Qar barysyna qamqorlyq qajet

BUU Damý baǵdarlamasy elimizde alǵash ret Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligimen birlesip spýt­nık­tik telemetrııa arqyly ilbisterdi tańbalaýǵa kiristi. Joba «Altyn-Emel» memleket­tik ulttyq parki aýmaǵyn­da bas­taldy. El Úkimeti men Ǵalam­dyq ekologııalyq qordyń (ǴEQ) qoldaýymen qanat qaq­qan bast­ama erekshe qorǵaýdaǵy janýar­dyń mekendeý ortasy men qonys aýdarý joldaryn anyqtaýdy kózdeıdi. Ilbisterdiń qozǵalysyn qaltqysyz qada­ǵalaıtyn qarǵy spýtnık arq­y­ly mamandarǵa maǵ­lumat be­rip otyrmaq. Eki jyl boıy jer­­seriktik baılanys ar­qy­l­y barys­tardyń tirshilik etý or­­ta­sy anyq­talyp, baqylaýda bolady.

«Altyn-Emel» ulttyq parkin­de qar barysy ómir súre­tin­digi 80-90-shy jyldary jarııalanǵan birdi-ekili ǵylymı maqalada aıtylǵany bolmasa, osyǵan deıin tolymdy derek bolǵan emes. Tek ulttyq park aýmaǵynan qar barysynyń boı kórsetkeni jónin­de qysqa habarlamalar, shopandar men park qyzmetkerleri kór­gen jaılar aýyq-aýyq aıtylyp keldi. 2020 jyly arnaıy foto­tuzaqtyń kómegimen taý taǵysy­nyń beınetúsirilimi alynǵan­nan keıin ǵana sırek kezdese­tin janýardyń shynymen de ulttyq park aýmaǵynda tirshilik etetinine kópshilik kóz jetkizdi.

Buǵan deıin «Almaty qoryǵy», «Kólsaı Kólderi», «Ile Alataýy», «Jońǵar Alataýy», «Katon­qaraǵaı» sekildi erekshe qor­ǵalatyn aýmaqtar Qazaqstandaǵy qar barysynyń belgili mekendeý oryndary retinde atalyp, «Al­tyn-Emel» ulttyq parki uzaq ýaqyt boıy osy ulttyq parkter­diń kóleńkesinde ǵalymdar úshin beımálim mekenge aınalǵan edi.

Oǵan sebep, munda qar barysy týraly ǵylymı zertteýler sońǵy ýaqytqa deıin júrgizilmegen. Alaıda eki jyl ishinde qoryq qyzmetkerleri men zoolog-ǵalymdar alǵan qar barysynyń foto-beıne túsirimderi «Altyn-Emel» ulttyq parki Qazaqstandaǵy qar barysynyń búkil popýlıasııasyn saqtaýdy jáne qalpyna keltirýdi qamtamasyz etetin negizgi oshaq ekenin kórsetip otyr. Taıaýda ǵana «Altyn-Emel» qoryǵyndaǵy barysqa salynǵan radıobaqylaýdy Qazaqstan men Reseı ǵalymdary birlese ornatqan. Aldaǵy ýaqytta Jetisý já­ne Ile Alataýy, Altaı jáne Batys Tıan-Shan aýmaqtarynda taǵy alty spýt­nıktik qarǵy ornatý josparlanýda.

