Dinı ekstremızm

Onymen birlesip kúresýdiń qoǵamdyq tetikteri qandaı?

Sońǵy jyldary dinge qatysty máseleler óziniń ózektiligimen asa ótkir taqyryptardyń birine aınalyp, elimizdiń qoǵamdyq ómirindegi kún tártibinde aldyńǵy qatarǵa shyǵa bastady. Bul, bir jaǵynan, dinge senýshiler qatarynyń kóbeıýinen, ekinshi jaǵynan, dinı ekstremızm men terrorızm máselesiniń óse túsip otyrýynan kórinis tabady. Bul problemalar óz kezeginde memleket pen qoǵam aldyna naqty sheshimin tabýdy qajet etetin birqatar kezek kúttirmeıtin mindetterdi qoıyp otyr. Qazirgi kúnde sheshimin tap­paǵan jekelegen máselelerge qaramastan, elimizde din salasyna qatysy bar memlekettik organdardyń ju­mystary júıeli deńgeıde jol­ǵa qoıylǵany týraly tolyq se­nim­men aıtýǵa bo­lady. Iаǵnı, osy­ǵan qajetti ınfraqurylym men quqyqtyq bazanyń negizi qa­landy. Atap aıtar bolsaq, 2011 jylǵy mamyr aıynda Din isteri agenttigi qurylyp, sol jyldyń qazan aıynda «Dinı qyzmet já­ne dinı birlestikter týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Din máselelerimen aınalysatyn arnaıy ýákiletti organ qurylyp, din salasyn ret­teıtin jańa zań kúshine engennen bergi ýaqyt ishinde kóptegen ju­mystar atqaryldy. Sodan bergi ýaqyt ishinde di­nı ekstremızm men terrorızm­ge qatysty máselelerdiń ýshy­ǵa túskenin eskere otyryp, 2013 jylǵy qańtar aıynda «Qa­­zaqstan Respýblıkasynyń keı­­bir zańnamalyq aktilerine ter­rorızmge qarsy is-qımyl má­se­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly»  Zań qabyldandy, al 2013 jyl­ǵy 24 qyrkúıekte Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Qazaq­stan Respýblıkasynda 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan dinı ekstremızmge jáne terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi memlekettik baǵdarlama bekitildi. Búginde dinı ekstremızm men terrorızm álemdik qoǵamdastyqty qatty alańdatyp otyrǵan máse­lege aınaldy. Árıne, zamanaýı álemniń qaterine aınalyp otyrǵan osynaý zulmattan bizdiń elimiz de syrt qala almasy anyq. Ol búkil qoǵamnyń tize qosyp, kúsh biriktirýin qajet etedi. Dinge qatysty týra nemese janama úderisterdiń barlyǵy qoǵamdyq ómirdiń mańyzdy bóligin qamtıtyndyqtan, din tóńiregindegi týyndaıtyn problemalardy sheshýge bılik organdarymen qatar, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń qatysýy erekshe mańyzǵa ıe. О́ıt­keni, dinı sıpattaǵy  proble­malar qoǵamnyń ómir súrýine qa­tysy bar problemalar retinde qoǵamdyq jáne ulttyq qaýipsizdik má­selelerimen  tikeleı baılanysta kórinis tabady. Osy rette, Elbasymyzdyń Qazaqstan halqyna joldaýlarynda memlekettik organdarmen qatar, búkil qazaqstandyq qoǵamnyń al­dyna elimizdiń salt-dástúri men mádenı normalaryna sáıkes keletin dinı túsinik qalyptastyrý mindetine basymdyq berýi kezdeı­soqtyq emes. Memleket basshysy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynda