap pen teatrdyń 30 jyldyǵyna arnalǵan shejirege toly fotoalbomnyń tusaýy kesilip, qalyń oqyrmanǵa jol tartty. Teatr ishinen ashylǵan jádigerge baı mýzeıdiń ashylýy da qyzyqty qoıylymmen qatar, teatr tarıhymen tanysqysy keletin kórermenderge tamasha tartý bolǵany sózsiz.