– «Altyn-Emel» ulttyq parkinde ilbistiń tabylýy naǵyz ǵyly­mı sensasııa dep ataýǵa bolady. О́ıtke­ni ólkeniń búkil tarıhynda jáne ult­tyq parktiń qurylǵanynan bastap ilbistiń boı kórsetýi resmı qu­jattalmaǵan. Kúzet aımaǵynda qar barysyn osydan shamamen 30 jyl buryn parktiń shopandary men memle­kettik ınspektorlar kórgen. 1997 jyl­dyń qysynda qar barysy Qatýtaý taý­larymen shekaradaǵy Aqtaý taýlarynda kezdesti, al 2000 jyldyń qań­ta­rynda Uzynbulaq shatqalynyń janynda barystardyń jup izderi ta­bylǵan. Keıingi habarlamalar boıynsha barys Sholaq, Degeres taýlarynda, ıaǵnı burynǵy kezdesý oryndarynan áldeqaıda batysta jıi boı kórsete bastady. 2008 jyldyń aqpan aıynda ulttyq parktiń memlekettik ınspektory E.Núsipov qar barysyn Qybyraı shatqalynda kezdestirgen. Qatty jelde barys taýeshkilerdiń sońynan erip tómen túsken. Sol jyldyń sáýir aıynda ınspektor Taldy shatqalynda qar barysyn taǵy da kezdestirdi. Barys ózi óltirgen taýeshkiniń janynda 200 metr bıiktikte otyrǵan jáne atpen jaqyndap kelgen memlekettik ınspektorǵa aıbat shekken. Sol jyldyń mamyr aıyn­da Juryndy shatqalynda shopan sıyrdyń óleksesiniń janynda otyrǵan qar barysyn kórgen. 2010 jyly barys Sarybastaý aýdanynda «Altyn-Emel» asýy arqyly ótken, bul MUTP qorǵaý aımaǵynda «Altyn-Emel» taýlarynda qar barysynyń jáne ózge de janýarlardyń kóshi-qon dáliziniń bolýyn kórsetedi, – deıdi «Altyn-Emel» ulttyq tabıǵı parkiniń bas dırektory Qýat Baıturbaev.

Jer betinen joıylýǵa shaq qalǵan jyrtqyshty «Altyn-Emel» qoryǵynan kezdestirgender kórgen-bilgenin ańyz­daı aıtady. Máselen, 2017 jyldyń kókteminde shopandardyń biri «Altyn-Emel» asýynan qar barysynyń óleksesin tapqan. Sýretke sáıkes, qulaǵan ja­nýar Túrkistan sileýsinine uqsaǵanymen shopan janýardan barysqa tán belgiler baıqaǵan. Al 2018 jyldyń kúzinde Qaratas jerinde taǵy bir shopan barys­pen betpe-bet kezdesip, malshynyń qos ıti onymen talasqan. Araǵa jyl salyp, 2019 jyldyń 9 jeltoqsanynda qar barysy Mataı taýyndaǵy shatqalda shopannyń qulynyn jep ketken. Shopandar bir jyl ótken soń taý bókterinen qar barysyn kórgendikterin taǵy da habarlaǵan. Mal­shy­lardyń sózine qaraǵanda, barys­tardyń jylqy malyna shabýyl jasaýy qaıtalanyp otyrǵan.

Aıtalyq, 2020 jyldyń sáýirinde Mataı taýlarynda qar barysy taǵy da shopannyń qulynyna shabýyl jasap, tamaǵyn oryp ketken, mal ıesi ústinen túskendikten jyrtqysh qulyndy jep úlgermegen. Osy jyldyń aqpan aıynda dál sol shopan barystyń mııaýla­ǵanyn estigen. Park basshysy bul – urǵashy­syn izdegen erkek barys ekenin aıtady. Keıinnen, 2021 jyldyń naýryz aıynda­ǵy fototuzaqqa túsken urǵashy barys pen onyń eki marǵaýy álgi erkek barystyń otbasy degen boljam rastalyp otyr.

Tiri jan tirshilik etpesteı kórinetin quzar shyńdar men taý muzdyqtaryn meken etken bul ańnyń tarıhyna qatysty ańyz-áfsanalar jetip artylady. Ejelgi parsy elinde barysty ańshylyq úshin qolǵa úıretken degen derek bar. Túrik tilinen tárjimalaǵanda «ırbız» sózi «qar mysyǵy» degen maǵynaǵa saıa­dy. Halqymyz jyrtqyshtyń ómir súrý saltyna qarap «taý barysy nemese qar barysy» dep atap ketken. Mysyq tuqymdastar sanatyna jatatyn jyrtqysh ańnyń dene turqy 125-135, bıiktigi – 60, quıryǵy bir metrge deıin jetedi. Shubatylǵan uzyn quıryǵy tym sezimtal ári asa saq janýardyń basqan izin jasyryp, qaýip-qaterden saqtaıdy. Ilbisti taý qaby­lanynan daralap turatyn da osy uzyn quıryǵy bolsa kerek. Irileriniń salmaǵy 30-40 kılo tartady. Denesinde saqına tárizdi qara daqtary bar, júni qalyń jyrtqyshtyń túsi teńbil-shubar, kók sur.