da «Zaıyrly qoǵam jáne asqaq rý­ha­nııat» qaǵıdaty barlyq qazaq­standyqtardy biriktiretin basty qun­dylyqtardyń biri ekendigin atap kórsetti. Árıne, strategııalyq jáne uzaq merzimge arnalǵan osyndaı mindetterdi  búkil qoǵam bolyp elimizdiń turǵyndarynyń boıynda din máseleleri boıynsha naqty baǵdar qalyptastyrýǵa múm­kindik beretin isterdi jú­zege asyrǵanda ǵana qol jet­kizýge bolady. Al, mundaı mindet­terdiń salmaǵy men mindetin Qa­zaqstannyń bolashaǵy zaıyrly qaǵıdattardy basshylyqqa alatyn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa tuǵyrlanatynyn elimizdiń shyǵarmashylyq zııaly qaýymy tereń ári  jaqsy túsinetini anyq. Osy rette, azamattar men qoǵamdy syrt­qy rýhanı agressııadan qor­ǵaýdyń jáne turǵyndardyń bo­ı­ynda dinı mazmundaǵy eski qun­dylyqtardy kókseıtin nemese teologııalyq qatelikterge boı aldyrǵan keraǵar dinı ıdeo­logııa­larǵa qarsy ımmýnıtet qalyp­tastyrýdyń mańyzy asa zor. Búgingi kúnde rýhanı jaýlap alý dindi betperde retinde paıdalana otyryp teris ıdeıalardy jas­tar arasynda belsendi taratýdan  kórinis taýyp otyrǵany jasyryn emes. Osy oraıda, radıkaldyq sıpattaǵy dinı aǵymdardyń ıdeo­logııalary azamattardy nanym-senimine qaraı jikteýdi, din  jolynda júrgenderdi basqalardan  joǵary qoıýdy, memlekettiń zaıyrly qaǵıdatyn qabyldamaýdy aldyńǵy qatarǵa qoıady. Al mun­daı ıdeologııanyń ártúrli din­derdi ustanatyn kóp etnostan tu­ratyn Qazaqstan qoǵamy úshin qanshalyqty qaýipti ekeni aıtpasa da túsinikti. Radıkaldyq sıpattaǵy osyndaı ıdeıalar  halyqty óziniń san ǵasyrlyq baı rýhanı mádenıeti men salt-dástúrinen bas tartqyza otyryp, halyqtyń etnıkalyq, má­denı-rýhanı tuǵyryn joǵaltý jáne azamattardyń tarıhı sanasyn shaıyp tastaý maqsatyn ustanady. Elimizde búgingi kúnde radı­kaldyq dinı aǵymdardan keletin qaýip-qaterlerdi halyq arasynda keńinen túsindirý sharalary qolǵa alynyp jatyr. Buqaralyq aqparat quraldarynda osy taqyryptarǵa qatysty mazmundy maqalalar jarııalanyp, telearnalar men radıolarda din máselelerin qoz­ǵaıtyn baǵdarlamalar men habarlar kóptep berilýde. Odan bó­lek, qoǵamda ǵy­lymı jáne shy­ǵarmashylyq zııaly qaýym, úkimettik emes uıymdar men jas­tar uıymdarynyń ókilderi, jurtshylyq arasynda bedelge ıe azamattar teris sıpattaǵy keraǵar dinı aǵymdardyń qaýpi týraly túsindirý jumystaryn júrgizip keledi. Qazirgi kúnde Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde din másele­lerine arnalǵan  500-den astam aqparattyq-nasıhat toptary ju­mys isteýde. Atalǵan aqpa­rat­tyq-nasıhat  toptarynyń qu­ra­mynda dinı salada túsindirý jáne profılaktıkalyq ju­mys­tar júrgizetin memlekettik organdardyń ókilderimen qatar teologtar, dintanýshylar, dinı birlestikterdiń ókilderi engen. Osy oraıda, ótken jyly aqpa­rattyq túsindirý maqsatynda ótkizilgen  is-sharalardyń 1,3 mıl­lıonnan