Birikken Ulttar Uıymynyń taıaýda ótken Klımattyń ózgerýi jónindegi konferensııasynda (COP26) Úndistan naǵyz qaskóı retinde áser etti. Is-sharaǵa jınalǵandar el astanasy Nıý-Delıdi ýly tútin basyp qalǵan kezeńde Úndistan bıliginiń kómir tutynýdy qysqartýǵa qarsylyq kórsetkenin synǵa aldy. Glazgoda taǵylatyn basty kiná – aqyrǵy sátte Qytaıǵa qosylyp, konferensııanyń qorytyndy deklarasııasyn sońǵy mınýtta ózgertýdi talap etýi. Qujatqa elder kómirden múldem bas tartý emes, kezeń-kezeńimen azaıtý jóninde ózgeris engizildi. Jan basyna shaqqandaǵy kómirqyshqyl gazy shyǵarylymy álemdegi jetekshi elderge qaraǵanda anaǵurlym az Úndistan klımattyń ózgerýine qarsy jahandyq kúreske kedergi keltirgeni úshin keńinen synǵa ushyrady.
Bir qyzyǵy, Úndistan planetamyzdaǵy parnıkti gazdar áserin kóbeıtýge Qytaıǵa nemese damyǵan Batysqa qaraǵanda áldeqaıda az áserin tıgizdi. Ras, Úndistan kómirdiń negizgi tutynýshysy sanalady. Eldegi energııanyń 70 paıyzy sodan alynady. Biraq 2015 jyldyń ózinde-aq Úndistan halqynyń kem degende tórtten biri damyǵan álem turǵyndary úshin qalypty jaǵdaıǵa qol jetkizbegen, ıaǵnı qabyrǵany túrtip jaryq jaǵyp, tún mezgilinde jaryqta shomyla almaıdy.
Eń soraqysy, úndistandyqtar klımat ózgerýiniń eń úlken qurbandarynyń biri. Lastanǵan aýaǵa tunshyǵýdan basqa, jıi-jıi bolatyn joıqyn sý tasqyny men mezgilsiz qurǵaqshylyqqa tap keledi. Delı óte tómen aýa sapasynyń úlgisi. Munda jyldyń kóp bóliginde aýa sapasy «aýyr» jáne «qaýipti» deńgeıinde turady. Ahýaldyń bulaı kúrdelenýine kómir jaǵatyn elektr stansalarynan bólinetin PM2.5 bólshekteri, qaptaǵan kóliktiń tútinderi, ónerkásiptik lastaný jáne kórshi shtattardaǵy fermerlerdiń egin sabandaryn jaǵýy – bári-bári birigip, qysqy tumanǵa qosylady.
Úndistannyń damýshy álemdegi jetekshi memleket retindegi dástúrli rólin eskersek, COP26 konferensııasynda sońǵy sáttegi ózgeriste kózge túsip qaldy. Kómirdi tutynýǵa qatysty «kezeń-kezeńimen azaıtý» tujyrymy konferensııa barysynda qol qoıylǵan AQSh-Qytaı arasyndaǵy ekijaqty klımattyq kelisimde qoldanylǵan edi. Soǵan qaramastan Úndistan jahandyq synǵa ushyrady.
Úndistan munshalyqty múıizdeýge laıyq emes. Birinshiden, atalǵan eldi álem halqynyń 17 paıyzy mekendeıdi. Biraq jahandyq CO2 shyǵarylymynyń 7 paıyzy ǵana tıesili. (Álem halqynyń 18,5 paıyzyn quraıtyn Qytaıdan shyǵatyn parnıkti gazdar 27 paıyzǵa teń. Al álem halqynyń 5 paıyzy mekendegen AQSh-ta bul kórsetkish 15 paıyzdy quraıdy). Batysta tutynýshylar ysyrapshylyqqa jol beredi, energııany mólsherden tys qoldanady. Al Úndistan halqynyń kópshiligi kúnkóris deńgeıinde júr. Kópshiliginde elektr energııasy múldem joq. Úndistan qazirgi tańda baqýatty elder qoıǵan maqsatqa ońaı qol jetkizedi dep kútý ádiletsiz jáne bul óte qıyn sharýa.
Mıllıondaǵan úndistandyqty kedeılikten qutqarýǵa qajetti ekonomıkalyq damý mol energııany qajet etedi. Kómir lastaýshy bolýy múmkin, biraq kez kelgen damýshy memleket úshin keń kólemde ekologııalyq taza balamalarǵa tez aýysý múmkin emes.
Onyń ústine, úlken qarjylyq resýrstarǵa jáne tabıǵı gaz sekildi taza qazba otynǵa ıelik etkenine qaramastan, Batys elderi Úndistanǵa kómektesýge asa qulyqty emes. Úndistan qazirgi tańda gazdy ımporttap otyr. Olar kedeı memleketterge klımattyń jylynýy áserimen kúresýge qarjy bólý týraly ýádesin oryndaı alǵan joq. (Ásirese 2009 jyly Kopengagende ótken COP15 konferensııasynda baqýatty elder jylyna 100 mıllıard dollar berip otyrýǵa keliskenin de umytty). Ozyq jasyl tehnologııalardy berýden bas tartty. COP26 jıynynda Batysta keń kólemde qoldanylatyn munaı men gaz emes, damýshy elder paıdalanatyn kómirdi erekshe atap kórsetti.