Naqty qujattalmaǵanymen, ulttyq park aýmaǵynda qar barysynyń boı kórsetýi týraly derekter az emes. Byltyr tamyz aıynda park qyzmetkerleri D.Bazarbekov pen J.Janpeıisov dúrbi­men shatqaldardyń birinen qar barysyn kórgen. Sondaı-aq barystyń izderi, tastardaǵy syzattar, soqpaq, zár shyǵarý núkteleri, jatýǵa arnalǵan jartastyń astyndaǵy oıyqty tapqan. Alaıda araqashyqtyqtyń alys bolýyna baılanysty barysty sýretke túsirý múmkin bolmapty. Arada eki aı ótken soń Sholaq taýynda park qyzmetkerleri ornatqan fototuzaqqa túngi ýaqytta qar barysynyń sýatqa kelgen alǵashqy fotosýretteri men beıneleri alynǵan.

– Barys sý ishti, sodan keıin fototu­zaqqa qyzyǵýshylyq tanytyp, ony tabanymen túrtti. Keıinirek telim bastyǵy D.Bazarbekov pen memlekettik ınspektor J.Janpeıisovtiń 2020 jyldyń tamyz aıynda ornatqan fototuzaǵynan qar barysynyń sýreti men beınesi alyndy. 2021 jylǵy 30 qańtarda Zoologııa ınstıtýtynyń bir top qyzmetkeri A.Grachev, S.Saparbaev, E.Baıdaýletov Mataı taýynyń saǵasynan 400-450 metr shatqal túbindegi jol jıeginen qar barysynyń qardaǵy izin tapty. Úsh bir­deı fototuzaq ornatylyp, jolǵa jaqyn jerden búkil qar barysy otbasynyń kútpegen kezdesýi tirkeldi: urǵashy, eki ere­sek barysymen. Budan keıin de qyz­metkerlerimiz barystyń izin birneshe ret baıqady. Ulttyq parkte qar barysynyń naqty sany áli belgisiz, biraq fotobeınelerge súıensek, barystyń 10-ǵa jýyq daraqtary bolýy múmkin, – deıdi Qýat Baıturbaev.

Qazaqstanda BUU Damý baǵdarlamasy boıynsha «Qar barysy men ekojúıeni qorǵaý jónindegi transshekaralyq ynty­maq­tastyq», «Ǵalamdyq mańyzy bar ekojúıeni saqtaý jáne turaqty basqarý» jobalary júıeli jumys istep keledi. Qar barysyn ǵana emes, onyń taralý aıma­ǵyn qamtıtyn biregeı jobalarǵa halyq­aralyq uıymdar tarapynan edáýir qarjy bólingen. Birneshe jyl qatarynan Qyrǵyzstan astanasy Bishkekte ótip kele jatqan «Qar barysy men onyń ekojúıe­sin qorǵaý» halyqaralyq forýmy Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan mamandaryn bir maqsat aıasynda jumyldyryp, ortaq problemany ońtaıly sheshý máseleleri san márte talqylanǵan.

«Altyn-Emel» ulttyq parkinde qar barysy negizinen sibir taý eshkisimen qorek­tenedi. Kóktemde eshkiler ashyq jaıy­lymǵa túskende, qar barysy olarmen birge túsedi. Tóldeý kezinde barys­tar analyq taýeshkilerge jaqyn júrip, olar­­dy óz jemtigine aınaldyratyny anyq­talǵan.

