Bir kólge ǵumyr syılaǵan

Ánebir jyldary Býrabaı baýraıyna baryp júrgeninde qaıran da qaıran Qumdykóldiń búgingi halin kórip ımany qasym bolǵan. Kónekóz qarııalar­dyń aıtýyna qaraǵanda, bir kezde shalqyp jatqan kól sýy múl­de qurǵap, qý taqyr, qula­zyǵan túzge aınalypty. Jaǵa­laýdan sý sheginip, taıyzdanyp, keýip ketkeli otyz jylǵa taıaý ýaqyt ótken. Kóz aldynda bú­tindeı bir kóldiń joǵalyp bara jatqanyna eshkimniń selt etpe­genin qarasańyzshy. Suras­tyryp kórse, kól tabanynda áldeneshe bulaq bolǵan, keıin laıy kóbeıip, qorysqa aınalǵan. Jyl saıyn kóldi taza, móldir bulaq sýymen ústemeleý sap ty­ıylǵan soń, aıdynnyń da ajary qashqanǵa uqsaıdy. Jergilikti jurttyń aıtýyna qaraǵanda, Qumdykól bir kezde balyǵy taı­daı týlaǵan aıdyn shalqar eken. Endigi kúni mynaý... Týǵan tabı­ǵatqa bir septigimdi tıgizsem degen oı sanasyn jaýlap alǵannan beri osy tóńirektegi Maıkól, Asat, Obaly tárizdi birneshe kól­di on jyl merzimge jalǵa al­dy. Jumysyn kól tabanynda bite­lip qalǵan bulaq kózin izdeý­den bastady. Túrtinektep jú­rip tapty. Bireýin emes, baqan­daı beseýin. Qorystan tazartyp, kózin ashqany sol eken, tun­shy­ǵyp turǵan tynysy ashylyp, bulaq sarqyrap aǵa bastady. Bostandyqqa shyqqanyna qýanǵan tárizdi bulqynyp aǵady. Az ǵana ýaqyttyń ishinde bes bulaq bir kóldiń shólirkegen tańdaıyn jibitip, burynǵy kú­ıine keltirdi. Qujat boıynsha 500 gektar aýmaq dep esep­telgenimen, shyn máninde 700 gektarǵa jetti. Shynyn aıtý kerek, kól tabanyndaǵy bulaqty izdeý de, tapqan soń ony arshý da ońaıǵa túsken joq. Jol-jó­nekeı kezdesken qıyndyqty boıyndaǵy ólsheýsiz qajyr-qaırat jeńdi.

Kóldi balyqtandyrý da ońaı-ospaq sharýa emes edi. Tuqym­baqtan balyq tuqymyn jetkizý kerek. Aldymen kól sýyn zerthanadan ótkizý lázim. Balyq ta kól sýynyń quramyna qaraı óristemek. Balyq túgil baqasy qalmaǵan óli kóldiń óńi jaqsarý úshin kúni-túni eńbek etti. So­naý Reseıdegi Hanty-Mansy óńi­­­rinen 2 mln baǵaly balyq tu­qymyn jetkizdi. Baıaǵy keıpin qaı­ta tapqan Qumdykóldiń maıda tolqyndarymen oınap, tuqy óris­tedi. Kól jıegindegi qa­mys, baldyr ataýlyny azyǵyna aınal­­­­dyratyn tasmańdaı baly­ǵy­­nyń tuqymy ózderine jaıly sý ishinde óse bastady.

– Tylsym tabıǵattyń taǵdy­ryna beıjaı qaraýǵa áste bolmaıdy, – deıdi kásipker Erlan Muqanov, – biz kóldi jalǵa alǵan­nan keıin onyń bar bolmysyna jaýapty bolýymyz kerek. Qazir jyl saıyn 15 tonna shamasynda balyq óndiremiz. Eń bastysy, osy salany jandandyrýdyń ná­tı­jesinde qurǵap qalýdyń az-aq al­dynda turǵan birneshe kól tiril­di.

Kásipker ózge kólderge de ǵy­lymı-saraptamalyq zertteý júrgizgen. Barlyǵyn da ta­bıǵı sý kózderin ashý arqyly tiriltýge ábden bolady. Eń bas­ty másele, kólge qorek berip turǵan tabıǵı sý kózderiniń jabylyp qalýy. Oǵan tóńirekte­gi sharýashylyqtar da kesirin tıgizip otyr. Kásipkerdiń aıtýyna qaraǵanda, barlyǵy jos­parsyz, aldyn ala zertteýsiz júrgizilýdiń kesirinen. Eger kók­tem­gi qar sýy men jaz aıla­ryn­daǵy jaýynnan paıda bol­ǵan ylǵal kúmis kólderge jetip tur­sa, dál búgingi kúıge túspes edi. Qolbaılaý bolyp otyrǵan endigi másele – qajetti tehnıkalardyń joqtyǵy. Máselen, kól jaǵala­ýynda rabaısyz ósip ketken qa­mysty shaýyp, qoǵany tazalaý qajet. Osy baǵytta paıdalanatyn arnaıy tehnıka óte qymbat. Onsyz ulan-ǵaıyr jerdi tap-tuınaqtaı etip tazalap shyǵý múl­de múmkin emes.

Endigi bir alǵa basqan qa­dam­ǵa tusaý bolyp otyrǵan jaıt – jer­gilikti jerdegi balyq tu­qym­baqtarynyń jumysyn jol­ǵa qoıý. Zerendi tuqymbaǵy shabaq­tardy naýryz aıynda shyǵarady. Al bul kezde soltústiktegi kól­derdiń bári muz qursanyp ja­tady emes pe? Tuqymdy kólge jet­kizbek túgil, qasat qardan attap basa almaısyń. Mine, osyndaı jumystardy úılestirmese, qa­je­tińdi shetten tasısyń. Al bul – orasan qymbat.

Kól qalpyna kelisimen bra­konerler de boı kórsete bas­taǵan. Árıne, birer kılony zań­syz alyp ketse, ıgilik orta­ıyp qalmasy belgili. Biraq uzyn­dyǵy 30-40 metrlik qytaı to­rynyń kól tabanynda qalyp qoıatyny da bar. Úıir-úıir bolyp josyp júrgen balyq ıesiz qalǵan aýǵa shyrmatylyp, opat bolady. Irip-shirip kól sýyn búldiredi. Qaýip qaıdan demeńiz, ıen tegin ıgilikke ashkóz bolatyndar jetip artylady. Al solar kól qurǵap bara jatqanda saýsaǵyn da qımyldatqan joq.

Negizi kásipker Erlan Muqa­novtyń bastamasyn baǵamdaı oty­ryp, qaraýsyz qalǵan ár kól­ge dál osyndaı janashyrlyq qajet-aý degen oı túıdik. Týǵan tabıǵatyn ardaqtaı biletin ár azamat dál osylaı qamqor bolsa, óńirdegi bar kól arnasyna tolyp, shalqyp jatpas pa edi.

Aqmola oblysy,

Býrabaı aýdany