NASA álemdegi eń qymbat ǵaryshtyq teleskop – James Webb-ti jeti qat kókke ushyrdy. Alyp apparat elorda ýaqyty boıynsha keshki 18:20-da Fransýz Gvıanasyndaǵy Eýropa ǵarysh aılaǵynan kókke samǵady.
James Webb-ti Eýropalyq ǵarysh agenttigi (ESA) jasaqtaǵan Ariane 5 zymyrany ǵaryshqa alyp ketti. Jobany NASA, ESA jáne Kanada ǵarysh agenttigi birlesip, halyqaralyq seriktestik aıasynda júzege asyrdy.
Oqıǵaǵa qatysty pikir bildirgen Eýropalyq ǵarysh agenttiginiń bas dırektory Iozef Ashbaher muny adamzatqa jasalǵan syıǵa balady. «Osy teleskop arqyly biz jańa ǵylymǵa múmkindik beremiz. Bul erekshe sát boldy. Júıkemizdi juqartty, biraq bári sátti ótti», dedi ol.
NASA basshysy Bıll Nelson de aqjoltaı habardy súıinshileı jetkizip, teleskoptyń «ýaqyt mashınasy» retinde qyzmet etetinin málimdedi. «Apparat bizge ǵalamdy jáne ondaǵy ornymyzdy jaqsyraq túsinýge múmkindik beredi. Biz kimbiz? Qandaımyz? Máńgilik izdeýge jol ashady. Aldaǵy ýaqytta oıymyzǵa kirip-shyqpaǵan tańǵajaıyptar týraly bilemiz», dedi B.Nelson.
Qýatty raketanyń kómegimen 27 mınýt kókke samǵaǵan zymyrannyń birinshi satysy bólindi. Sodan keıin ol josparlanǵan traektorııaǵa baǵyt aldy. Eger bári oıdaǵydaı bolsa, kúnnen qorǵaıtyn bóligi úsh kúnnen keıin ashylady. Onyń ashylyp, ornyna bekitilýine keminde bes kún qajet. Sodan keıin 12 kún ishinde teleskoptyń aınalary búrshik jarǵan japyraq sekildi birinen keıin biri ashylady.
Jospar boıynsha zamanaýı teleskop shamamen 374 myń kılometrge deıin barýy tıis. Iаǵnı bul aıǵa deıingi qashyqtyqqa teń. Keıinnen 1,5 mıllıon kılometrge sheıin jetip, Jer orbıtasynyń syrtyna shyǵady. Iаǵnı oǵan Kúnniń de, Jerdiń de gravıtasııalyq kúshi áser etpeıdi. Ǵylym tilinde bul jerdi «Lagranj núktesi» dep ataıdy. Osy núktede James Webb Jerdi de aınalmaıdy, Kúnge qaraı da baǵyt almaıdy. Bul teleskopty táýlik boıy qoldanýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq apparat ornynan aınyp ketpeı, baǵytyn durystap turý úshin gazben jumys isteıtin qozǵaltqysh ornatylǵan.
«Lagranj núktesiniń» artyqshylyǵy munymen bitpek emes. Munda James Webb-ti salqyn kúıde ustaýǵa múmkindik bar. Ǵalamnyń ekinshi shetinen kelgen ınfraqyzyl sáýlelerdi úzdiksiz qabyldaý teleskopty qyzdyryp jiberýi yqtımal. Sondyqtan ony árdaıym salqyndatyp otyrý qajet. Soǵan baılanysty apparat absolıýtti tómen temperatýradan 40 gradýsqa jyly temperatýrada jumys isteýge beıimdelip jasalǵan.
Ras, qazirgi tańda jerde ınfraqyzyl sáýleni jınaqtaı alatyn observatorııalar jeterlik. Biraq jerdiń jyly, ylǵaldy atmosferasy ǵaryshtan keletin ınfraqyzyl sáýlelerdi bógeıdi. Sondyqtan sapaly zertteý jasaý úshin aýa qabatynan joǵary shyǵý qajet.
Jospar boıynsha James Webb ǵalamdy meılinshe jaqsyraq túsinýge, galaktıkalar men «qara qurdymdardyń» anyq sýretin túsirýge, juldyzdardyń qalaı paıda bolyp, qalaı óletinin bilýge múmkindik beredi. О́kinishke qaraı, teleskop óte qundy málimetter alýǵa múmkindik bergenimen, onyń ǵumyry qysqa. Ǵalymdardyń esepteýinshe, apparattyń janarmaıy nebári 10 jylǵa ǵana jetedi. Sodan keıin ony «Lagranj núktesinde» ustap turý múmkin bolmaıdy. Sóıtip, quny 10 mıllıard dollarlyq teleskop ǵaryshtaǵy kóptegen qoqystyń birine aınalady.
James Webb teleskobynyń ushyrylýy ǵaryshty zertteý salasyna tyń serpin ákelmek. Onyń ústine, ǵalymdar apparat trıllıondaǵan kılometr qashyqta turǵan galaktıkalar men juldyzdardy zertteýge múmkindik beretinin aıtyp otyr. Qysqasy, teleskop aspan álemi týraly túsinigimizge revolıýsııa jasaýy múmkin.
Qurylǵynyń taǵy bir ereksheligi – onyń qunynda. Búginge deıin James Webb-ti qurastyrýǵa 10 mıllıard dollardan astam qarajat ketken. Bul az deseńiz, ony jasaýǵa NASA ǵalymdary 30 jylyn sarp etti. Birneshe ret AQSh Kongresi qarjy bólýdi toqtatatyn aıtyp, jobany júzege asyrýǵa qaýip tóndirgen edi. Degenmen talaı ýaqyt saıası orta men ǵalymdardyń pikirtalasyna aınalǵan bastama aqyry iske asyryldy.