Babalarymyz bıiktikti súıetin bekzat ańnyń qasıetin áý bastan joǵa­ry baǵalaǵan. «Qazaqstan-2030» uzaq merzimdi damý strategııasynyń «Qazaq­stan muraty» bóliminde Elbasy Nursul­tan Nazarbaev: «2030 jylǵa qaraı Qazaqstan Ortalyq Azııa barysyna aı­nalady jáne damýshy elder úshin úlgi bolady dep senemin. Bizde jolbarystar joq, al taýlarymyzda tirshilik etetin qar barysy dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa onsha tanys emes. Janýarlar áleminde jol­barys týystas bolǵanymen, barystyń ózindik erekshelikteri basym. Bul – ózine tán tektiligimen, bulalyǵymen, alǵyr­­lyǵymen, jasqanýdy bilmeıtin tákap­par­lyǵymen, batyldyǵymen, aıla­ly­ǵymen daralanatyn barys bolmaq» dep kıeli janýardy memleketimizdiń sımvolyna balaǵan bolatyn. Barys beınesi Al­maty qalasynyń tóltańbasynda da beınelengen.

«Qazaqstandaǵy qar barysynyń popýlıasııasyn zertteý jáne qorǵaý eldiń bıoalýantúrliligin saqtaý úshin úlken qundylyq bolyp tabylady. Birlesken jumys arqyly biz osy jyrtqyshty elde zertteýde aıtarlyqtaı jetistikterge jet­tik. 2010-2020 jyldary respýblıka­da jańa mekendeý oryndary tirkeldi, sondyqtan qonys aýdarý joldaryn anyqtaý osy túrdiń qazaqstandyq popýlıasııasyn zertteý jáne saqtaý boıyn­sha odan ári sharalar qabyldaý úshin mańyzdy», deıdi BUU DB-nyń Qa­zaqstandaǵy Turaqty ókili Iаkýp Berısh.

Qar barysy Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (HTQO) Qyzyl tizimine engizilgen jáne tirshilik etetin barlyq 12 elde, sonyń ishinde Qazaqstanda da sırek kezdesetin nemese joıylyp bara jatqan túr mártebesine ıe. Olardyń azaıyp ketýiniń basty sebebi – qashannan tabıǵat zańyn buzýǵa beıil turatyn adamdar. О́tken kúnder enshisine kóz júgirtsek, qar barysy qaýipti jyrtqysh sanalǵandyqtan, jyl boıy oǵan ańshylyq qurýǵa ruqsat berilgen kezeńder de bolǵan. Máselen, XX ǵasyrdyń basynda jylyna 1 myń teriden artyq emes kólemde aýlaýǵa ruqsat berilgen. Keıbir derekterge súıensek, 1910 jylǵa qaraı qol jetken teri sany 750-ge jetken. Al júzjyldyqtyń ortasynda burynǵy Keńes Odaǵy aýmaǵynda bul san birneshe ondyqqa deıin azaıyp, tipti qolǵa túsken janýar úshin syıaqy berilipti. Sol kezeńderde asa baǵaly ańnyń terisi bar-joǵy 3 rýblge baǵalanǵan degen de derek bar. Mundaı aıaýsyz aýlaý áreketteri tabıǵat taǵysyn adamnan aýlaqtatyp, sanyn kúrt kemitken. Is nasyrǵa shaýyp ilbisterdiń joǵalyp ketý qaýpi týa bastaǵanda Tabıǵatty qorǵaý halyqaralyq odaǵy jyrtqyshty Qyzyl kitapqa engizip, ony aýlaýǵa túbegeıli tyıym salǵan.

Alaıda osy salanyń shetinde júrgen ǵalymdar álemde sırek kezdesetin ańdar­ǵa qatysty brakonerlik áreketter áli de tyıylmaı turǵanyn aıtady. Beı­­res­­mı málimet boıynsha, qazirgi tań­da barys terisi shamamen 10-15 myń dol­larǵa baǵalanady. Sırek kezde­setin ańdy aýlaǵandar ár elde túrli­she ja­zalanady. Tipti keıbir elderde qomaq­ty aıyppuldan bastap, 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylady. Bizde mundaı iske barǵandar 5 mln teńge kóleminde aıyppul tólep, qylmystyq iske tartylady. Degenmen Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti mamandarynyń aıtýynsha, elimizde atalǵan ańdy aýlaýǵa qatysty mundaı quqyqbuzýshylyq áreket resmı tirkelmegen.