Úndistannyń energııaǵa qajettiligi aldaǵy jıyrma jylda kez kelgen elge qaraǵanda tezirek óse bermek. 2015 jyly Parıjde ótken COP21 konferensııasynan beri Úndistan jańartylatyn energııany óndirý men paıdalanýdy keńeıtýdiń tyń josparlaryn jarııalady. Qazirgi tańda taza energııa elektr qýatynyń tek 18 paıyzyn quraıdy. COP26 jıynynda Úndistan 2070 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarylymyn múldem joıyp, kómirdi kezeń-kezeńimen azaıtýǵa ýáde berdi.
Úndistan sondaı-aq 2030 jylǵa deıin oryndaýy tıis ulttyq deńgeıge de ózgerister engizdi. Osylaısha jańartylatyn energııa kózderiniń qýatyn 500 gıgavatqa deıin ulǵaıtyp, energııa qajettiliginiń 50 paıyzyn qazba otynnan basqa kózderden alýǵa ýáde berip otyr. Sonymen qatar Úndistan SO2 shyǵarylymyn bir mıllıard tonnaǵa qysqartýdy jáne onyń qarqynyn 2005 jylǵy deńgeıden 45 paıyzǵa tómendetýdi maqsat etýde.
Ázirge kómirge ómirsheń balama tabylmaı tur. Kún sáýlesi mol Úndistan kún energııasyna erekshe yqylas tanytady. Osyǵan baılanysty 2022 jylǵa qaraı shatyrlarǵa kún batereıalaryn kóptep ornatyp, 40 GVt toq óndirýdi josparlap otyr. Biraq búginge deıin bul maqsattyń 20 paıyzyna ǵana qol jetkizdi. Kún sáýlesinen birden kóp mólsherde toq óndirý óte qıyn sharýa. Oǵan qosa, Úndistanda kún batereıalary óte qymbat ári jasyl sýtegi tehnologııasy qoljetimdi emes. Jel energııasynyń úlesi óte az. Elde munaı men gazdyń aıtarlyqtaı qory joq. Atom energııasy Úndistandaǵy elektr energııasynyń 2 paıyzyna da jetpeıdi. Ári atom stansalaryn salý týraly bastama turǵyndardyń qarsylyǵyna tap bolady.
Nátıjesinde, Úndistannyń parnıktik gazdar shyǵarylymy aldaǵy ýaqytta nasharlaıdy, sodan keıin ǵana jaqsarady. BP zertteýine sáıkes, Úndistannyń jahandyq shyǵarylymynyń úlesi 2040 jylǵa qaraı 14 paıyzǵa deıin artady. Sol kezde kómir óndirisi eldegi negizgi energııa tutynýynyń 48 paıyzyn, al jańartylatyn energııa tek 16 paıyzyn quraıdy. Úndistan halqynyń úshten ekisi aýyl sharýashylyǵyna jáne iri qaraǵa táýeldi bolǵandyqtan, el metan shyǵarylymyn azaıtý týraly COP26-da jarııalanǵan jahandyq kelisimge qol qoıǵan joq.
Árıne, shyǵarylymdy azaıtý klımattyń ózgerýimen kúresýdiń jalǵyz joly emes. Úndistan jer aýmaǵynyń úshten bir bóligin orman jamylǵysymen qamtýdy jáne 2030 jylǵa qaraı qosymsha 2,5-3 mıllıard tonna kómirqyshqyl gazyn sińirý úshin jetkilikti aǵash otyrǵyzýdy josparlap otyr. 2001 jáne 2019 jyldar aralyǵynda orman jamylǵysy 5,2 paıyzǵa ósti, biraq progress birkelki emes. Soltústik-shyǵysta orman azaısa, ońtústikte azdaǵan ilgerileý bar.
Degenmen Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq top 2050 jylǵa qaraı parnıkti gazdardy múldem azaıtýǵa qol jetkizý jahandyq jylynýdy ónerkásipke deıingi deńgeıden 1,5 gradýsta ustaýǵa qajet ekenin aıtady. Climate Action Tracker zerdelegen álem elderiniń 2030 jylǵa deıingi klımattyq maqsattaryna súıensek, álem temperatýrasy 2100 jylǵa qaraı 2,4ºC-qa kóteriledi. Keıbir ǵalymdar jahandyq jylyný aqyrynda 4ºC-tan asýy múmkin ekenin aıtady.
Eger jaǵdaı osylaı órbise, nátıjesinde aptap ystyq, qurǵaqshylyq, sý tasqyny jáne teńiz deńgeıiniń kóterilýi adam ómirine zor zardabyn tıgizedi. Janýarlar men ósimdikter túrleriniń jappaı joıylyp ketýine ákelip soqtyrady jáne ekojúıege zııan keltiredi. Úndistan mundaı apattyń negizgi qurbany bolar edi. Sondyqtan el klımattyq apattyń aldyn alýǵa kómektesý úshin bar kúsh-jigerin salady. Biraq óz múmkindiginen artyq oryndaı almaıdy.
Shashı TARÝR,
BUU Bas hatshysynyń burynǵy orynbasary jáne Úndistannyń syrtqy ister jónindegi memlekettik mınıstri jáne adam resýrstaryn damytý jónindegi memlekettik mınıstri qyzmetin atqarǵan, Úndistan ulttyq kongresiniń depýtaty