astam adamdy qam­tyǵanyn aıta ketkim keledi. Bul memlekettik organdardyń  aza­mattyq qoǵam ınstıtýttarymen birlesip júzege asyryp otyr­ǵan is-sharalarynyń bir tusy ǵana. Árıne, osyndaı mańyzdy isterge azamattardy kóp­tep tarta túsý elimizdiń rýhanı qaýipsizdigin nyǵaıta túsetindigi sózsiz. Búgingi kúnde memlekettik organdar tarapynan dinı ahýal jáne oǵan qatysty úderisterdi zertteýdiń ózekti taqyryptaryn jasaqtaýda, sonymen qatar, dinı máselelerdiń ártúrli aspek­tilerine arnalǵan ǵylymı-tal­daý jumystaryna eli­mizdiń ǵa­lymdaryn keńinen tartýǵa múddelilik týyndap otyr. Biz din salasyna qatysty máselelerde búgingi kúnde jumys atqaryp otyr­ǵan qoǵamdyq ınstıtýttar­men áriptestik qatynastar or­natýǵa da ázirmiz. Agenttiktiń sarapshylar qa­ýym­dastyǵymen ynty­maq­tastyǵy asa ózekti taqyryptar boıynsha birlesken zertteýler júrgizýge yqpal etip, ol óz keze­ginde din salasynda oryn alyp otyrǵan úrdisterdi der ýaqytynda anyq­taýǵa, dinı ekstremızm men ter­rorızmniń aldyn alý boıynsha memlekettik organdardyń qyz­metin jetildirýge baǵyttalǵan sa­paly usynystar ázirleýge múm­kindik beredi. Qazirgi kezde sonymen qa­tar, qazaqstandyq qoǵamnyń ult­tyq múddesine sáıkes keletin mem­lekettik-konfessııalyq qa­ty­nastardyń qazaqstandyq mo­delin ári qaraı jetildirýge ar­nalǵan  usynystarǵa qatysty qa­jettilik óse túsip otyr. Bul model memlekettik qurylystyń zaıyrly qaǵıdattaryn damytýǵa, qoǵamnyń joǵary deńgeıdegi rýhanııatyn jáne memleket pen onyń azamattarynyń tuǵyry be­rik mádenıetin qalyptastyrýǵa negizdelýi kerek. Osy jerde shyǵarmashylyq zııaly qaýymnyń dinı ekstremızmge qarsy turýdaǵy ró­lin erekshe atap ótken jón. О́ıt­keni, olar halqymyzdyń san ǵa­syrlyq dástúrleri men mem­leketimizdiń tuǵyryn qu­raıtyn qundylyqtardy mansuq­taıtyn radıkaldyq ıdeologııalardan tónetin qaýipti bas­qalardan góri ótkir sezinedi ári onyń saldaryn jaqsy biledi. Memlekettiń din salasyndaǵy ýákiletti organy bolyp tabylatyn Din isteri agenttigi tarapynan búginde osy baǵytta birqatar mańyzdy jumystar qolǵa alynyp otyr. Agenttik janynda byltyrdan beri Dinı ahýaldy taldaý jónindegi konsýltatıvtik saraptaý keńesi jumys isteı bastaǵan bolsa, qazirgi kúnde úkimettik emes uıymdarmen ózara is-qımyl jónindegi keńes qurylýda. Biz­diń oıymyzsha, osyndaı qu­rylymdardyń belsendi jumys atqarýy din salasyna qatysty mańyzdy máseleler boıynsha qoǵamdyq pikirdi maqsatty túrde qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Jalpy, qoǵamnyń belsendi toptarynyń, ǵylymı jáne shy­ǵar­mashylyq zııaly qaýymnyń qazaqstandyq biregeılilikti saq­taý men nyǵaıtýdaǵy jáne hal­qymyzdy dinı ekstremızm men syrtqy rýhanı shabýyldardan qorǵaýdaǵy birlesip jumys júrgizetin negizgi baǵyttary osy bolmaq. Ǵalym ShOIKIN, Qazaqstan Respýblıkasy Din isteri agenttigi tóraǵasynyń orynbasary.