Almaty, Nur-Sultan jáne Shymkent. Elimizdegi eń iri úsh megapolıs sybaılas jemqorlyq qylmysy boıynsha aldyńǵy úshtikke ense, Túrkistan, Shyǵys Qazaqstan jáne Jambyl oblystary óńirlerdiń «kóshin» bastap tur. Al salalar boıynsha jemqorlyq faktileri aýyl sharýashylyǵy, bilim, turmystyq-kommýnaldyq sharýashylyq, áleýmettik qamtamasyz etý jáne densaýlyq saqtaý vedomstvolarynda kóp tirkelgen.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Marat Ahmetjanovtyń málimdeýinshe, byltyr aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha 960 qylmys tirkelse, onyń jartysynan astamy sýbsıdııany jymqyrýmen baılanysty. Osyǵan oraı Prezıdenttiń tapsyrmasymen sýbsıdııalaý tártibin qaıta qaraý boıynsha arnaıy jumys toby quryldy. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy sybaılas jemqorlyqqa ne yqpal etetinin ashyq aıtqan agenttik tóraǵasy: «Memlekettik baǵdarlamalar paıda bolǵan kezde bólingen qarajattyń ǵylymı jáne ekonomıkalyq aspektileri eskerilmeıdi. Nysanaly ındıkatorlar nátıjege emes, prosesterge baǵyttalǵan. Demek, baqylaýsyzdyq osydan shyǵady. Sýbsıdııalardy tıimdi paıdalanýǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de, ákimdikter de jaýap bermeıdi», deıdi.
Qarapaıym fermerler úshin ótinimderdi qabyldaýdyń bastalǵany týraly aqparat qoljetimsiz. Sebebi ótinimder beriletin «Qoldaý» bazasynda kezektilik ashyq emes. Sondyqtan da sýbsıdııalar ádiletsiz bólinedi. Qazirgi tańda sýbsıdııalaý júıesindegi sybaılas jemqorlyqqa qatysty 62 qylmystyq is qozǵalyp, tergeý júrgizilýde. Alaıda M.Ahmetjanovtyń aıtýynsha, «bul tirkelgen qylmystyq ister – aısbergtiń joǵarǵy jaǵy ǵana».
Sondaı-aq byltyrǵy 11 aıda el kóleminde 1500-den astam sybaılas jemqorlyq qylmysy tirkelip, 1 280 adam jaýapqa tartylǵan. Jemqorlyqqa barǵandardyń 159-y túrli deńgeıdegi basshy laýazymyndaǵylar.
«Memleket bıýdjetine 20 mlrd teńgeden astam zalal óteldi. Biraq bul qurǵaq sandar máseleniń shynaıy bet-beınesin ashyq kórsete almaıdy. Statıstıka boıynsha sybaılas jemqorlyq qylmystarynyń sany ótken jylǵa qaraǵanda 34 paıyzǵa tómendegen. Onyń belgili bir sebepteri de bar. Bıyldan bastap biz jańa úsh býyndy model júıesinde jumys isteýdi bastadyq. Qazir azamattardyń quqyqtaryna qatysty barlyq prosessýaldyq sheshimder prokýrordyń kelisiminsiz zańdy kúshine enbeıdi. Iаǵnı tergeýdiń alǵashqy kezeńinen bastap tıisti súzgi jasalady. Sondyqtan árbir qylmysty tirkemes buryn isti muqııat qaraımyz. Formaldy negizder boıynsha qylmystardy jappaı tirkeý tájirıbesi toqtatyldy. Azamattardy qylmystyq orbıtaǵa negizsiz tartý azaıdy», dedi agenttik basshysy.
Agenttiktiń reıtıng kórsetkishterinen bas tartqanyn aıtqan M.Ahmetjanov jumystaǵy jańa ádis-tásilder jaıly maǵlumat berdi. Onyń aıtýynsha, buǵan deıin agenttik qylmystyq qýdalaý organy retinde qurylyp, jumystyń tıimdiligi qylmys sany jáne qoǵamdyq rezonans týdyrǵan ustaý, qamaýlarmen baǵalanatyn. «Laýazymdy adamdardy ǵana ustaý jemqorlyqtaǵy júıeli máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Osy ýaqytqa deıin mundaı tásilder jemqorlyqtyń sebepteri men jaǵdaılaryn joıǵan joq. Memleket basshysy da buǵan erekshe nazar aýdaryp, jemqorlyqtyń sharttaryn joımaı, onymen kúresý – jel dıirmenimen alysýmen birdeı dep aıtty. Sol sebepti de qazirgi kezde agenttik jumysy qaıta baǵdarlanýda», dedi bul jaıynda vedomstvo basshysy.
Kóp baǵytta júrgizilgen sıfrlandyrý, jemqorlyq týraly habarlaǵan azamattardy kótermeleý júıesin jetildirý, memlekettik uıymdarda jaqyn týystardyń birlesken jumysyn shekteý, qol astyndaǵy qyzmetkerdiń jemqorlyǵy úshin basshylardyń jeke jaýapkershiligin aıqyndaý, jemqorlyq qylmysy úshin quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men sýdıalarǵa jazany kúsheıtý – bul osy baǵytta júrgizilgen jumystardyń bir parasy ǵana. Máselen, búginde paraqorlyq úshin bas bostandyǵynan aıyrý merzimi 15 jylǵa deıin uzartylyp, aýyr jemqorlyq qylmystary úshin túzeý mekemelerinen erte bosatý alynyp tastaldy.
BAQ ókilderiniń suraqtaryna jaýap bergen agenttik tóraǵasy sybaılas jemqorlyq isteriniń úshten biri «para berý» baby boıynsha tirkeletinin de málimdedi. Eger 2015 jyly «para berý» baby boıynsha tirkelgen faktiler barlyq qylmystardyń 10 paıyzyn qurasa, bıyl bul kórsetkish úshten bir bóligin alyp otyr.
«Adamdar sheneýnikterge sanaly túrde para beredi. Sondyqtan sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-sharalardyń búkil júıesin qaıta formattaý qajet. Qazir qoldanystaǵy salalyq zań kúresti emes, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldy maqsat etip otyr. Bul bizdiń agenttiktiń qazirgi ataýynda da kórinis tapty», degen spıker bul keselmen qoǵam bolyp kúresýdiń ózektiligin de sóz etti.